نڤیسین بۆ خواندنێ یه
عەبدلخالق سولتان
پرانیا جاران نڤیسینێن ئهدهبی ژ ئهنجامێ ههبوونا بارهكێ گران د ناخێ نڤیسهری دا پهیدا دبن، ههول ددهت ب رێكا نڤیسینێ وێ بارگرانیێ ژخۆ ڤهكهت و ژ دهروونێ خۆ دربێخیت، ئهڤجا دبیت ل دهسپێكێ بشێوهیەكێ راستهراست دهركهڤیت، و وهكی بوونهوهرهكێ بێ سهروسیما دیاركهت، ژبهركو تنێ دهربڕینه ژ ههستهكێ ئازریای د كویراتیا ناخ و دهروونێ نڤیسهری دا، بهلێ ههرچهوا بیت دێ سیمایێن ژانرهكی ئهدهبی تێدا دیار بن، لهورا فهره پشتی دارشتنا ئێكێ یا تێكستی لسهر كاغهزێ چهند خواندن بۆ بهێنهكرن، و دوباره پێداچوون د وێ نڤیسینێ دا بێتهكرن، كۆ پتر بهرهف وی ژانرێ نڤیسینێ یێ بخوڤه دیتی ببهت، چ كورتهچیڕۆك بیت یان گۆتار یان ههلبهست یان ههر جورهكێ دی یێ نڤیسینا ئهدهبی بیت.
د خواندنا دویێ یا تێكستی دا، نڤیسهر دێ ههولدهت چارچۆڤهیێ ژانرێ وێ بهرچاڤكهت، ئهو ژی ب رێكا دیاركرنا ئهلهمنتێن وی ژانرێ پهیدابووی، بۆ نموونه ئهگهر نڤیسین بهرهف كورتهچیڕۆكێ چوو بیت، پێدڤیه فاكتهر و بنهمایێن كورتهچیڕۆكێ تێدا بهێنه بهرچاڤكرن، وهكی دهم و جهـ و كهساتی و رویدان و یا ژههمیێ گرنكتر ڤهدیتنا ههبوونا ئاڤاهیێ كورته چیڕۆكێ یه، و ههستكرن ب دهزیێن تهڤنێ چیڕۆكێ و ڤهگێڕانا وێ.
پشتی تێكست دچیته د چارچۆڤهیێ ژانرهكێ ئهدهبی یێ دیار دا، دێ خواندنا سیێ بۆ تێكستی هێته كرن، ئهو ژی دێ لسهر ئاستێ وێژهییكرنا تێكستی بیت، ئانكو دێ ب هویری لسهر لایهنێ وێژهیی و جوانكاریا ئهدهبی یا ههر پهیڤهك و دهستهواژهیهك و رستهیهكێ بیت، و گوهۆڕینان دێ د پهیڤان دا كهت، دبیت هندهك رسته بهێنه كورتكرن و هندهك برگه بهێنه ژێبرن، دیسان دێ تهكهزی لسهر بهرچاڤكرنا وێنهیێن هونهری هێتهكرن، ژبهركو ئهڤ جوانكاریێن وێژهیی وهونهری دێ دهقی ژ قووناغا تێكستهكێ ساده بهنه قووناغا تێكستهكێ ئهدهبی یێ جوان و كاریگهر.
لێ جارهكا دی دڤێت پێداچوون د دهقی دا بهێته كرن، ئهڤێ جارێ تهكهزی دێ لسهر پێكڤهگرێدانا هزری یا رستهیان بیت، ئانكو ههر ژ ناڤونیشانێن تێكستی و پهیوهندیا وی دگهل بابهتی، د دویڤ دا دهسپێكا دهقی كو دڤێت دهسپێكهكا سهرنجراكێش و كارتێكهر بیت، كو وهرگری بخۆڤه گرێدهت، و بهرێ وی بدهته رستهیێن ل دویڤ دا دهێن، دیسان برگهیهك تهمامكهرا برگهیا دی بیت، ئانكو ههڤبهستنهكا لۆژیكی ههمی رستهیێن برگهییێ و تێكستی ههمیێ بخۆڤه بگریت. ئهڤ خواندنه تنێ دێ بۆ لایهنێ هزی و ناڤهرۆكێ بیت، كو دڤێت ئهو رسته دهربڕینێ ژ وێ هزرێ بكهن یا نڤیسهری دڤێت لسهر باخڤیت، و مهرهمێن وی بگههینن، نهك تنێ بۆ جوانكاریێ بن، ئهگهر وهسا نهبیت دێ وهكی بهزهكێ زێده دناڤ دهقی دا دیاركهن!
ل دویماهیێ دێ پێداچوونهك بۆ رێنڤیسا دهقی هێته كرن، دبیت د كوردیێ دا رێنڤیسێن جودا ههبن، لێ یا فهره تێكست ب ئێك رێنڤیس بهێته نڤیسین، بو نمونه ئهگهر ته شێوازێ (وو) پهیرهوكر دڤێت ل ههمی جهان تو ئهڤی شێوازی بكاربینی، نهك ل هندهك جهان ب شێوازێ (وی) بنڤیسی، ههروهسا ئهگهر ته شێوازێ جوداكرنا (دا) ژ پهیڤێ ژێگرت، دڤێت تو ههمی (دا) یێن ل داویا پهیڤان دهێن دناڤ تێكستی دا جودا كهی، ئهڤ چهنده دێ ئێكگرتنهكا میتۆدی بۆ بابهتێ ته دروست كهت، و خواندهڤان ب ئهڤان جێوازیێن رێنڤیسی ڤه مژویل نابیت.
ئهڤ خواندنێن نڤیسهر بۆ ههر تێكستهكێ خۆ دكهت، تنێ مهرهم پێ ئهوه ل دویماهیێ تێكستهكێ دیار و جوان و كاریگهر پهیداكهت، كو وهرگر بشێت ب شێوهیهكی تێبگههیت، و خۆشی و چێژهكێ ژێ وەگریت، نهك خۆ لبهرانبهر كۆمهكا گرێكێن ئالۆز ببینت، نهسهر ژێ دیار بیت نه بن، ژبهركو تێكست بۆ خواندنێ یه.
