هەبوونگەری، بێهوودەیی و تنێبوونی د هەلبەستا “ڕەشبین”(١) یا “فازل عومەر”ی دا
شەمال ئاکرەیی
تیۆریا هەبوونگەری Existentialism ئێکە ژ کارتێکەرترین رێبازێن فەلسەفی و ئەدەبی یێن سەدەیێ بیستێ. ئەڤ تیۆرییە ل سەر وێ چەندێ ئاڤا بوویە کو “هەبوون ل پێش گەوهەرییە”، ئانکو بەری هەر تشتەکی مرۆڤی هەبوونا خۆ هەیە، پشتی هنگی ب رێکا هەلبژارتن و کار و بۆچوونێن خۆ، رامانێ ددەتە ژیانا خۆ.
تەوەرێن سەرەکی یێن ڤێ تیۆریێ ژ بێهوودەیی Absurdity، تنێبوون Isolation و هاڤیبوون Alienation، ئازادی Freedomو بەرپرسیاریەتی Responsibility و ترس ژ نەبوونێ یان مرنێ Fear of nothingness or death پێک دهێن و ل گۆری هەبوونگەران، جیهان ب خۆ یا بێ رامانە و مرۆڤ د ناڤ ڤێ بێهوودەیێ دا، ل دووڤ ناسنامەیەکێ دگەڕیێت.
ل بەراهیێ، من دڤێت ب چەند رێزەکان سەرکێشێن تیۆرییا هەبوونگەری و کاریگەریێن وان، بچمە دناڤ مژارێ دا:
١- سۆرین کێرکێگۆرد Sren Kierkegaard (1813–1855):
وەک بابێ هەبوونگەریێ دهێتە نیاسین.
٢- فریدریك نیتشە Friedrich Nietzsche (1844–1900):
پتر ل سەر ئیرادە و هێزا مرۆڤی کار کریه.
٣- ژان پۆل سارتەر Jean-Paul Sartre (1905–1980):
ناڤدارترین فەیلەسۆفێ فەرەنسی یێ هەبوونگەری.
٤- ئەلبێرت کامۆ Albert Camus (1913–1960): پتر ل سەر چەمکێ “بێهوودەییێ” کار کریه.
٥- مارتن هایدێگەر Martin Heidegger (1889–1976):
ل سەر چەمکێ “بوون و دەم” ڤەکۆلین ئەنجامداینە.
٦- سیمۆن دێ بۆڤوار Simone de Beauvoir (1908–1986):
رەهەندێن جڤاکی و مێینە ئیناینە د ناڤ ڤێ فەلسەفێ دا.
پراکتیزەکرنا ڤێ تیۆریێ ل سەر تێکستێ “رەشبین”
١- ژیان وەک ماسک و کەرستەیەکێ هەلۆشیایی
“ ژیان شەكالەكە
كالەكێ بارانێ، دخوازت بكەت بەر خوە
دكەت كولاڤ،
پێ ڤەدشێرت كەچەلێ خوە
دكەت دەستگۆرك،
پێ ڤەدشێرت پەنجێن خوە
دكەت پێلاڤ،
پێ ڤەدشێرت سنگ و گلچێن خوە…”
د ڤی کوپلەی دا، هەلبەستڤان فازل عومەر، ژیانێ ژ پیرۆزیێ ڤالا دکەت و بێبەها و نزم دکەت و دئینیتە ئاستێ “شەکالەکێ” ئانکو پێلاڤەکا هەلوەریایی و کەڤن. مرۆڤ دهێتە ڤێ جیهانێ و بزاڤێ دکەت کو ب ڕێکا ژیانێ، کێماسی و عەیبێن خۆ یێن جەستەیی و دەروونی ڤەشێریت.
هەلبەستڤان، ب چەند ئاماژەیان “ کەچەلی، پەنج، سنگ و گلچ “ بۆ “لاوازیا فیزیکی” یا مرۆڤی بەرچاڤ دکەت. مرۆڤ یێ تازی و ڕووسە، یێ بێدەسهەلاتە؛ لەورا هەلبەستڤان وەکاندنەکێ د ناڤبەرا “ژیانێ” و “پێلاڤەکا دڕیایی” دا دروست دکەت و بێهۆدەییا ژیانێ پێ دیار دکەت. بەلێ ل ڤێرە ئارێشە ئەوە کو ئەڤ وەکاندنا “ژیانێ” تەڤی تشتەکی یە ب خۆ یێ ڕزی و بێبەهایە. ئەڤە د فەلسەفەیا “ئەلبێرت کامۆ”ی دا، ب زوها و چکبوونا ژیانێ و هیچ و پووچگەرایێ دهێتە ناسین.
٢- کارەساتا ڕزینێ ئانکو ئۆنتۆلۆجیا گەنیبوونێ The Ontology of Rotting
“بەس ھندی بمینت،
ھەر دڕزت، گەنی دبت.. وەكی، خودانێ خۆ.
ھەی بەختێ خودێ!
كی ڕزینێ ددەت خۆشتڤیێن خۆ!!””
ل ڤێرە هەلبەستڤان، دەستێ خۆ دادنێتە سەر برینا هەرە مەزن یا هەبوونگەریێ کو مرن و تێکچوونا جەستەیی یە. د فەلسەفەیا “سارتەر”ی دا، جەستە تشتەکە مرۆڤی ب جیهانێ ڤە گرێ ددەت، بەلێ ل ڤێرە جەستە خیانەتێ ل مرۆڤی دکەت و جەستە بەر ب “ڕزین” و “گەنیبوون”ێ ڤە دچیت وەک پرۆسەیەکا ئۆرگانیکی و حەتمی یا گیانداران.
تێکست پرسیارەکا میتافیزیکی یا ژ هەژی تێهزرینێ دئازرینیت: “کی ڕزینێ ددەت خۆشتڤیێن خۆ!!” ئەڤە گازییەکا بێهودەیە بەر ب “یەزدانی – ئافرینەری”، چونکی ب ئەڤێ دەستەواژەیێ “دودلییا هەبوونی”Existential Anxiety دگەهیتە گۆپیتکێ. هەلبەستڤان سکالایێ ل سیستەمێ گەردوونی دکەت؛ چەوا دبیت تشتێ خۆشتڤی (مرۆڤ/ ژیان) ب ڤی ئاوایێ کرێت و بێبەها ب ڕزینێ ب دوماهی بهێت؟ ئەڤە دەربرینەکە ژ وێ بێرامانی و بێهۆدەیی یا کو مرۆڤ ل بەرانبەر سروشتی هەست پێ دکەت.
٣- ڕووسبوونا نیشانەیان و بێهێزییا پیرۆزیێ
“ل ھلوەرانێ،
وەختێ ھەستی ڕووس دبن،
ژێك زیز دبن
كالۆ دبتە خاچەك،
چووچك ئێدی ژێ ناترسن…”
ب دیتنا من، ئەڤ کوپلەیە ژ ئالیێ وێنەیێ هەلبەستکی و فەلسەفی ڤە، گەلەک یێ ب هێزە؛ چونکی هەلبەستڤانی چەند پەیڤێن فرە – رەهەندی “ خاچ – کالۆ – چووچک” بکارئیناینە کو ل ڤێرە “خاچ” نە ب تەنێ وەک سیمبولەکێ ئایینی، بەلکو وەک نیشانەیەکێ مرۆڤی دهێتە سالۆخدان. دەما مرۆڤ پیر دبیت و “کال” دبیتە، جەستەیێ وی وەک خاچەکێ کو شێوازێ هەلامەتەکێ کێلگەهان وەردگریت داکو تەیر و تەوال ژێ بڕەڤن و زیانێ نەگەهیننە بەرهەمێ کێلگەهێ بەلێ پا ئەگەر هەلبەستڤان دبێژیت کو ئیدی “چووچک ژێ ناترسن”! ئەڤە رامان “نەمانا دەستهەلاتا مرۆڤییە ل سەر جەستەیێ خۆ” کو “مرنا خۆدی Subjective Death”ی یە. ئەو مرۆڤێ بەری هنگی یێ ب خودان هێز و هەبوون، نها یێ بوویە پارچە هەستییەک کو هەتا چووچک ژی ب پێتڕانکی و سڤکی لی دنێڕن. ئەڤە وێ ڕاستیێ دگەهینیت کو ل بەرامبەر “دەمی”، هەموو پیرۆزی و شکۆمەندی لاواز دبن و دمرن. مرۆڤ ل ڤێرە، دبیتە “تشت”Object نەک “بکەر “Subject.
٤- مۆدیلێ “دیۆگێنیس”ی (٢) و پەشێمانیا هەبوونی
“ب زمانەكێ كەس تێنەگەھت، دبێژتە ڕێڤینگان؛
ژیان ترارێ دیۆگێنیسی بوو
نە جلك بوو، بكەم بەر خۆ…”
ل ڤێرە هەلبەستڤان پەنایێ دبەتە بەر فەلسەفەیا “سایینیزم Cynicism “ ب ڕێکا کەسایەتییا “دیۆگێنیس”ی. دیۆگێنیسی دگۆت، مرۆڤی پێدڤی ب چ تشتێن زێدە نینە و د ناڤ جەڕەکی دا دژیا دا کو ئازادیا خۆ بپارێزیت و دگۆت، پێدڤی یە مرۆڤ وەک “سەی” یان گیانداران د سروشتی دا بژیت، ئانکو ب رەنگەکێ سادە و بێ ماسک و بێ گوھدان بۆ داب و نەریتێن جڤاکی.
هەلبەستڤان دەربڕینێ ژ کەسەکی دکەت کو درەنگ د ژیانێ گەهشتییە و ژ نوو زانییە کو ژیان نە ئەو تشتە ئەم “بکەینە بەر خۆ” وەکوو جلكان، بەلکو ژیان مینا “هاڤێتنەکا سەر یا سەر گووفانکان”ە.
ئەڤ “هاڤێتنە” ئاماژەیەکە بۆ “پڕۆژەیێ هەبوونێ” یێ کو هایدگەر بەحس دکەت؛ چونکی پێدڤی بوو مرۆڤ ژیانا خۆ وەک تیرەکێ بهاڤێژیتە “ئینکێ Enki (٣)” (خوداڤەندێ ئەفرینەر)، نەک خۆ پێ ڤەشێریت. ل ڤێرە هەلبەستڤان دهێتە سەر تشتێن “تمامبوویی” و “بەدناڤبوویی” و دکەتە سکالا و گازییەک وەکوو ئاماژەیەک بۆ ژیانەکا ب ماسکێن جودا جودا ب هەدەر چوویی.
٥- تەنێبوونا ڕەها Existential Isolation
“ھەر كەس ل مالا خۆ،
كەسێ كەس نەدیتیە!”
ئەڤە کنارێ دوماهیێ یێ فەلسەفەیا هەلبەستڤانی یە کو “تەنێبوون”ێ تێدا دبینیت وەکوو بەرمایکا هەموو شەڕان و ل دوماهیێ مرۆڤ بۆ ناڤ “مالا خۆ” کو د راستی دا “گۆڕ” یان “تەنیبوونا دەروونی” یە دزڤریت.
رستەیا “کەسێ کەس نەدیتیە”، دەربرینێ ژ نەبوونا پەیوەندیێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا دکەت. هەر ئێک ژ مە د جیهانەکا دائێخستی و بازنەیی دا دژیت. نە ئایین، نە حەز و ڤیان و نە ژی ژیان، نەشێن ڤێ ڤالاهی و دەرزێ تژی بکەن. مرۆڤ ب تەنێ دهێت، ب تەنێ دڕزیت و کەس ڕاستییا کەسێ دی نابینیت.
د. فازل عومەر د ڤێ تێکستێ ئەدەبی دا، وێنەیێ مرۆڤێ مۆدێرن دکێشیت کو د ناڤبەرا “هەبوونا بێرامان” و “مرنا کرێت” دا یێ مای پاشکەفتی و گیرووبوویی. تێکست ب زمانەکێ تانلێدانی و سار Sarcastic & Cold سالۆخدانا ڕاستییا جەستەیی و دەروونی یا مرۆڤی دکەت. ل ڤێرە ئەڤ “ڕەشبین “ییە کو ناڤونیشانێ هەلبەستێ ب خۆ یە ژی، نەک نساخییەکا دەروونییە، بەلکو ڕاستگۆییەکا فەلسەفییە ل هەمبەر گەردوونەکێ بێدەنگ کو بەرسڤا سکالا و گازیێن مرۆڤی نادەت.
پەراوێز :
(١) ئەڤ هەلبەستە د هەژمارا (٣٩٥٧) یا رۆژنامەیا ئەڤرۆ یا رۆژا ١٢ / ٤ / ٢٠٢٦ێ دا بەلاڤبوویە.
(٢) دیۆگێنیسێ سینۆپی Diogenes of Sinope (نێزیکی سالا 412 (ب.ز) – نێزیکی سالا 323 (ب.ز)) ل باژێرێ “سینۆپ” – کو دکەڤیتە تورکیایا نوکە هاتیە سەر دنایایێ و ئێكە ژ فەیلەسۆفێن هەرە سەیر و ناڤدارێن یونانا کەڤن کو ب دامەزرێنەرێ ڕێبازا “ سایینیزم ئانکو کەلبی Cynicism” دهێتە نیاسین. ئەو ب ژیانەکا گەلەک سادە و دوور ژ هەموو خۆشیان ی دژیا.
(٣) ئینکی ئان ئەنکی ئێک ژ مەزنترین خوداڤەندێن کەڤن یێن مەسوپۆتامیا (سومەر)کو خوداڤەندێ ئاڤێ (ب تایبەتی ئاڤا ژێر زەڤی)، ژیری و زانستێ، دروستکرنێ (ئەفراندنێ) و جادویێ ئانکو هێزا نهێنی و ڤەشارتی بوو.
ژێدەرێن مفا ژی هاتییە وەرگرتن:
1-Sartre, Jean-Paul. (1943). Being and Nothingness (L’Être et le nant). Philosophical Library.
2-Camus, Albert. (1942). The Myth of Sisyphus. Gallimard.
3-Camus, A. (1991). The Myth of Sisyphus and Other Essays (J. O’Brien, Trans.). Vintage International.
4-Sartre, J.-P. (1956). Being and Nothingness: An Essay on Phenomenological Ontology (H. E. Barnes, Trans.). Philosophical Library.
5-Flynn, T. R. (2006). Existentialism: A Very Short Introduction. Oxford University Press.
6-Heidegger, Martin. (1927). Being and Time.
7-Diogenes Laertius. Lives and Opinions of Eminent Philosophers.
٨- هایدغر، مارتن. (2000). الوجود والزمان. (ترجمە: فتحی المسكینی). دار الجنوب للنشر.
٩- كامو، ألبیر. (2008). أسگورە سیزیف. (ترجمە: أنور عبد العزیز). دار اڵاداب..
١٠- سارتر، جان بول. (1964). الوجودیە مژهب إنسانی. (ترجمە: عبد الرحمن بدوی). دار مكتبە الهلال.
١١- بدوی، عبد الرحمن. (1997). الوجودیە. وكالە المگبوعات.
