حزب و جههل!
پشكا ئێكێ
د سالار عوسمان
چهمكێ حزب و ههمی ئهو بهحس و بابهتێن پێڤهگرێدای، بهحس و بابهتێن گرێدای، لێ ب تێگههشتنهكا زانستی، نهك ب تێگههشتنا پۆپۆلیستیهی، كو ههمی میدیایا كوردی د گهل خوه دا تووشی نهخۆشیێ كریه، لهوما نها و ل دهولهت سهری ئهو میدیایا شاش دا نهك ههر چهمكێ حیزب، كو جهێ بهحسا گۆتارا مهیه، بهڵكوو سهرجهم چهمكێن دیتر ب ریێن دیتردا دچن و د ڤێ ریێ بهرزهكری و شاش دا خواندهڤان:، ژبلی كو دهێته شێلاندن كائینهكێ تووڕه و ماندیه، تووڕه و ماندی و بێ گێول ههتا وی ئاستی ههندهك جار دهكهڤیته نیڤچالهكا تاری ئانكو نیشتمان و وهلاتێ خوه ب رهش دبینیت!.
مهبهستا من د ڤێرێ دا، بهری ئهم بهحسا (حزب و جههلێ) بكهین، قهیرێك ل سهر چهمكێ (نیشتیماننهبینی) براوستم و بپرسم:
-نیشتیماننهبینی چییه؟
ـ ههتا چهند بوونا وێ ههیه؟
ـ كی ل پشته و مهرامێن وێ چنه؟
ـ تێكهڵكرن تێگه و چهمكهكێن وێ بۆچی؟
ـ وهرگر: ههڤوهلاتی ل كودهرا ڤێ معادهلێ یان هاوكێ دانه؟
ـ جۆرهێن وهرگر؟
ـ وهرگرێ پۆزهتیڤ، یان وهرگرێ بیركهر كیه؟
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ؟
بۆ بهرسڤا ڤان پرسیاران زۆر به كورتی دهبێژم:
ـ نیشتیماننهبینی جۆرهكه ل كارڤهدانێن شاش، كو بهرههمێ ئهو تێفكرینه زاتیه نێگهتیڤهیه، كو مرۆڤ ل نێڤ بهرژهوهندیین زاتیی دا، بابهت ـ كو نیشتیمان ل ههمیان مهزنتر و گرنگتره ـ وندا دكهت و ئاكام ل ونداكرنا بابهتان: نیشتیمان، خوهبین، لێ خۆبینیكی نابهرپرس، دهبیته ههڤنیشتیمانیهكێ نیشتیماننهبین.
ـ نیشتیماننهبینی، ب ڤێ فۆڕما ئهم بهحس دكهین، ل ههرێما كوردستانێ وهك دهستپێك دهستپێكریه، بهلێ دهستپێكرنهكا نا سروشتی، واته دهستپێكرنهكا هاتیه دانان، رێژهیهكا كهێم و چارهسهركرنهكا ساناهیه، ههر ل گهل پاشڤهچوونا دنهرێن وێ یا باشتره بێژین دگهل دابینكرنا بهرژهوهندیێ بۆ دنهدار و دنهدراو، پێتی دبیت و نامینیت!.
ـ كی ل پشته و مهرامێن وێ چنه؟. ڕوون و زهڵال دكارین بێژین: حزب و گرۆپی بهرژهوهندخوازیا سیاسی و بازرگانی له پشته و رهوشهنبیری و ردیله تێگههشتی، كو ههندهك ل وان ژبلی كهربوكینێ چ دی نابینن و هندهكێن دیتر ل عوقدهێن دهروونی دهرباز نابن و ههندهكێن دیتر ئێخسیرێن پارهو وپولن، ماركێتینگیان بۆ دكهن!. مهرامێن وێ ژی شهڕێ بهرژهوهندیه، وان دڤێن سهردار بن و ل دهولهت سهری سهردارێن نوو دا بهرژهوهندێن خوه مسۆگهرتر بكهن، كو دیاره مهرج نینه بهرژهوهندیێن وان تهنێ پاره و پوول بن، ڕهمزیهت و شهرێ دیرۆكی ههس!.
حزب و جههل!
پشكا دووێ
ـ تێكهلكرنا و چهمك و تێگههان بۆچى ..؟
ئێك ژ گرفتێن ههری سهرهكیێن مه، تێكهلكرنا چهمكانه، بههرا پترا ئهگهرێن وێ ژی بۆ نهزانینێ دزڤریتهڤه، پشكهك كێم ژی یاریا وان سیاسیێن چ ڤێ نه، كو دخوازن بۆ مهرهمێن كهسیی چهمكان تێكهڵ بكهن، ئهگهر نه نیشتمان و حزب، حوكمهت و حزب، دهوڵهت و حوكمهت، ڕێككهفتن و خیانهت، پهیوهندی و جاسووسی، خۆنیشادان و ئاژاوه، میدیا و نیشتمانهبینی، ههڤوهڵاتی و سیاسی، ڕهخنه و جڤیندان و دههان تێگههێن دی بۆچی و ژبهر چی و د بهرژهوهندیا كێ دهێته تێكهڵ كرن و ئاكام د ناڤ ڤێ گۆما لێخن و لێڵهدا كی مهلهڤانیێ دكهت و بهر ب كیڤه، بهر ب كیژ كهناری لێخنتر و كیژ قهدهرا شوومتر!..
كهواته، ئهگهر ئهگهرێ وێ جههل بیت یان گهمهیا سیاسی، د ههردوو حاڵهتدا، ژبلی هندهك ههرزه سیاسی، كو وێ یاریا سیاسیا چهپهل دكهن، نیشتمان، ب ههمی پێكهاته و جوداهیێن وێ ڤه لێی زهرهرمهندن !!.
ـ وهرگر: ههڤوهلاتی د ڤان ههڤكێشاندا ل كیڤهیه؟..
ههڤوهلاتی زهرهرمهندترین كائینێ ناڤ ڤان ههڤكێشانه، چونكی ئهو ههڤكێشه بخوه ژ دهست ههڤوهلاتی دهركهتیه و كهتیه دهست سیاسیان دا، تهنانهت د ههڵبژاردنان ژی دا – دگهڵ ههبوونا گهلهك سهرنجان ل سهر پرۆسا ههڵبژارنێ ل كوردستانێ ـ كو ههڤوهڵاتی و دهنگێ ههڤوهڵاتی ئێكلاڤهكهره، لێ ل وێرێ ژی، واته ل پرۆسا ههڵبژاتنێ ژی، ههڤوهڵاتی دهنگدهر، وهرگر (متلقی) یه، نهك هههوهڵاتیی هزركهر واته كائینهكێ ئاراستهكریه نهك بیركهر.
ـ جۆرێن وهرگر پێكهاتینه ژ دو جۆران: (وهرگرێ ئاراستهكری و وهرگرێ بیركهر یا هزركهر)، ل كوردستانێ و ل گۆری ئهڤ كلتوورێ سیاسی یێ كۆمهڵایهتی یێ رهوشهنبیریی یێ ئابووریێ كو ههیه، یێن وهرگر كێمتر هزر دكهنهڤه كێمتر له ڕێگهی بهرههمه ئهقڵییێن خوه ژیان، د ناڤ وان دا ژی سیاسهتێ دبینین، لهوما زۆر ب ئاسانی ب سهر ڕهنگێن سیاسی دابهش دبن، دابهشبوونهكا ئاراستهكری، ههر لهوما ل دهمێ گفتوگۆكردنا سیاسی ژی دا وهك وهرگرهكێ سیاسیی ئاراستهكری دئاخڤن و ئاخفتنێن وان ههمی سۆزه و نهشێن ب قووڵی گفتوگۆ یێ بكهن، چونكی گفتوگۆیا قووڵ و كویر پتر ئهقڵ دفێت نهك سۆز.
ـ وهرگرێ پۆزهتیڤ، یان وهرگرێ هزركهر كێیه؟
وهرگرێ پۆزهتیڤ پێكهاتیه ژ وهرگرێ هزركهر، ئهو ههڤوهڵاتی یێ ل ههر جههكێ بیت، د ناڤ حزب دێ دا بیت یا دهرڤهی حزبێ، ل دهسهڵات بیت یان ل ئۆپۆزیسیۆن، ل نیشتمان بیت یا ل تاراوگه، تووڕه بێت یان ڕازی، بیر دكهت هزر دكهت، ب سهر ڕێیا ئهقڵدا دچیت و پێنگاڤێن خوه ڕادهستی سۆزهكا نهدیار ناكهت، ل جههكێ باشی دیت دبێژیت باش و ل جههكێ خرابی دیت، خوه بێ دهنگ ناكهت و دبێژیت خراپ، لێ ل ههردوو حاڵهتدا نیشتمانبینه، دژی نیشتمانی خوه ناراوستیت و ناخوازیت حوكمهت و دامهزراوهیێن وڵاتی خۆی ویران و خاپوور بكهت، ئهو چ لۆژیكه دیندارهكێ سیاسی بانگهشهیا سۆتن و كوشتنێ بكهت و ل رهخهك دی ڕۆژنامهنووسهكێ بێلایهنێ عهیار بیست و چار و خانمێكی فێمێنیستا دهڤڤهكری دهستا بۆ بقووتن، ئاخر دهست قوتان بۆ سووتاندنا دامهزراویێن نیشتمانی تاوانه و دبیت ههڤوڵاتی هند هزر بكهت (ههڤوڵاتیی هزركهر = وهرگری پۆزهتیڤ)، تاوان و ماف ژ ههڤ جودا دكهت !.. كهواته وهرگرێ پۆزهتیڤ ئهو وهرگرێ هزركهرێ نیشتمانبینهیه، كو سیاسییهكان نهشێن وانا بخاپینن و بۆ مهرامێن كهسیێن خوه بكاربێنن، ههمدیس وهرگری پۆزهتیڤ ل تهنیشت وان سیاسییان، كو ل تهنیشت نیشتمانی نه، لهوما وهك دبینین زۆرترین دهنگ ژی ل ههڵبژارتنان بۆ وان حزبێن سیاسی دچێ، كو نیشتمانیین و ب كریار نهك ب درووشم د خهما شكۆ یا نیشتمانی دانن.
حزب و جههل !
پشكا سیێ
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ وهك پێشتر مه بهحس كری، وهرگرێ بیركهرهوه خودان بیر و چارهسهرهیێن خوه، كهواته ههر تهنێ وهرگرهكێ بیركهرهوه نیینه و بهس، بهلكی ل گهل بیركرنێ دا نوونهره ژی، چونكی هزركرن بخوه بهرههمداره، كهواته ل كێلهكا ههر هزركرنهكێ دا بهرههمهك ژی ههیه، بهرههم ژی هێزێ دروست دكه، دیاره خهسلهتێن ڤێ هێزێ ل جڤاكهكێ بۆ جڤاكهك دی دهێته گوهارتن، چونكی ههر جڤاكهك خوهدی كلتوورێ تایبهتێ خوه بیت، كهواته كلتوورێ ههر جڤاكهكێ پیڤهره، لهوما ئاخفتن ل سهر بهرههمێ هزركرنێ، یا باشتر بێژین ئاخفتن ل هێز و خهسلهتێن وهرگری نوونهر بكهین، پێدڤییه بهحسێ كلتووری ژی بكهین كو دهوری وهرگرهی دده، تایبهت كاریگهرێن كلتوور.
ـ كلتوور: بنیات و گوهارتن
وهسا باشه ههكه ب كورتی ژی بیت، ئاخفتنێ ل سهر وێ ڕاستیێ بكهین، كو كلتوور بنیاته، جڤاكێ كوردی بوویه جڤاكهك لاواز، چنكی كلتوورێ وێ لاوازه، تایبهت جڤاكێ سیاسی یێ كوردستانێ، كهواته، ژ پیخهمهت چارهسهریا ئاریشێن جڤاكی، تایبهت ئاریشێن سیاسی، كو كوردستان ڤهگهراند بۆ چارچووڤهیهكا زۆر خراپ، پێدڤیه د گهل دانپێدان ب لاوازیا كلتووریا سیاسیا كوردى، دانپێدانێ ژى ب ڤێ ڕاستیا ڕۆهن بكهین، كو كلتوور بنیاته و بێ ڤى بنیاتى، ئهم نكارین تو دیوارهك ههلچنین، ئاخر ئهگهر مه ئهو دیوار ههبایه: (كلتوورهك ب هێز)، چاوا باژارهكێ وهك كهركووك، كو سیمبولا مهزلومیهتا نهتهوهیهك خاك، لێ هاتیه داگیركرن، ب چهند سهعهتهكان بهێته رادهستهكرن و بهێته داگیركرن و ل گهل خوهدا مهزنترین شهرمهزاری ئێخسته د ناڤ دیرۆكێ دا؟!..
ههر ل ڤێرێ پێدڤیه ئهم بهحسێ ل چهمكێ (گوهۆرینا كلتوور)، ژی بكهین و بپرسین: ئهرێ كلتوور ههبوونهكا نهگۆڕه؟.. بۆ بهرسڤدانا ئهڤێ پرسیارێ پێدڤیه ڤهگهرێنهڤه بۆ ڕههوڕیشالێن كلتوور، تایبهت ڕههوڕیشالێن ئۆلی، چنكی ئهو: (ڕههوڕیشالێن ئایینى یێن كلتوورى)، ههڵگرێ پیرۆزیانه و ژ ههموویان زهحمهتتر بۆ گۆڕین، بهلێ ل گهل ئهوێ ژى دا، بهلێ دیسا، ب ئاراستهیا گوهۆڕینێ، بهلێ دوور ژ ڕوانگهیا ئیلحادێ، پێدڤیه كار ل ناڤ ڕههوڕیشالێن كلتووری یێن ئایینی ژى بكهین و بیانگۆڕین، چنكی بهرژهوهندیا مرۆڤى، جڤاك و بهایێن وێ مهزنترینه، كهواته بهرسڤا وێ ئهڤهیه: كلتوور دهێته گوهارتن و ئهڤ پرۆسهیه ژی نوخبهیێن جڤاكی دكهن ب سیاسی و زانا و ڕهوشهنبیر و ههڤوهلاتی ڤه، بهلێ كی ژ ههڤوهلاتی؟.. ئهو ههڤوهلاتیێ ل ڤێره مه ناڤێ وێ كره وهرگرێ نوونهر)، كهواته وهرگرێ نوونهر هێزه، شیانه و خهسڵهتێن بهرههمداری ژی گوهۆڕین بهر ب باش و باشتر و باشترین ڤهیه.
جڤاكێ زیندو و بهرههمدار زهمینه بۆ دروستكرنا وهرگری نوونهر دروست دهكهت و بهروڤاژیاوێ ژی ڕاسته، جڤاكێ كوردستانێ ل دهسپێكا ڕێكێ دایه، لێ بهلێ ب ناڕوونی و ئاڵۆزیی ڤه، پێدڤیه نوخبهیا رهوشهنبیران، تهنگ ب سیاسیا ههڵچنن و ئهێ ناڕۆنیێ ڕوون بكهن و ئهو ئاڵۆزیا ساده بكهنهڤه، ڕۆنیی و سادهیهك ژ پیخهمهت بهرههمداریهكی پۆزهتیڤ، كو ئهز باوهرم د ڤێ پرۆسێ دا سیاسیێن پۆزهتیڤ هاریكار و پشتهڤان دهبن.
پشكا سیێ
د. سالار عوسمان
ـ وهرگری نوونهر، هێز و خهسلهتێن وێ وهك پێشتر مه بهحس كری، وهرگرێ بیركهرهوه خودان بیر و چارهسهرهیێن خوه، كهواته ههر تهنێ وهرگرهكێ بیركهرهوه نیینه و بهس، بهلكی ل گهل بیركرنێ دا نوونهره ژی، چونكی هزركرن بخوه بهرههمداره، كهواته ل كێلهكا ههر هزركرنهكێ دا بهرههمهك ژی ههیه، بهرههم ژی هێزێ دروست دكه، دیاره خهسلهتێن ڤێ هێزێ ل جڤاكهكێ بۆ جڤاكهك دی دهێته گوهارتن، چونكی ههر جڤاكهك خوهدی كلتوورێ تایبهتێ خوه بیت، كهواته كلتوورێ ههر جڤاكهكێ پیڤهره، لهوما ئاخفتن ل سهر بهرههمێ هزركرنێ، یا باشتر بێژین ئاخفتن ل هێز و خهسلهتێن وهرگری نوونهر بكهین، پێدڤییه بهحسێ كلتووری ژی بكهین كو دهوری وهرگرهی دده، تایبهت كاریگهرێن كلتوور.
ـ كلتوور: بنیات و گوهارتن
وهسا باشه ههكه ب كورتی ژی بیت، ئاخفتنێ ل سهر وێ ڕاستیێ بكهین، كو كلتوور بنیاته، جڤاكێ كوردی بوویه جڤاكهك لاواز، چنكی كلتوورێ وێ لاوازه، تایبهت جڤاكێ سیاسی یێ كوردستانێ، كهواته، ژ پیخهمهت چارهسهریا ئاریشێن جڤاكی، تایبهت ئاریشێن سیاسی، كو كوردستان ڤهگهراند بۆ چارچووڤهیهكا زۆر خراپ، پێدڤیه د گهل دانپێدان ب لاوازیا كلتووریا سیاسیا كوردى، دانپێدانێ ژى ب ڤێ ڕاستیا ڕۆهن بكهین، كو كلتوور بنیاته و بێ ڤى بنیاتى، ئهم نكارین تو دیوارهك ههلچنین، ئاخر ئهگهر مه ئهو دیوار ههبایه: (كلتوورهك ب هێز)، چاوا باژارهكێ وهك كهركووك، كو سیمبولا مهزلومیهتا نهتهوهیهك خاك، لێ هاتیه داگیركرن، ب چهند سهعهتهكان بهێته رادهستهكرن و بهێته داگیركرن و ل گهل خوهدا مهزنترین شهرمهزاری ئێخسته د ناڤ دیرۆكێ دا؟!..
ههر ل ڤێرێ پێدڤیه ئهم بهحسێ ل چهمكێ (گوهۆرینا كلتوور)، ژی بكهین و بپرسین: ئهرێ كلتوور ههبوونهكا نهگۆڕه؟.. بۆ بهرسڤدانا ئهڤێ پرسیارێ پێدڤیه ڤهگهرێنهڤه بۆ ڕههوڕیشالێن كلتوور، تایبهت ڕههوڕیشالێن ئۆلی، چنكی ئهو: (ڕههوڕیشالێن ئایینى یێن كلتوورى)، ههڵگرێ پیرۆزیانه و ژ ههموویان زهحمهتتر بۆ گۆڕین، بهلێ ل گهل ئهوێ ژى دا، بهلێ دیسا، ب ئاراستهیا گوهۆڕینێ، بهلێ دوور ژ ڕوانگهیا ئیلحادێ، پێدڤیه كار ل ناڤ ڕههوڕیشالێن كلتووری یێن ئایینی ژى بكهین و بیانگۆڕین، چنكی بهرژهوهندیا مرۆڤى، جڤاك و بهایێن وێ مهزنترینه، كهواته بهرسڤا وێ ئهڤهیه: كلتوور دهێته گوهارتن و ئهڤ پرۆسهیه ژی نوخبهیێن جڤاكی دكهن ب سیاسی و زانا و ڕهوشهنبیر و ههڤوهلاتی ڤه، بهلێ كی ژ ههڤوهلاتی؟.. ئهو ههڤوهلاتیێ ل ڤێره مه ناڤێ وێ كره وهرگرێ نوونهر)، كهواته وهرگرێ نوونهر هێزه، شیانه و خهسڵهتێن بهرههمداری ژی گوهۆڕین بهر ب باش و باشتر و باشترین ڤهیه.
جڤاكێ زیندو و بهرههمدار زهمینه بۆ دروستكرنا وهرگری نوونهر دروست دهكهت و بهروڤاژیاوێ ژی ڕاسته، جڤاكێ كوردستانێ ل دهسپێكا ڕێكێ دایه، لێ بهلێ ب ناڕوونی و ئاڵۆزیی ڤه، پێدڤیه نوخبهیا رهوشهنبیران، تهنگ ب سیاسیا ههڵچنن و ئهێ ناڕۆنیێ ڕوون بكهن و ئهو ئاڵۆزیا ساده بكهنهڤه، ڕۆنیی و سادهیهك ژ پیخهمهت بهرههمداریهكی پۆزهتیڤ، كو ئهز باوهرم د ڤێ پرۆسێ دا سیاسیێن پۆزهتیڤ هاریكار و پشتهڤان دهبن.
د. سالار عوسمان
پشكا چارێ
حزب، تێگهههك د ناڤ تهمتومانێ دا
چهمك و تێگههێ حزب د كوردستانێ دا، مینا گهلهك تێگههێن دیتر، چ ب ئاگههی و بێ ئاگههی، یێ كهفتیه دناڤ تهمتوانێ دا، بهری كو وێ تهمتومانێ ڕوون بكهینهڤه، پێدڤیه پێناسهیا حزبێ بكهین، حزب پێكهاتیه ژ:
ـ ئێكهتیهكا ئارهزۆمهندانهیا كۆمهكا خهلكی، ل سهر بهرنامهیهكێ سیاسی و كاركرن پیخهمهت جێبهجێكرنا وی بهرنامهی.
ـ گرۆپهكا سیاسی یا مۆلهتپێدایا قانوونى یه، كو پیخهمهت گههشتن ب دهستههڵاتێ خهباتێ دكهت.
ـ ڕێخستنهكا سیاسی یا دیاریكریه پیخهمهت كۆمكرنا خهلكێ ل دۆرێن ئامانجێن خوه یێن سیاسی.
حزب بهرههمێ سهردهمێ نوویه، وی سهردهمێ مرۆڤ گههشته وێ قهناعهتێ، كو ئێدی ژیان ب كهسهكێ بڕێڤه ناچێت و پێدڤیه گرۆپ ب ههڤڕا كاربكهن، ب ههڤڕا هزر بكهن و ب ههڤڕا ژی بهرپرسیاریێ ههڵگرن، حزب جۆرهكێ نوو یێ ب ههڤرا بیركرنهڤه و كاركرنا مرۆڤانه د كایهكێ ههری گرنگ دا، كو ئهو ژی كایهیا سیاسهتێ یه.
حزب ئێك ئایدیایه د ڕستهیێن جودا دا، ئێك بینینه د پهنجهرهیێن جیاوازدا، دهرفهته د ڤێره دا وێ شاشیا كوشنده ڕاست بكهینهڤه، كو حزب نه پێكاهتیه ژ بینینێن جیاواز، حزب نه بریتی یه ل بیروڕایێن جیاواز، بهلكو حزب ئێك بیروڕا و ئێك بینینه، لێ ب ڕستهیێن جیاواز و پهنجهرهیێن جیاواز، نموونه و مینكێن زیندی ل بهر دهستن، ئهو حزبێن ب سهر تهختێ وێ شاشیێ دا ڕۆیشتن، ئهو شاشیا وهها هزر دكر ئاساییه حزب بیروڕایێن جیاواز تێدا بێت، مه دیت، ژبلی كو ئهو تهخت چرووك دهرچوو، نها هێزهك نینه قودرهتا كۆمكرنهڤا وان ههبیت و ههر بال و باڵهكێ دی دشكێنیت و ههر پهنجه و تلیهك و پهنجهیهكا دی دشكێنیت و هندهك جاران ژی ل شكاندێ ژی وێڤهتر دچن و ههڤدو تهخوین دكهن، ئهڤه د دهمهكێ دا، زووتر، باڵ و پهنجهیان بانگهشهیێن زۆر بۆ وێ شاشیا كوشنده دكر، كو ئهم ب بیروڕایێن جیاوازڤه جوانین !.. شاشی نه جوانه، لهوما نها و ل ئهنجامێ وێ شاشیێ ههر ههڤدو ناشیرن و كرێت دكهن!..
ههمی حزبهك نابێژنێ حزب، هندهك حزب ههر ژ دهستپێكێ پێ ناگرن و هندهكێن دی ژی ل نیڤا ڕێكێ دكهڤن و هندهكێن دی ژی گرێ یان عوقده ئهوێن دروست كری و نهشێن بنیاتنهر بن، چونكی عوقده نهخۆشیه و ل گهل خوه میكرۆبان بهڵاڤ دكهتهڤه، حزب ههیه نهك ههر سهرێ خوه دخۆت، میكرۆبێن لهشێ وان ئهوێن دی ژی، حزبێن دی ژی، دامهزراوهیێن نیشتمانی ژی ژههراوی دكهت!!..
بیریاری سیاسیی یێ ب ناڤدار (سامۆیل هنتنگتن) وه باوهره، ناچێبیت بێژینه ههر حزبهكێ حزب، ئهو وه باوهره (٤) چار بنهمایێن سهرهكی ههنه، كو پێدڤیه د حزبی دا ههبن:
1ـ گونجان
2ـ سهربهخۆیی
3ـ ئێكگرتوویی
4ـ بهرفرههیا ڕێكخستنێ
خوردكردنهڤا ههرئێك ل ڤان بنهمایان ئاخفتنێن گهلهك دڤێت، وهلێ زۆر ب كورتی: گونجان واته نێزیكی و خهسڵهتێن وێكچوون، سهربهخۆیی واته تو توب خوه بی و كهسێ تو دروست نهكربی و بڕیار ژی ههر ل دهستێ ته ب خوه بیت، ئێكگرتوویی ژی واته ئێكدیتن و ئێك ژیانبینی و ئێك چارهسهر و بهرفرههیا ڕێكخستنێ ژی واته ڕاستی ل پهیام و بهرههم كو ڕاكێشهرێ زۆرترین خهلكێ ل دهورێن وێ حزبێ.
حزبێ ئارمانج ههیه، مهزنترین ئارمانج خهلكه، تهنانهت كو دخوازیت بچێته د ناڤ پرۆسهیا ههڵبژاتنێ دا و ل دووڤدا بگههیته دهستههڵاتێ ژی، ههر بۆ خهلكی یه، بهڵام ئهڤ پرسه نه ههما وهیا ساده یه، لهوما پێدڤیه كویرتر ل دۆر ڤی بابهتی باخڤین!..
پشكا پێنجهمهم
د سالار عوسمان
حزب د نێڤبهرا خوه و خهلكێ دا
وهك پێشتر مه بهحسكرى، ئارمانجا سهرهكیا ههر حزبهكێ خهلكه، لهوما دبیت تهڤایا ئارمانجێن خوه ل دۆر خهلكێ كۆم بكهت، ب رامانهك ڕوونتر، دبیت خهڵك: ههڤوهڵاتی سهنتهرى بیت، بهلێ چاوا؟ و ب چ تێگههشتنهكێ؟…بۆ بهرسڤا ڤێ پرسیارێ، دشێین ب پرسیارهكا دی دهست پێ بكهین و بهرسڤ وێ پرسێ خۆیا بكهت، ئهو پرسیار ژی ئهڤهیه (ئهرێ حزب خهلكی ئاراسته دكهت، یان بهروڤاژی خهڵك حزبێ ئاراسته دكهت؟.. )، بهرسڤا ڕوونا زانستیانه ئهوه: حزب كۆمهكا خهلكێ بیركهرهڤهیه و ڕێبهرایهتیا ئاراستهیهكا سیاسییا دیاریكری دكهن و ئهو خهلكی ئاراسته دكهن، كهواته حزبێ ئههلیهتیا ڕێبهرایهتی یێ ههیه و خهڵكی دگهل خوه بهر ب تێگهیشتنا باڵاتر ڤه دبهن، تێگههشتنا باڵاتر پیخهمهت ژیانهكا باڵاتر، ههر لهوما ژی دخوازن بگههنه دهسهڵاتێ، داكو ل گۆری وێ تێگههشتنا بلند و ل ڕێكا دامهزراوهیێن خوه پهرلهمان، حوكمهت و ئۆرگانێن ڕهسمی و نا ڕهسمی)، ژیانهكا باشتر بۆ خهلكێ دابین بكهن.
خهلك دهنگی ددهت، حزب حوكمى دكهت
خهلك سیاسهتێ ئاراسته ناكهت، خهڵك بڕیار نادهت و حوكم ناكهت، خهڵك ل پرۆسا ههڵبژاردنێ باشترینان ههڵدبژێریت و ل وێرێ، ل سهر سندۆقێن دهنگدانێ بڕیارێ ددهت، ل دووڤدا یێن باشترین، ل ڕێیا شهرعیهتا دهنگێ ڤی خهلكی، ئهمانهتا حوكمی دهاڤێنه ستوویێ خوه و ئیدی خهڵك دچیته پاش بۆ ژیانا جڤاكی، ئهوێن باشترین، ئهوانێن هاتینه ههڵبژێرتن حوكم دكهن و بڕیارێ ددهن.
ـ یێن باشترین كێنه؟
ـ ژیانا كۆمهڵایهتی چییه؟
ـ ژیانا سیاسی و حوكمهتداری چیه؟
ـ پهیوهندی چاوا دهێنه ڕێخستن؟
ـ گرفت چنه و ڕێكێن چارهسهریێ چنه؟
ـ یێن باشترین ئهو حزبن كو پرانیا دهنگان بدهستڤهدئینن و ل جهێ خهڵكێ دهسهڵاتی وهردگرن، لهوما ههمی ئهو بۆچوونێن وه باوهرن، كو حزب نابیت ل دهسهڵات بیت، بۆچوونێن شاشن و ههمی بانگهشه و هێجهتێن وان پشكهكن ژ جههل و چهواشهكاری، كهواته ئهڤه حزبه حوكمى دكهت، ئهڤه حزبه ل ڕێیا ههڵبژارتنێ ڤه دهستههڵاتێ وهردگریت و بهرنامان، ڕوئیا و جیهانبینێن وان جێبهجێ دكهت.
ـ ژیانا كۆمهڵایهتی و تێگههشتن ل ڤی تێگههی ئاخفتنێن زۆر دڤێن، لێ زۆر ب كورتی: سهرجهم پرۆسه ژ دامهزراندنا حزبێ ڤه، تا دگههته ژیانا حزبی و دووڤدا ژی ههڵبژارتن و دووڤدا حوكمهتداریی، ههمی پیخهمهت هندێ یه، كو ژیانا كۆمهڵایهتی بهێته رێخستن و كۆمهڵگهه، له نێویشیدا مرۆڤ سهروهر و ئاسووده بێت.
ژیانا كۆمهڵایهتیا ساخڵهم پێكهاتیه ل سیخناخ نهكرنا كۆمهڵگههێ یه ب سیاسهت و ههڤڕكیێن وێڤه، ب رامانهك دی هێشتنهڤا كۆمهڵگههێ یه وهك خوه، وهك خوه ب ههموو تێگههشتنێن كۆمهڵایهتیێن جیاوازڤه چونكی د بنهڕهتدا مرۆڤ بوونهوهرهكێ كۆمهڵایهتیه نهك سیاسی، لهوما دبیت دان بهوێ ڕاستیا تاڵدا بینین، كۆمهڵگهها پاشكهفتی پێكهاتیه ژ وان كۆمهڵگههێن سیخناخن ب سیاسهتێ ڤه و بهروڤاژیا وێ ژی ڕاسته !.. ساخڵهمى پێكهاتیه ژ سیخناخ نهكرنا كۆمهڵگههێ ب سیاسهت و ململانێین وێڤه.
حزب و جههل !..
پشكا شهشێ
د سالار عوسمان
د ژیانا سیاسی و حوكمهتداریێ دا، ل ئالیهكی پێكهاتیه ژ كۆمكرنا وى بهرههم و لێكهوتهیێن سیاسی، كو پارتێن سیاسی ل گۆر ژینگهها سیاسیی یا جڤاكان بیت، ئهوان جڤاكان ئهوێن بهرههم دئینن، ژ ئالیهكێ دیتر ژی پێكهاتیه ژ ئهستۆگرتنا ئهمانهتا خهلكی، ئهو خهلكێ ل ڕێیا دهنگێ خوهڤه ل پرۆسهیا ههڵبژارتنان دا حزبان دا دئێخته د ناڤ و شانسێ حوكمڕانیان بۆ دڕهخسینیت.
حیكمهت ژ ژیانا سیاسی و حوكمهتداریێ پێكهاتیه ژ باشتركرنا ژیانێ، ب ڤی مهرجی كو جوداهی بمینیتهڤه و ناكۆكی ژی ههتا بشێن كێم بكهنهڤه.
ههر ل ڤێره دا دهرفهتا كورته ئاخفتنهك دهربارهێ جوداهی و ناكۆكیێن سیاسی بكهن، جڤاكێ ساخلهم پێكهاتیه ژ جڤاكێن پارێزگاریی ژ جیاوازیان دكهن و جوداهیان دكهنه هێز، لێ ههموو ههولهكێ ددهن كو ناكۆكییان كێم بكهن، دیاره باشترین ڕێگهچاره ژى ئهوه كو ناكۆكیان بگوهۆرن بۆ جوداهی، چونكی د بنهڕهتدا پشكا زۆریا ناكۆكیان كۆرپهی ل دایكبوونا د ناڤ ڕهحما جوداهیانه، كهواته پاشكهفتنا جڤاكێ سیاسی، یا ڕۆهنتر بێژین ئهوه جههلا سیاسیه، كو جوداهی ناهێته دیدكرن و ل ئاكاما ئهوێ نادیدهگرتنێ ژى یه، جیاوازی دبیته ناكۆكی و ناكۆكی ژى ل گهل مهزناهیا وێ، وهلات و ل گهل ژى دا ژیانا سیاسی و حوكمهتداریی دوچاری قهیران و تهنگژه دكهت!..
ـ پهیوهندی چاوا دهێته رێخستن ؟.. مهبهست ژ پهیوهندیێ، پهیوهندی د ناڤبهرا ژیانا جڤاكی و ژیانا سیاسی، ب بۆچوونا مه (2) دو بنهمایێن سهرهكی ههنه بۆ ڕێكخستنا وێ پهیوهندیێ:
1ـ تێگهیشتن د چهمكگهلی، سهروهری مرۆڤ، ماف، دیمۆكراسی، ئازادی و هتد)، مهبهستا من ژ تێگههشتنا وان چهمكانه، تێگههشتنه ل ئاستی ستوونی دا نهك ئاستی ئاسۆیی، چونكی پێدڤیه درووشم: ئاستێ ئاسۆیی بهێلیت و ڕۆچینه ناڤ قهناعهتێ: ئاستێ ستوونی، دیاره د ناڤهندێ دا ناڤهندیا تێگههشتنا ئاسۆیی و ستوونی)، مه گهلهك گرفتێن زۆر ههنه و بیست و حهفت سال ژ ژیانا سیاسی، مخابن مه نكاری چارهسهریا وان گرفتان بكهین!..
2ـ سهروهریا قانوونێ: پشتی تێگههشتنا ستوونی د چهمكگهل یێن ئاماژهپێكرى، قانوون و سهروهریا قانوونا پارێزگاریێ ژ پهیوهندیێ دكهت و د ههمان دهم دا رێكێ ژى دئێخیت، چنكی چ جاران تێكهلبوونا ژیانا جڤاكی و ژیانا سیاسی، وهك ئهوێ بیت كو ل كوردستانێ یا ههیى، ساخڵهم نینه و ئهو زهرهرێ ل یێ دی دكهت، چاوا؟..ههر زۆر ب سادهیی ڤه بهرسڤا ئهوێ (چاوا) یێ دهدینهڤه.
نابیت ململانێین سیاسی زهرهر و زیانێ بگههینیته ههڤوهڵاتیان، نابیت كایه و پێگههێ جڤاكی و زانستی و مهدهنی ب سیاسی بێنهكرن، نابیت جاده و داخوازیێن ڕهوا یێن خهلكێ بچنه دناڤ بهریكا سیاسی یا درهوونى دا، نابێت سیاسیێن راستگۆ، ژ بهر شاشیا ژینگهها سیاسی و میدیایی و تاعۆنا پۆپۆلیستیانه، نكارن ب ئاشكرایى بۆچوونێن خوه دهرببرن، نابه چاڤكانی، ئانكو چاڤكانێن سیاسی و ئابووری و میدیایی ڕوون و زهڵاڵ نهبن. لهوما پێدڤیه قانوون و هێزا قانوونا سنوورهكێ بۆ ههمی ئهڤان نابیت یان (دانێن ـ یانه دابنیت) و سیاسهت بۆ سیاسیان بیت و جڤاك ژی بۆ ههمیان بیت و نیشتمان ژی بۆ ههمیان بیت ب ههمی جوداهیێن خوهڤه كۆمبكهتهڤه.
حزب و جههل!..
پشكا حهفت
د. سالار عوسمان
گرفت چنه و ڕێیێن چارهسهریێ چنه؟
ئێك ژ گرفتێن مهزنێن جڤاكێ كوردستانێ، پێكهاتیه ژ گرفتێن نێڤبهرا ژیانا سیاسی و جڤاكى و ههمی دهرهنجامێن د ڤێ ناڤبهرێ دا، تێكئالاندی و بێ چارهسهر ماینهڤه، كو د ڤێرێ دا دشێین وهها ڤێ پرسێ، یان باشتر بێژین، گرفت و چارهسهریان پۆلین بكهین:
١ـ ژیان ڤێجا سیاسهت:
پێدڤیه ههڤوهلاتی و حزب، ههڤوهلاتی و حوكمهت وێ ڕاستیا روون تێبگهن، كو سیاسهت (بوون) پشتی ژیانێ، كهواته ژیان ئهسڵتره، ههر وهك چاوا ئایین ژی پشتی ژیانێ هاتیه و مهرهم ژێ ڕێخستنا پێوهندیێن نێڤبهرا خودا و مرۆڤى یه، وهسا ژی سیاسهت پشتی ژیانێ هاتیه و مهرهم ژێ رێخستنا ژیانا جڤاكى یه، كهواته ژیان ئهسڵتره و پێدڤیه سیاسهت د خزمهتا ژیانێ دا بیت، ب رامانهكا دی ل كیژ جهی سیاسهتێ ژیان تهنگاڤ كر و ئاڵۆزی چێكر و بوو ئهگهرێ تێكدانا جڤاكى، ل وێرێ سیاسهت د رێیهكا شاش دایه و پێدڤیه بچیتهڤه سهر ڕێیا ڕاست.
٢ـ گوشارا مهدهنی و نیازمهندیا سیاسی:
داكو ئهڤ پهیوهندییه، پهیوهندیا نێڤبهرا ژیانا سیاسی و جڤاكى) ساخڵهم و دروست بیت، داكو سیاسهت ژیانێ ئاڵۆز نهكهت، بۆ ئهوێ چهندێ ژیان ئهسڵتر بێت و ب كورتی، سیاسهت ل سهر ڕاستهڕێیا خوه بیت، بهردهوام مه پێدڤیی ب گۆشارا مهدهنی یه، بهلێ گۆشارا مهدهنیا پاك، مهبهستا مه ژ گۆشارا مهدهنی یا پاك ئهو گۆشارهیه، كو ژ ئالیێ ههڤوهڵاتی: خهڵك ب ڕێڤه دچیت، پرسیار د ڤێرێ دا ئهڤهیه: ئهرێ گۆشارێن مهدهنی یێن كوردستانێ ژ ئالی یێ خهلكێ ڤه ب ڕێڤه دچیت، یان یاریا سیاسیانه و خهڵك دهێته بكارئینان؟!.. بهرسڤا ڕاست و ڕوون ئهڤهیه: تا نها گۆشارا مهدهنی یا پاك ل كوردستانێ بوون نینه، ئهوا ههیه یاریا سیاسیانه، ههر لهوما ژی بێ بهرههمن و د نیڤا رێكێ دا خاڤ دبن ڤه.
گۆشارا مهدهنیا پاك نه دژی حوكمهتێ یه، درووشمی بههڕفیت و بسۆتێنه و وێران بكه ههڵناگریت، گۆشارا مهدهنیا پاك خهما وێ باشتركرنا ژیانێ یه، لهوما ئاڵۆزی یێ بۆ ژیانێ دروست ناكهت.
٣ـ دهرفهتدان ب ههمیان:
ل جڤاكێ باش، ل جڤاكێ كو ههڤبهندی نێڤبهرا ژیانا سیاسی و ژیانا جڤاكی هاتیه ڕێخستن، دهرفهتا پێدڤی بۆ ههمیان ههیه، لهوما ههمی پشكدارن، لێ ههر كهس ل جهێ خوه و ل گۆری سروشت و تایبهتمهندیێن خوه، كو قانوون ههم ڕێكخهر و ههم ژی پارێزگاریێ لێ دكهت، ههستێ پشكداریێ ژی ههستێ ههڤپشكیا جڤاكى و ل دووڤدا ههستێ بهرپرسیاریێ ژی ل گهل خوه دئینیت.
ل ههر جڤاكهكى ههستێ بهرپرسیاریێ لاواز بیت، ئهڤه نیشانا هندێ یه دهرفهتا پێدڤ ب ههمیان نههاته دان، جڤاكێ كوردستانێ ئێكه ژ وان جڤاكێن، كو تێدا دهرفهت ۆ ههمیان هاتیهدان، بهلێ باش نههاتیه رێخستن، باش نههاتیه رێخستن ب وێ تێگههشتنا، كو ل سهر بنهمایێن كلتووری نههاتیه ئاڤاكرن و پتر ڕووكهشهكێ سیاسی و حزبی، یا باشتر بێژین بهرژهوهندیا حزبی ههڵگرتیه، لهوما ههستێ بهرپرسیاریێ ژی نه ههڤسهنگ و جێگیره، جار ههیه ل لۆتكێ یه و جار ژی ههیه زۆر ل؟خوارێ یه!.
دووما پهیڤ د ڤێرێ دا ئه ڤهیه: دبیت ژیان ئهسڵ بێت و ههمی چهمك و تێگههێن دی د خزمهت ژیانێ دا بن، ب وێ تێگههشتنا دبیت ههمی ههبن، لێ ههبوونهك ب تایبهتمهندیێن خوه ڤه و قانوون ژی پارێزگاری یێ ل ههموویان بكهت.
حزب و جههل!..
پشكا ههشتێ
د. سالار عوسمان
حزب و جههل: پاردۆكسهكێ ئاخفتن ل سهر نهكری..
پشتی كو ل ڕێیا كۆمهكا پرسیاران مه گهلهك بابهتێن پێویست ڕۆهن كرن، نها دهمێ هندێ یه سهبارهت تێگههێ جههل و ل دووڤدا ژی ل دۆر ڕۆلێ حزبێ بپهیڤین د ڕووب رووبوونا جههلێ دا.
كورتترین و لێكدایترین پێناسه بۆ جههلێ، وهك زاراڤه پێكهاتیه ژ نهزانینێ و وهك چهمك و تێگهه ژی پێكهاتیه ژ ههمی ئهو تێڕوانین و ڕهفتار و كریارێن كو دژ ب زانین و ڕاستیێ.
دو جۆرێن سهرهكی یێن جههلێ ههنه: یا ئێكێ جههلهك ساده و ئهوا دی جههلهك تێكهڵ، یان ئاوێته، جههلا ساده ژ نهزانینا ساده ڤه دهێت و یا تێكهل ژی وهها هزر دكهت دزانیت، لێ ههر نزانیت و ب نهزانی زانینهكا سهخته پهیرهو دكهت، كهواته د نێڤبهرا زانینا ساخته و نهزانینێ دا ئهزموون دكهت و ئهنجامێن جههلا تێكهڵ گرانتر و پرۆشكێن وێ ژی ترسناكتره.
ل گۆری ههمی ئهو پێناسهیێن، كو پێشتر مه بۆ حزبێ كردن، حزب ئێك ژ كارێن ههری مهزن و گرنگێن وێ شهڕكرنه ل گهل جههل، جههل ب ههمی رامان و جۆرێن وێ ڤه، چونكی جههل نهك ههر وهستێنهره، ژیانێ ژی ب رێیهك شاش دا دبهت، حزب ڕێك كارێ وێ ئهوه ژیان بهردهوام بێت، بهلێ ب رێیا وێ یا دروست، جههل ل سهردهمێ زوو یێ قووناغا زارۆكینیا فكرا مرۆڤایهتیێ دا، ژ بهر ڤێرانهگههشتنا ئیدراكێ، زهمهنهكێ زۆر یێ ژیانا مرۆڤایهتی یێ ب رێیهك شاش دا بر، كه دشێین ناڤێ وێ بكهینه (بهههدهردانا دیرۆكێ)، بهلێ ل سهردهمێ نوو، كو حزب ئێكه ژ بهرههم و ئهنجامێن ڤی سهردهمی، حزب كۆمكهرێ شیانانه، ڕێخستنا وانه، ئاراستهكرنا وانه، ئارمانج ژ وێ باشتركرنا ژیانێ یه ب میكانیزمهك گونجای، كو دبیت ئازادی، دیمۆكراسی و ههلبژارتن سێ ژ میكانیزمێن ههری باش بن، كو ژیانا كۆمهڵایهتی و ل دووڤدا ژی ژیانا سیاسیی جڤاك ئێخسته سهر ڕێكهكێ، كو ب ههڤبهركرن دگهڵ قووناغێن بهریا خوه، ئاشتیانهترین ژیان بۆ مرۆڤان دهستهبهركر.
حزب ههر زووی، ل گهل دروستبوونا وێ دا ڕووب رووی جههل ێ بووڤه و شهڕهكێ گران ل دژ ههڵگیرساند، ئهگهر دیرۆكا سهرههڵدانا حزب ل ڕۆژئاڤا و تهڤایا ههڤڕكیێن نێڤبهرا حزب و كڵێسا، حزب و گهندهڵی، حزب و نهریت،، حزب و پێشنهكهفتن بخوینین، زۆر زووی دێ گههینه وێ قهناعهتا، كو ههمی ئهو ههڤركیێن مه ناڤ ئینای و یێن دی ژی، ههڤڕكیه دگهڵ جههل دا، كهواته حزب و جههل نهك ههر نابیت بههڤڕا كۆمببن، بهلكو دبیت حزب جههل شكێن بیت!..
د ڤێره دا گهلهك پرسیار دهێنه پێش، ژ ههمیان گرنگتر ئهڤهنه:
ـ حزبێ كوردی و چاوانیا دامهزراندنا وان؟
ـ چاوانی و چیهتیا حزبێ كوردی؟
ـ حزبا كوردی و تێگههشتن ژ جههلێ؟
ـ قووناغا نها و ئهركێن وێ؟
ـ چاوا جههل دهێته شكاندن؟
