ئەولەهیا خوارنێ ل بەرانبەر گوهۆڕینا سەقای.. پێنگاڤێن جیهانی
د. نەجمەددین نێروەیی
پشكا چارێ
ئاسایشا خۆراكی پرسەكا گرنگە بۆ هەردو توێژەران و پزیشكان كو خەباتێ بۆ دابینكرنا چارەسەریان دكەن ژ بۆ دابینكرنا خۆراكەك پێدڤی بۆ نها و نەڤیێن داهاتی. چەندین چارەسەر و پێشنیار هاتینە بۆ پڕكرنا ڤالاهیا د ناڤبەرا دابینكرنا خۆراكی و خواستا خۆراكی بۆ پێنج دەهكێن داهاتی. بۆ بڕێڤەبرنا تەمام یا سیناریۆیا خۆراكی، ل ڤی سەردەمەی دا ڕێبازا ئاسایشا خۆراكی كاریگەریێن خۆ ل سەر سیاسەتێن خۆراكا مللەتی زێدە كریە. بۆ نموونە، ڕۆسیا ل سالا ٢٠١٥ وەرە سیاسەتا خۆراكا خۆ ل وەلاتەكێ وابەستە ب هاوردەكرنا خۆراكیڤە گوهۆڕیە بۆ وەلاتەكێ خۆبژێوا خۆراكی، ل دەمەكێ دا پلانا درێژخایەن یا سیاسەتا خۆراكی ل چینێ پێكهاتیە ل زێدەكرنا بەرهەمێ چاندنێ ل ڕێكا باشتركرنا تەكنەلۆژیا، و بڕێڤەبرنا زەڤی و ئاڤێ. هەروەسا گرنگیا ژێدەرێن جوگرافیایا خۆراكی و پەسەندكرنا بەرهەمێن ناڤخۆیی دشێت ئێك بیت ل ستراتیژیێن ئەگەری بۆ بلندكرنا ساخلەمی و بەردەوامیا خۆراكی. ئەڤەژی هاریكار دبیت بۆ كێمكرنا تێچوویا ڤەگوهاستنێ و پاشی شوینپێیا كاربۆنی. ب ڤی شێوەی گەلەك ل ژینگەپارێز هانا خەلكی ددەن بۆ خوارنا خۆراكێ ناڤخۆیی و وەرزی. نەكو هەر پشتگیریێ ل جۆتیارێن ناڤخۆیی دكەن، بەلكو هانا وان ددەن بۆ بەرهەمئینانا خۆراكەك هەمەجۆر و پاراستنا هەمەجۆریا زیندی یا ناڤخۆیی.
هەموو سیاسەت و ستراتیژیێن نیشتمانی یێن خۆراكی ب شێوەیەكێ سەرەكی جەختیێ ل سەر پێكهاتەیا بەرهەمئینانا خۆراكی دكەن. بەلێ ئەڤە بەس نینە بۆ گەهشتن ب دوماهی ئینان ب برسێ ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا، كو دڤێت بارودۆخێ دەستڕاگەهشتن، سەقامگیری، خۆراك، دابەشكرن، داخۆازی، د ناڤ ئەڤێن دی دا چارەسەر بكەن. كۆیێ گشتی یێ خۆراكێ بەرهەم هاتی دڤێت بەشێ خوارنا هەموو دانیشتووانان بكەت. سەرەڕای ئەڤێ، ب ئەگەرێ كێمیا سیستەمێ دابەشكرن و هەژاریێ، نێزیكی 15%ێ دانیشتوانێن جیهانێ، ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا، كێم خوارن هەیە. ژ بلی زێدەبوونا خواستی ل سەر سووتەمەنیا بایۆلۆجی و لێ ڤەگەڕانەك باشتر، جووتیاران ڕادكێشیت بۆ هندێ كێمتر بەرهەمێ خۆراكی بچینن. قەیرانا پەتایا COVID 19 بوویە ئەگەرێ پەككەفتنەك مەزن ل بەرهەمئینان، هێلێن دابینكرنێ، دابەشكرن، وەبەرهێنان، و خەرجیێن بكاربەر. پشتی هینگی گەلەك ل گەلان هەست ب گرنگیا پشتبەستنێ ب خۆبوونێ ب بەرهەمئینانا خۆراكی بۆ بەردەوامیێ كریە.
پاراستنا ئۆقیانووسان بۆ پشتراستبوون ل دابینكرنا خۆراكی
زەریا جهێ چەندین جۆرێن جیاوازە كو هەم مفایێن خۆراكی و هەم مفایێن ئابووری بۆ مرۆڤان ل هەموو جیهانێدا دابین دكەت. ل ڤان سالێن دوماهیێ دا زێدەڕویی ل ماسیگرتن و چالاكیێن دی یێن مرۆڤان زیان ب ژینگەها دەریایی گەهاندیە و مەترسی ل سەر بەردەوامیا ئیكۆسیستەما زەریایان دروستكریە. بۆ هندێ كو زەریا دروست و كاڕا بمینن، گرنگە ڕێوشوێنن پاراستنێ جێبەجێ بكەن كو شێوازێ ماسیگرتنا بەردەوام بەر ب پێش ڤە دبەن و پیسبوونێ سنووردار دكەن. ئەڤە ژی هاریكار دبیت بۆ هندێ كو دەستێ نەڤیێن داهاتی ب هەمان ژێدەر و خۆراكی بگەهیت. سەرەڕای ئەڤێ، پاراستن و ڤەگەڕانا ئیكۆسیستەمێ ئۆقیانۆسان كلیلا پاراستنا هەمەجۆریا زیندی و پاراستنا هەسارەیەكا ساخلەمە بۆ هەموویان.
هەڤكاریا نێڤدەولەتی
هەڤكاری د ناڤبەرا گەلان دا زۆر گرنگە بۆ پەرەپێدانا پراكتیزەیێن چاندنەكا خۆڕاگر ل كەشوهەوایێ جودا، پشتگیریكرن ل بڕێڤەبرنا بەردەوامیا زەڤیێ و ئاسانكاری بۆ هەڤبەشكرنا زانیاری و ژێدەران. هەڤكاریا نێڤدەولەتی هەتا دهێت ل پتریا جهان ڕۆلەكێ گرنگ ل ئاسایشا خۆراكا جیهانی دا دگێڕیت. ل ڕێكا هەڤكاریا نێڤدەولەتیا وەلاتان دشێن ژێدەر و تەكنەلۆژیا و زانیاریان هەڤپشك بكەن، ئەڤە ژی وەسا لێدكەت بەرهەمئینانا خۆراكی زێدە بكەن و هەلگرتن و دابەشكرنێ باشتر بكەن و ب فیڕۆدانێ كێم بكەن. هەروەسا ڕێكخراوێن نێڤدەولەتی یێن وەكو ڕێكخراوا خۆراك و چاندنێ یا نەتەوەیێن ئێكگرتی (FAO) كاردكەن بۆ هەماهەنگیا هەولێن جیهانی بۆ باشتركرنا ئاسایشا خۆراكی. ب ڕێكا ئەڤان هاریكارییان وەلات دشێن باشتر وان واران دەستنیشان بكەن كو بەرهەمئینانا خۆراكی كێم دبیت یان دابەشكرنا خۆراكی ل دویڤ پێدڤی نینە و دشێن ستراتیژیەتان بۆ چارەسەركرنا ڤان كێشەیان دابڕێژن. هەڤكاریا نێڤدەولەتی شیانێن بنبڕكرنا برسێ و بەدخۆراكیا جیهانی هەیە بتایبەتی ل وەلاتێن نووپێگەهشتی دا.
دەرئەنجام:
ئاسایشا خۆراكی پەیوەندییەكا ئالۆز ب گوهۆڕینا كەشوهەوایڤە هەیە، بلندبوونا پلەیێن گەرما جیهانی و زێدەبوونا گوهۆڕینێن كەشوهەوای ئاستەنگێن بەرچاڤ بۆ بەرهەمئینانا چاندنێ و دابینكرنا خۆراكی دروست دكەت. چارەسەركرنا ڤان تەحەددیان پێدڤی ب هەولێن هەڤگرتی هەیە ژ لایێ هەموو حوكمەتان ڤە، كەرتێن تایبەت و تاكان ژ بۆ جێبەجێكرنا تەكنیكێن چاندنەك خۆڕاگر ل كەشوهەوایێن جودا و پێشخستنا شێوازێن بكارئینانا بەردەوام. كۆمەلگەهێن جیهانی ب گرتنەبەرا ڕێكێن ئێكلاكەر دشێن داهاتیەكێ مسۆگەر بكەت كو ئاسایشا خۆراكی ل گوهۆڕینێن كەش و هەوای دا ئێدی ل مەترسیێ دا نەبیت.
