ئەرێ پاقژیا زێدە زیانێ دگەهینتە ساخلەمیا زارۆکێن مە؟
د چەند سالێن بوریدا، زانایان تێبینی کریە کو نەخۆشیێن هەستیاریێ (التحسس) و نەخۆشیێن بەرگریا لەشی (Autoimmune Diseases) وەک شەکرێ جۆرێ ئێکێ (T1DM)، ب شێوەیەکێ بەرچاڤ ل وەلاتێن پێشکەفتی زێدە بووینە. ل ڤێرە پرسیارەک پەیدا دبیت: ئەرێ چەوا پێشکەفتنا ساخلەمیێ بوویە ئەگەرێ پەیدابوونا ڤان نەخۆشیان؟ بەرسڤ د “فرضیة النظافة” یان (تیۆرا پاقژیێ) دا دهێتە دیتن.
فرضیة النظافة چ دبێژیت؟
ئەڤ بیرۆکەیە دبێژیت کو سیستەمێ بەرگریا لەشێ مرۆڤی پێدڤی ب “مەشقدانێ” یە. دەما زارۆک د ژیێ خۆ یێ بچووکدا تووشی هندەک بەکتیریا، ڤایرۆس، و مشەخۆرێن (Parasites) سادە دبیت، سیستەمێ بەرگریا وی فێر دبیت کا چەوا جوداهیێ د ناڤبەرا تشتێن ب زیان و یێن ب مفا دا بکەت. لێ ئەگەر زارۆک د ناڤ ژینگەهەکا گەلەک پاقژ و ستێریل (Sterile) دا مەزن ببیت، سیستەمێ بەرگریێ بێ “دوژمن” دمینیت و دەست ب هێرشکرنێ ل سەر تشتێن بێ زیان دکەت، یان ژی هێرشی خانەیێن لەشێ مرۆڤی بخۆ دکەت.
پەیوەندی ب شەکرێ و نەخۆشیێن دی ڤە
شەکرێ جۆرێ ئێکێ (T1DM) میناکەکا دیارە؛ دەما بەرگریا لەشی هێرشی خانەیێن “بێتا” ل پەنکریاسی دکەت، ئەڤە دبیتە ئەگەرێ کێمبوونا ئینسولینی. زانست دیار دکەت کو ئەو زارۆکێن ل گوندان مەزن دبن یان ل گەل ئاژەلان دژین، کێمتر تووشی ڤێ کێشەیێ دبن. ژ بلی شەکرێ، گەلەک نەخۆشیێن دی ژی ب ڤێ تیۆرێ ڤە گرێدای نە، وەک:
تەنگەنەفسی (الربو): کۆخک و تەنگاڤیا سینگی ژ بەر هەستیاریا زێدە.
ئێکزیما: هەوکردنا پیستێ زارۆکان.
نەخۆشیێن ریڤیکان (IBD): وەک “کڕۆن” کو ژ بەر تێکچوونا بالانسا بەکتیریا نافع د ریڤیکان دا پەیدا دبیت.
ئەنجام و ئامۆژگاری
ئەڤە نەیێ وێ چەندێ یە کو ئەم پاقژیێ پشتگوه بێخین، چونکی پاقژیێ مرۆڤایەتی ژ گەلەک پەتا و نەخۆشیێن کوژەک رزگار کرییه. لێ تێگەهشتنا دروست ئەوە کو ئەم رێ بدەینە زارۆکێن خۆ د ناڤ سروشتی دا یاریێ بکەن، دەستێن خۆ بدەنە ئاخێ و ل گەل ئاژەلان تێکەل ببن. ئەڤ تێکەلیە “ژینگەها میکرۆبی” یا لەشی دەوڵەمەند دکەت و بەرگریا زارۆکی ب هێزتر دکەت دژی نەخۆشیێن درێژخایەن. ب کورتی، “کێمەکا پیساتیێ د ژیێ بچووکدا، دبیت ببیتە پارێزەرێ ساخلەمیێ بۆ هەمی ژیانێ.”
