گوندێن کوردستانێ چۆل دبن.. چاوا دێ ژیانا ئابووری ڤەگەڕینینە گوندان؟
سیپان عەبدولسەلام بەرواری
ل دویماهیا هەفتییا بۆری، ئەز دوو ڕۆژ و شەڤەک ل دەڤەرا چیایی یا بەرواری بالا بوم. سروشتێ وێ دەڤەرێ بیرا من دئینا کا چەند دەولەمەندە: کانی ژ چیا دەرکەڤن، ئاڤرێژێن بچویک ب ناڤ دۆلا دا دەرەباز دبن و باخچە و بێستان گەلەک گوندا ددەنە دۆر خوە. سێڤ، هنار، بەهێ، هرمیک، هژیر و گوێز ل وێرێ شین دبن. کەنگڕ، سوماق و جۆرێن زۆرێن گیا و ڕووەکا ژی. نفشێن بەرێ تویتن، برنج و گەنم ژی دچاندن. ل ناڤ هەمی ڤێ دەولەمەندییێ دا، ئەوا سەرنجا من ڕاکێشا کێمییا کار و چالاکییێن ئابووری بوو. بۆچی خەلک ژ ڤان دەڤەرا دچن، و باژێرێن مە هەر مەزنتر دبن؟
ل دویڤ ئامارێن دەزگەها ئامارا هەرێما کوردستانێ، ل سەرژمێرییا ساڵا ٢٠٢٤ێ نزیکی ٥.٥ ملیۆن کەس ل باژێران و پتر ژ ملیۆنەک کەس ل گوند و دەڤەرێن گوندنشین تۆمار بوون. ل ساڵا ٢٠٢٣ێ ژی پتر ژ ١.١٢ ملیۆن دۆنم زەڤیێن چاندنێ نەهاتینە بکارئینان ئان هاتینە بەردان تۆمار. هەندەک کەس دبێژن گەنجێن ئەڤرۆ ئێدی حەز ناکەن کارێ گران یێ چاندنێ بکەن. لێ بڕیارا وان پەیوەندی ب بارودۆخێ ئابووری ژی هەیە. کارەکێ ئۆفیسێ مووچەیەکا ڕێکوپێک، دەمژمێرێن دیار و مەترسییێن کێمتر ددەت. جۆتیار، بەلکی، چەبد مەها کار بکەت و پارەیێ خۆ خەرج بکەت بەری بگەهیتە وەرزا بەرهەمێ؛ پاشێ بکەڤیتە بەر گوهۆڕینێن هەوا و نرخا، و دبیت نە شوینەک بۆ هەلگرتنا بەرهەمێ خۆ ببینیت و نە کڕیارەک نەرهەمێ وی ب نرخەکێ گونجای وەربگریت بەرەواری بالا نموونەیەکا ڤێ کێشەیێ نیشان ددەت. ل هەندەک وەرزا دا، بەرهەمێ سێڤا زۆر بوویە،هەندەک سێڤ ل بن دارا ماینە، چونکی پارەیێ فرۆتنا وان ب تنێ تێچوویا کۆمکرن و ڤەگوهاستنا وان ژی نەددا. بۆ هینگێ، زێدەکرنا بەرهەمێ ب تنێ ناهێلیت گوند زیندوو ببنەڤە. پێدڤییە بزانین دەمێ بەرهەم ژ باخچەیێ دەرکەڤیت تا دگەهیتە دەستێ بکارهێنەر، چ دقەومیت: کێ سێڤا کۆم دکەت، جودا دکەت و ل شوینەکێ ساد هەلگدریت؟ کێ میوەیێ ب کێر فروتنێ نەهێت دکەتە ئاڤمیوە، سرکە، میوەیێ هەشک ئان مرەبا؟ کی پاکێتا ئامادە دکەت، ناڤەکێ بازرگانی یێ ناڤخۆیی دئافرینیت و لگەل مارکێت و بازاڕێن هەولێر، بەغدا و بەسرە دانوستاندنێ دکەت؟ ئەڤ کارە دشێن هەروەک چاندنێ دەرفەتێن ئابووری دروست بکەن.
هەندەک پێشڤەچوون هەیە. وەبەرهێنان ل چاندنێ زێدە بوویە، مالێن پلاستیکی و شوینێن هەلگرتنا سارد پتر بوونە، و بەرهەمێن چاندنێ یێن کوردستانێ ب شێوەیەکێ زێدەتر دگەهنە بازاڕێن پارچەیێن دی یێن ئیراقێ و دەرڤەی وەلاتی. لێ هەکە پرۆژەیێن جودا پێکڤە نەهێنە گرێدان، وان ئابوورییەکا ناڤخۆیی یا ب هێز پەیدا نابیت. بەرواری بالا، بۆ نموونە، دشێت ل سەر سێڤ، گوێز، گیا، سوماق و هنگڤینێ پێش بکەڤیت، هەکە باخچە و مێرگا ب ناڤەندێن کۆمکرنێ، کۆگایێن سارد، پاکێتکرنێ، کارگەهێن بچویک، ڤەگوهاستن و بازاڕکرنێ بهێنە گرێدان.
کۆمەلەیێن هاوبەشییێ دشێن ل ڤێ کارێ دا ڕۆلەکێ گرنگ ببینن. جوتیارەکێ بچووک ب تنێ دەستهەلاتەکا زۆر ل دانوستاندنێ ل گەل دووکانێن مەزن یان کارگەهێن خواردنێ نینە. لێ هەکە جۆتیار پێکڤە کار بکەن، دشێن بەرهەمێ ب ڕێژەیەکا باش، کوالیتییەکا نزیکی ئێکک و دابینکرنەکا بەردەوام پێشکێش بکەن. ئەڤ جۆرە ڕێکخستنە پێدڤی ب داراییەکا گونجای ژی هەیە. داهاتێ جوتیارا وەرزییە، باخچە چەند ساڵ پێدڤینە تا بەرهەم بدەت، و گەلەک گەنج بیرۆکەیێن باشێت هەین، لێ دەستەبەرییا پێدڤی بۆ وەرگرتنا قەرزا نینە. بانک دشێن قەرزێن چاندنێ، دارایییا وەرزی و ڕێکێن کرێکرنا ئامێران پێشکێش بکەن. دەستەبەرییێن حوکمەتێ دشێن مەترسییێ کێم بکەن، و بانکێن ئیسلامی ژی دشێن شێوەیێن دارایی یێن گونجای بۆ ئامێر و پرۆژەیێن بەرهەمدەر پێشکێش بکەن. هاوبەشییا کەرتێ گشتی و تایبەت ژی دشێت ژێرخانا گشتی ب وەبەرهێنانا تایبەت ل کۆگایێن سار، کارگەهێن بەرهەڤکرنێ و پاکەتکرنێ بگەهینیتە ئێک.
فێرکرن ژی هەمان گرنگییا داراییێ یا هەی. ناوەندێن فێرکرنا پیشەیی ل گوندان دشێن ڕێبازێن نویێن چاندنێ لگەل بەڕێڤەبرنا پرۆژەیا فێر بکەن. زانکۆ ژی دشێن ب تاقیگەه، باخچە و مێرگێن ئەزموونی و توێژینەوەیێن زانستی پشتگیرییا جوتیارا و خۆدانێن کارگەهێن خواردنێ بکەن. ل هەمان دەمی دا، ئاڤ دێ هەر پتر چارەنڤیسێ ڤان بزاڤان دیار کەت. گەرمییا زێدە، هشکەسالی و گوهۆڕینا بارانبارینێ ژ نوکە ڤە کاریگەری ل چاندنێ دکەن. بۆ ڤێ چەندێ، رێکێن نوی یێت ئاڤدانێ، کۆمکرنا ئاڤا بارانێ، بەرگەهێن بچووکێت ئاڤێ و بڕێڤەبرنا باشتر یا سەرچاوەیێن ئاڤێ پێدڤییە ببنە بەشەک ژ پلانا هەر دەڤەرەکا گوندنشین.
چاندنەکا قازانجدار ژی ب تنێ نابیتە ئەگەرێ هندێ کو گوند ئاڤەدان بمینن، هەکە خێزان قوتابخانەیێن باش، چاڤدێرییا ساخلەمییێ، ڕێک، کەهرەبا، ئینتەرنێت و خزمەتگوزارییێن بنەڕەتی نەبینن. پێشڤەچوونا گوندان پەیوەندی ب ژیانا هەمی خەلکێ وان هەیە. ل ماوەیا سەردانا من بۆ بەرواری بالا، دەرفەتەکا دی ژی هاتە بەرچاڤ: گەشتیاری. ل دویماهیکا هەر هەفتیێ، گەلەک خەلک ژ هەولێر، دهۆک و باژێرێن دی دچنە دەڤەرێن چیایی و گوندا، لێ ب تەنێ بەشەکێ کێم ژ پارێ وان دگەهیتە دەستێ خەلکێ وان گوندێن کو سەردانا وان دکەن.
هەندەک خێزان دشێن بەشەکێ مالێن خۆ بۆ پێشوازییا میڤانا ئامادە بکەن، ژیان ل مێرگ و باخچەیا پێشکێش بکەن و تێشتێن کوردی ژ بەرهەمێن ناڤخۆیی بەرهەڤ بکەن. گەنجێن ناڤچەیێ دشێن وەک ڕێبەرێن گەشتیاری کار بکەن؛ جوتیار دشێن بۆ وەرزا چنینا میوەیا سەرەدانان ڕێکبێخن؛ خێزان ژی دشێن هنگڤین، مرەبا، میوەیێ هەشک، گیا، پەنیر و دەستکارا بفرۆشن. ب ڤێ شێوەیێ، گەشتیاری دبیتە بازاڕەک بۆ بەرهەمێن چاندنێ و سەرچاوەیەکا دی یا داهاتێ بۆ خێزانا. گوندەکێ نوی دشێت ل گەل جۆتیارا، کارکەرێن بەرهەڤکرنا خوارنێ، تەکنیکی، ڕێبەرێن گەشتیاری، توێژەر، دەستکار و خۆدانێن پرۆژەیا ژی تێدا هەبن.
نووکە دەستپێشخەرییێن بچویک یێن هەین، لێ بۆ کو کاریگەرییا وان بگەهیتە ئاستێ پێدڤی، پێدڤی ب سیاسەتەکا گشتگیر یا پێشڤەچوونا گوندا و چاڤدێرییەکا بەردەوام ژ لایێ حوکمەتێ، کەرتێ تایبەت، زانکۆ، بانک و ڕێکخراوێن جڤاکا مەدەنی ڤە هەیە. ئەڤ سیاسەتە پێدڤییە چاندن، ئاڤ، بەرهەڤکرنا خوارنێ، دارایی، فێرکرن، توێژینەوە، ژێرخان، گەشتیاری و خزمەتگوزارییێن جڤاکی پێکڤە گرێ بدەت، و ل هەمان دەم دا ڕێ بدەت هەر ناڤچەیەک ل دویڤ سەرچاوە و تایبەتمەندییێن خوە پێش بکەڤیت.
پێدڤییە چاڤلێکرنا مە بۆ وەبەرهێنانێ ژی فرەهتر ببیت. بەشەکێ مەزن ژ سەرمایەیا تایبەت چوویە بووارێ بیناسازی، خانووبەرە، مارکێت، قەهوەخانە و ناڤەندێن بازاڕکرنێ. کوردستانێ پێدڤی ب وەبەرهێنەرێن وان ژی هەیە کو کۆگەهێن سارد، کارگەهێن شیرەمەنی و خوارنێ، شوینێن پاکەتکرنێ، مالێن پلاستیکی و مالێن میڤاندارییێ ل دەڤەرێن گوبدەواری دروست بکەن و ناڤێن بازرگانی بۆ خواردنێن کوردستانێ پێش بخەن. چاندن و پێشڤەچوونا گوندا دشێن ببنە بووارێن گرنگ بۆ کار، وەبەرهێنان و پرۆژەیێن نوو، و دەرفەتێن ڕاستەقینە بۆ گەنجا دروست بکەن.
دەمێ من ژ بەرەواری ڤەگەڕیام، بیرێ من هەر ل وێ چەندێ بوو کا چەند کار و چالاکییا ئابووری دشێت ل پشت ئەو تشتێ بن کو ئەم ب ئاسانی دبێژینێ «سروشت». هەر دارەکا سێڤێ، هەر باخچەیەکا گوێزان، هەر کانییەک، هەر ڕێکەکا چیایی و هەر مالەکا گوندی دشێت ببیتە بەشەک ژ ئابوورییەکا ناڤخۆیی یا بەرهەمدەر، ئەگەر گرێدانێن پێدڤی د ناڤبەرا وان دا بهێنە دروستکرن. پرسا ل پێش رێفێ کوردستانێ ئەوە: چاوا دێ ژیان، کار و وەبەرهێنان ل گوندان جارەکا دی ببنە هەلبژارتنەکا گونجای؟ دەمێ گەنج ئەڤ دەرفەتە ببینن، ئەگەر بۆ مانەوە یان ڤەگەڕینێ بۆ گوندان هەبن، پێدڤی ناکەت کەس بانگەوازا وان بکەت.