دلڤین سادق

ل گەل دەستپێکرنا سالا نووی یا خواندنێ، مەزنترین هەڤرکی کو دناڤ خێزانان دا سەرهەلددەت، نە کڕینا پەڕتووکانە و نە ژی ڕێکخستنا جلکێن قوتابخانێ یە؛ بەلکو کێشەیا تەکنۆلۆژیایێ و وێ شاشا بچووکە کو د دەستێ زارۆکێن مە دا بوویە جهێ هەموو جیهانێ.
دەمێ ئەم دبێژینە زارۆکێ خۆ: “مۆبایلێ ب دانە و هەڕە بخوینە!”، ئەو ڤێ ئاخفتنێ وەک ئارمانجەک بۆ وێرانکرنا خۆشیا خۆ دبینیت، لەوما ئێکسەر ب بەرگیری کرن، توڕەبوون و دروستکرنا ئاریشان بەرسڤێ ددەت. ئەرێ چاوا ب ڕێکێن زانستی و دەروونی بکارئینانا مۆبایل و شاشان کێم بکەین ب بێی هندێ کو ئارامییا ناڤ مالێ تێک بچیت؟
١. تێگەهشتن ژ هۆکارێ زانستی یێ هۆشبرنێ (دۆپامین)، پێدڤییە ئەم بزانین کو مۆبایل و یاریێن ئەلکترۆنی ب شێوەیەکێ زانستی هاتینە دیزاینکرن دا کو مێشکێ زارۆکی مژویل بکەن. یاری و سۆشیال میدیا مێشکی هانددەن بۆ دەربڕینا مەزن یا هۆرمۆنێ “دۆپامین” (هۆرمۆنێ خۆشیێ). دەمێ ئەم مۆبایلێ ب زۆری ژێ وەردگرین، مێشکێ وان تووشی شۆکەکا نە چاڤەرێکری یا کێمبونا دۆپامینی دبیت، لەوما بەرسڤا وان ب توڕەیی و ئاڵۆزی دەردکەڤیت.
چارەسەریا زانستی: سەپاندنا ڕێسایان بێ توندوتیژی. بکارئینانا سیستەمێ “کێمکرنا پلە ب پلە” ل جهێ ئێکسەر ژێ وەربگری.
٢. جێبەجێکرنا پێنگاڤێن کرداری دناڤ مالێ دا
ئێک: یاسایێن روون و نەگۆڕ بو ب دانین (نەکو بڕیارێن توڕەییێ) ل شوینا کو د دەمێ توڕەییێ دا بێژی: “چ جارێن دی مۆبایلێ ناهەلگری!”، د دەمەکێ ئارام دا ل گەل زارۆکێ خۆ بڕوینە و یاسایان بو دیار بکه:
بو نمونە هندەک جها قەدەغە بکە: مێزا خارنێ و ژۆرا نڤستنێ ب هیچ شێوەیەکێ نابیت مۆبایل تێدا بن.
دیسان دەمێن قەدەغەکری: ئێک دەمژمێر بەری نڤستنێ و ئێک دەمژمێر پشتی ژ هشیاربوونێ .
دوو: پێگوهۆرێن کەیفخۆش بو ئامادە بکەن بو نمونە
ئەگەر تە مۆبایل ژ زاروکی وەرگرت و تە چ پێگوهۆڕێن دیتر نەدانێ، بێزاربوونا وی دێ هێتە گۆهوڕین بۆ توڕەییێ.
پێگوهۆرێن چالاک: یاریێن وەرزشی، خواندنا چیرۆکان، یاریێن هزری یێن خێزانی، یان بەشداریکرنا وان د کارێن ناڤ مالێ دا.
پەیوەندیا خێزانی: گەلەک جاران زارۆک بەر ب شاشان دچن ژبەرکو هەست ب بێزاریێ یان بتنێ بوونێ دکەن. دەمەکێ تایبەت بێی ئامیرێن ئەلکترۆنی بۆ ئاخفتن و یاریکرنێ دگەل وان تەرخان بکەن.
سێ: ببنە نموونا باش بو زاروکێن خۆ
مەزنترین سۆزا پەروەردەیی ئەوە: زارۆک گۆهدارییا ئاخڤتنا تە ناکەن، بەلکو چاڤلێکرنا ڕەفتارێن تە دکەن.
ئەگەر دایک و باب ب خۆ بەردەوام مۆبایلێ بکاربینن و د هەمان دەم دا داخوازێ ژ زارۆکی بکەن مۆبایلێ ب دانن، ئەڤە ناکۆکیەکا مەزن یا دەروونی د مێشکێ زارۆکی دا دروست دکەت و یاسایان ب بێ بەها دبینیت.
چوار: بکارئینانا تەکنۆلۆژیایێ بۆ کۆنترۆلکرنا تەکنۆلۆژیایێ ل شوینا شەڕکرنا ڕۆژانە، ئەپڵیکەیشنێن ڕێکخستنا دەمی (Screen Time یان Family Link) بکاربینن. دگەل زارۆکێ خۆ رێبکەڤن کو بۆ نموونه ڕۆژێ ١ دەمژمێر مافێ زاروکییە بکاربینیت. دەمێ ئەپ ب خۆ مۆبایلێ قفل دکەت، زارۆک توڕەییا خۆ ب ئامێری دڕێژیت، نە ب دایک و بابان.
دایک و بابێن ڕێزدار،
ئارمانجا مە نە ئەوە تەکنۆلۆژیایێ ب تەمامی ژ ژیانا زارۆکێن خۆ دوور بکەین، چونکی ئەڤە جیهانا وان یا ئەڤرۆیە؛ بەلکو ئارمانج ئەوە ئەم فێری “خۆ کۆنترۆڵکرنێ” بکەین. ب بێهن فرەهی و ئارامی، و دیالۆکەکا کەیفخۆش، ئەم دشێین ڤێ دەستپێکا سالا خواندنێ بکەینە دەلیڤەیەک بۆ دویر کەفتن ژ شاشان و نێزیکبوونا ژ ئارمانجێن مەزنێن پاشەرۆژێ.

دلڤین سادق

دگەل دەستپێکرنا سالا نوی یا خواندنێ، جارەکا دی دەرگەهێن قوتابخانان ل بەرامبەر زارۆکێن مە ڤەدبن. ئەڤ دەستپێکه، خۆشیێ دئێخیتە دناڤ دلێ هەموو مالان دا. بەلێ د ڤێ ڕێکێ دا، یا گرنگە ئەم بیرا خۆ بینین کو سەرکەفتنا زارۆکێن مە بێی هەوە چێنابیت.
من ناڤ و نیشانێت ڤێ گوتارێ کرینە “دوو دەمژمێرێن هەڤدەم”، چونکی قوتابخانە نە ب تنێ ژمارا دەمژمێران د هەژمێریت، بەلکو مالە یا هێز و پالدەرێ ددەتە ڤێ دەمژمێرێ دا کو ب دروستی کار بکەت. ئەگەر مال و قوتابخانە پێکڤە و د ئێک دەم دا پێنگاڤان نەهاڤێژن، تێگەهشتن و سەرکەفتنا قوتابی بەرزە دبیت.
دایک و بابێن خەمخۆر،
زارۆکێن مە پێدڤی ب تشتێن زۆر ئالۆز نینن دا کو د سەركەفتی بن؛ هندەک تشتێن سادە بەسن کو هوین ل مال بۆ وان بەرهەڤ بکەن بو نمونە:
کۆنترۆلکرنا دەمی: بتنێ ب ڕێکخستنا دەمێ نڤستنێ و کێمکرنا شاشان، هوین نیڤا ڕێکا سەرکەفتنێ ل بەرامبەر وان کورت دکەن.
ئاخفتن و گوهداری: ل شوینا پرسیارا “ئەڤرۆ تە چەند وەرگرت؟”، پرسیار بکەن “ئەڤرۆ تو چ تشتێ خۆش فێر بوی؟”. ڕێکێ بدەنێ بەحسێ هەستێن خۆ بکەن.
پشتەڤانی ل جهێ فشارێ: نمرەیێن کێم نیشانا تێکچوونا ژیانێ نینن، بەڵکو دەلیڤەنە بۆ فێربوونێ. باوەریێ ب شیانێن وان بینن و نیشا وان بدەن کو هوین شانازیێ ب بزاڤێن وان دکەن.
گەهشتن بو قوتابخانێ: سەرەدانەکا کورت بو دەف مامۆستایێن وان، دلخۆشیەکا مەزن ددەتە زارۆکێ وە و نیشا ددەت کو کارێ وی ل دەف هەوە چەند یێ گرنگە.
دایبابێن هێژا:
ماندیبوونا هەوە یا ڕۆژانە و ئەو حەزا هەوە بۆ ئاینده‌یەکێ باشتر بۆ زارۆکێن هەوە، گرانبەهاترین دیارییە هوین ددەنە زاروکێن خو. وەرن دا ئەڤ سالە ب دەستێت هەڤگرتی دگەل قوتابخانێ دەستپێ بکەین دا کو ل دووماهیا ساڵێ، پێکڤە کەیفخۆش ببین ب ئەنجام و سەرکەفتنا زارۆکێن خۆ.
ساڵا نوو ل وە و هەموو قوتابیێن عەزیز پیرۆز بیت.

دلڤین سادق

د سەردەمێ ئەڤرۆدا، جیهانا تەکنۆلۆژیایێ و تۆرێن جڤاکی بوینە بەشەکێ نە ڤەقەتیای ژ ژیانا مە یا رۆژانە. زارۆک و گەنج، ب تایبەتی کچ، د ناڤ رۆبارەکێ مەزن یێ زانیاری، وێنە، و نموونەیێن جۆراو جۆر یێن ژیانێ دا دژین. ئەڤ چەندە د دەمەکی دایە کو گەلەک دەرگەهێن فێربوون و پێشڤەچوونێ ڤەدکەت، ل لایەکێ دی ئالۆزییەکا مەزن دئێخیتە بەردەم خێزانێ بۆ ئاڤاکرنا کەسایەتییەکا سەربەخۆ، ب هێز، و ب باوەر بۆ کچێن وان.
هەڤرکیێن سەردەمێ نوی بەرامبەر کچان
کو کچێن نفشێ نوی دناڤبەرا دوو جیهانان دا دژین؛ جیهانا راستەقینە ب داب و نەریتێن خۆڤە، و جیهانا تەکنۆلۆژیایێ ب سەربەستی و پیڤەرێن خۆ یێن تایبەت ڤە. ل سەر تۆرێن جڤاکی (وەک سناپچات، یوتیوب، و تیک تۆک)، کچ بەردەوام ل بەرامبەر وێنەیێن جوانکارییا نەڕاستەقینە و ستانداردێن سەخت یێن سەرکەفتنێ دانە. ئەڤ چەندە هندەک جاران دبیتە ئەگەرێ کێمبونا باوەری بخۆبوونێ و هەستکرن ب کێماسییێ.
ڕۆلێ خێزانێ و پەروەردەیێ د بهێزکرنا کەسایەتییا کچێ دا: ژ بۆ هندێ کو ئەم بشێین کچەکا ب هێز و سەربەخۆ پەروەردە بکەین کو بشێت بەرھنگاری هەڤرکیێن ئینتەرنێت و جڤاکی ببیت، چەند پێنگاڤێن سەرەکی هەنە کو فەرە خێزان بگریتە بەر:
دروستکرنا باوەرییێ ب ڕێیا دیالۆگێ: بڕین و قەدەغەکرنا تەکنۆلۆژیایێ چارەسەری نینە. ل جھێ هندێ، ئاخفتنا ڤەکری دناڤبەرا دایک و بابان و کچێ دا دبیتە ئەگەر کو کچ هەست ب پشتەڤانییێ بکەت و ل دەمێ رووی ب رووی بونا هەر ئاریشەیەکا ئۆنلاین، ژ ڤەگێڕانێ نەتڕسیت.
هەڵبژارتنا ناڤەرۆکا ئەرێنی: هاندانا کچێ بۆ بکارئینانا کەنالێن فێربوونێ و بەرنامەیێن ب مفایێن پەروەردەیی، هەروەسا دوورکەفتن ژ ناڤەرۆکێن بێ مفا، هاریکارییا وێ دکەت کو تەکنۆلۆژیایێ بۆ پێشخستنا شیانێن خۆ بکاربینیت.
پێشخستنا شیانێن هزرکرنا ڕەخنەگرانە: پێدڤییە کچ فێر ببیت کو هەموو ئەوا د ئینتەرنێتێ دا دبینیت راست نینە. تێگەهشتن ژ ڤێ چەندێ کو “ژیانا ئۆنلاین” بتنێ بەشەکێ بچویک و فلتەر کرییە ژ ژیانا راستەقینە، باوەرییا وێ ب خۆ بهێزتر دکەت.
پشتەڤانیکرنا حەز و ئارەزویان: دانا دەلیڤێ بۆ کچێ دا کو پشکداری چالاکییێن وەرزشی، هونەری، یان خواندنێ ببیت د جیهانا راستەقینە دا، ژیانا وێ ژ مژویلکرنا ب تۆرێن جڤاکی دوور دئێخیت و کەسایەتییا وێ زەنگینتر دکەت.
ل دوماھیێ کچەکا ب باوەر و بهێز د سەردەمێ تەکنۆلۆژیایێ دا، ب واتایا بێبەشکرنا وێ ژ جیهانا نووی نادەت، بەڵکو ب واتایا دانا ئامراز و هۆشیاریێ یە دا کو بشێت ب دروستی دناڤ ڤێ جیهانێ دا ڕەفتارێ بکەت. خێزان ئەڤرۆ بڕبڕەیا پشتا ئەڤێ پرۆسەیێ یە، و ب دانا ڤیانێ، تێگەهشتن، و ڕێنمایێن دروست، ئەم دشێین کچێن خۆ بکەینە سەرکردەیێن سوبەهی یێن جڤاکەکێ هشیار و گەشەسەندی.

دلڤین سادق

هەر چوار سالان جارەکێ جیهان هەمی د خولەکەکێ دا رادوەستیت و چاڤ دکەڤنە لسەر چیمەنێ کەسک، ئەرێ مۆندیال بتنێ بەرهەڤی و ململانێیا ناسناڤەکییە؟ د ڕاستیێ دا ئەڤ یاریگەها مەزن کورتکرنا ژیانا مە یا رۆژانە یە، مۆندیال د ناڤبەرا لێدانا فیرکا دەستپێکێ و یا دووماهییێ دایە، د 90 خۆلەکان دا وانەیێن بهێز ل سەر مرۆڤایەتی, ئیرادە و سەرکەفتنێ ددەتە مە، مۆندیالێ سەلماندیە کو ستێرێن مەزن دشێن یاریان ببەن، لێ تیمێن ئێکگرتی دشێن قارەمانیان ببەن، د ژیانا مە یا رۆژانە دا مرۆڤ ب تنێ نەشێت بگەهیتە لۆتکێ، سەرکەفتنا ڕاستەقینە بەرهەمێ ئێکگرتن و هەماهەنگیێ یە؛ ئەم هەمی پێدڤی ب ئێکودووینە دا کو بگەهینە ئارمانجێن خۆ یێن مەزن، ل سەر وی چیمەنی، روندک و خەمگینیا خوسارەتیان کێم نینن، لێ گرنگتر ئەوە پشتی کەفتنێ دێ چەوا ڕابینەڤە؟ تیمێن مەزن یێن هەیین ل دەستپێکێ خوسارەتبووینه بێزارکەردبن، لێ ب هێزتر و پلانەکا نووتر ڤەدگەرین و دبنە قارەمان، ژیان ژی پڕی کەفتن و دۆراندنێن نەچاڤەرێکری یە، وانە ل ڤێرە ئەوە کو مرۆڤ شکەستنێ نەکەتە دووماهی، بەلکو بکەتە پایسکەک بۆ بلندبوونێ.
ئەو زیرەکیا د ناڤ 90 خۆلەکان دا دیار دبیت، ب شەڤ و ڕۆژەکێ چێنەبوویە؛ بەلکۆ بەرهەمێ سالێن درێژ یێن ڕاهێنانێن توند و پشتگوهاڤێتنا حەزێن دەمکی نە، مۆندیال مە فێردکەت کو بێی ماندیبوون و پابەندبوون ب ڕێسایان چ دەستکەفتێن مەزن ناهێنە دیارکرن، جوداهیێن زمان, ڕەنگ و کولتووران ل پشت دەرگەهێ یاریگەهێ دمینن و هەمی بۆ حەزژێکرنا وەرزشێ دبنە ئێک، کێم دیمەن یێن هەیین وەکۆ هەمبێزکرنا دو یاریزانێن دو وەلاتێن دژبەر ل دووماهییێ مرۆڤانەتربن، ئەو نیشا مە ددەت کا چەوا د ناڤبەرا هەڤڕکییا دژوار دا مرۆڤ دشێت ڕێزێ ل بەرامبەرێ خۆ بگریت بێی کو دژاتی د ناڤبەرا واندا دروست ببیت.
ل دووماهییێ مۆندیال قوتابخانەیەکا بێدەنگە؛ کورتکرنا تەوەرێن ژیانێ یە د ناڤ چوارچووڤەیەکێ دیاریکری دا، ئەو مە فێر دکەت چەوا شەڕی بۆ خەونێن خۆ بکەین، چەوا ب شکەستنێ رازی ببین، بزانە کو تو نە بتنێ تەماشەی تەپەکێ دکەی، بەلکو تەماشەی وانەیێن ژیانێ دکەی کا چەوا دهێنە نڤیسین.

دلڤین سادق

سالا دوماهیێ یا قووناغا ئامادەیی، كو د جڤاكا مە دا ب «پۆلا ١٢» ناڤدارە، ژ مێژە ژ چارچووڤەیێ پرۆسەكا ئاسایی یا پەروەردەیی دەركەفتییە و بوویە بزاڤەكا چارەنڤیسساز و پڕ ژ سترێس ئەڤ سالا خواندنێ بو پتریا قوتابیان نە بتنێ ئەزموونەكا زانستییە كو پێزانینێن خۆ تێدا بكاربینن، بەلكو جەنگەكێ دەروونی یێ دژوارە كو تێدا ڕووی ب ڕوویێ پێڵەكا بەرفرەهـ ژ فشارێن جڤاكی و خێزانی دبنە ڤە:
1- زیندانا دەروونی و فۆبیا نمرەیێ.
ئێك ژ مەزنترین ئاریشەیێن قوتابیێ پۆلا ١٢ تێدا دژیت ب ترسناككرنا ڤێ قووناغێ یە ژ لایێ دەوروبەران ڤە خێزان و جڤاك وەك كەنالەكێ تاكڕەو تەماشەی پاشەڕۆژا قوتابی دكەن یان كولیژێن پزیشكی و ئەندازیاری، یان ژی شكەستن! ئەڤ ڕوانگەیا بەرتەنك وە دكەت كو چەمكێ «فێربوونێ» بهێتە پشتگوێخستن و ل شوینا وێ، ترس ژ دۆڕاندنێ و بەراوردكرنا بكوژ دگەل خزم و مرۆڤێن خۆ ببیتە مێهڤانێ بەردەوامێ مێشكێ قوتابی، ئەڤە ژی ئەنجامەكێ خراب د دەروونێ وان دا دروست دكەت كو هندەك جاران تاقەت و شیانێن وان یێن ڕاستەقینە ئیفلیج دكەت.
2- پێدڤیبوون ب گۆڕانكاری د سیستەمێ هەڵسەنگاندنێ دا
سیستەمێ هەلسەنگاندنێ یێ كو پاشەڕۆژا ١٢سالێن خواندنا قوتابیەكێ بتنێ ب چەند دەمژمێرێن ئەزموونێن ویزاری ڤە گرێ ددەت، پێدڤی ب پێداچوونەكا هویر هەیە نمرەیا ئەزموونێ چو جاران پیڤەرەكێ دادپەروەرانە نینە بۆ دیاركرنا زیرەكی و داهێنان و شیانێن ڕاستەقینە یێن مرۆڤی پێدڤییە لایەنێن پەروەردەیی كار ل سەر فرەچەشنكرنا رێكێن وەرگرتنا زانكۆیان بكەن و گرنگیێ ب ئارەزوو و حەزێن گەنجان بدەن، نەك بتنێ كۆمكرنا نمرەیان.
3- سێگۆشەیا پشتەڤانیێ: ئەركێ مامۆستا و دایك و باب و جڤاكی
كێمكرنا فشارێ و ئارامكرنا قوتابی ئەركەكێ بەش بەش نینە بەلكۆ بەرپرسیارەتیەكا هەڤپشكە دناڤبەرا سێ لایەنێن سەرەكی دا:
دایك و باب: پێدڤییە مالێ بكەنە پەناگەهەكا ئارام و پڕ ژ باوەری نەك هۆڵەكا ئەزموونێ یا بەردەوام …
مامۆستا: پێدڤییە مامۆستا ببیتە پشتەڤانەكێ دەروونی و ب ڕێكا كێمكرنا بارگرانییا هزری باوەریێ د ناخێ قوتابی دا بچینیت.
جڤاك: دڤێت كەسێن دەوروبەرێن قوتابی ژینگەهەكێ دروست بكەت كو ڕێز ل هەر بزاڤەكا گەنجان بهێتە گرتن نە بتنێ فوكسا وان لسەر نمرەیان بیت .
4- گەهشتنا ئارمانجێ : ئیرادە و باوەری ب خۆبوون.
د ناڤ ڤێ تەم و مژی و فشارێ دا، یا گرنگ ئەوە قوتابی بزانیت كو هێزا ڕاستەقینە د ناخێ وی ب خۆ دا یا ڤەشارتییە پۆلا ١٢ نە جەنگێ لادان یان ژناڤچوونێیە، بەلكو دەرفەتەكە بۆ نیشاندانا شیان و خۆڕاگریێ. هەر ئەزموونەك، پێنگاڤەكە بەرەڤ ئاڤاكرنا كەسایەتیەكا بهێزتر ناسنامەیا قوتابی ب نمرەیان ناهێتە دیاركرن، بەلكۆ ب وێ ئیرادەیا پۆلایین دهێتە نیاسین یا كو ل هەمبەر زەحمەتیان خۆ ناچەمینیت.
ل دوماهیێ پۆلا ١٢ نابیت ببیتە سەربڕخانەیا خەونێن گەنجێن مە ئەركێ مە هەمییانە كو فشاران كێم بكەین و تێبگەهین كو پاشەڕۆژ گەلەك بەرفرەهترە ژ هندێ د چەند خانەیێن نمرەیان دا بهێتە زیندانیكرن.