عه‌بدولخالق سولتان

د گه‌له‌ك جڤات و كۆمبونان دا رۆلێ زمانی د نڤیسین و خواندن و په‌یوه‌ندیكرنێ دا دهێته دورپێچكرن، لێ ب راستی ژی ئه‌ڤه‌ دیتنه‌كا ڤه‌مای و پاشڤه‌روویه‌ بۆ رۆلێ زمانی، و ئه‌ڤ دیتنه‌‌ ژبه‌ر هنده‌ك ئه‌گه‌ران دروستبوویه‌، وه‌كی: زمان د چارچۆڤه‌یێ هنده‌ك یاسایێن رێزمانی دا ل قوتابخانه‌ و زانینگه‌هان دهێته‌ نیشادان، كو وه‌سا دایه‌ خویاكرن زمان تنێ ئه‌و یاسایێن رێزمانینه‌ ئه‌وێن نڤیسه‌ر رسته‌یێن خۆ ل دویڤ دبه‌ن، و گۆتابێژ گۆتارێن خۆ په‌ی دبێژن. زێده‌باری ئه‌ڤێ چه‌ندێ پرۆسه‌یا فێربوونا هه‌ر زمانه‌كی زانینا رێسایێن رێزمانی یێن ئه‌و زمان لسه‌ر دچیت پێدڤی كریه‌، و ئه‌ڤه‌ بوویه‌ هوكاره‌كێ ب هێز زمان بهێته‌ چرمساندن و سنوورداركرن د بازنێ یاسایێن رێزمانی دا.
ئه‌ڤ سنوورداركرنا به‌رچاڤ یا زمانی هه‌ر ژ گه‌ڤن هزره‌كا زال بوویه‌، و رۆلێ زمانی وه‌كو بوونه‌وه‌ره‌كێ زندی گه‌له‌ك به‌رته‌نگكریه‌، و گرێدایه‌ ب بابه‌تێ نڤیسینێ و په‌یوه‌ندیكرنێ ڤه‌، لێ دبیت ئه‌ڤه‌ ژ رۆلێن گرنگێن زمانی بن لێ زمانی نه‌تنێ ئه‌ڤ رۆله‌ هه‌یه،‌ به‌لكو خواندنێن سه‌رده‌می دیاركرینه‌ كو زمانی د ژیانا مرۆڤ و جڤاكان دا چه‌ندین رۆلێن كاریگه‌رێن دی هه‌نه‌، ژ رۆلێن گرنگێن زمان پێ رادبیت ل دویڤ بۆچوونێن نوی ئه‌وه‌؛ زمان ئالاڤه‌كێ سه‌ره‌كی یه‌ بۆ پاراستنا ناسنامه‌یا گه‌ل و كه‌سان، ژبه‌ركو زمانه‌ جوداهییه‌كا مه‌زن و به‌رچاڤ دئێخیته‌ دناڤبه‌را نه‌ته‌وه‌یان دا.
دیسان زمان نه‌تنێ كۆمه‌كا یاسایێن رێزمانی یێن ڤه‌بر و هشكه‌، به‌لكو بوونه‌وه‌ره‌كێ زندیه‌ و به‌رده‌وام وه‌رار و پێشڤه‌چوونێ بخۆڤه‌ دبینیت، و دبیت گه‌له‌ك زمان بمرن و ژناڤبچن ل به‌رانبه‌ر دا هنده‌كێن دی پێشره‌ویێ و به‌رفره‌هیێ ب خۆڤه‌ دبین، له‌ورا فه‌ره‌ زمانی خودان هه‌بن و به‌رده‌وام وی ب پارێزین و ڤه‌ژینن، و كار لسه‌ر ساخكرن و نویژه‌نكرنا وی بكه‌ن ب رێكا نڤیسینا په‌رتووكان، و هه‌ر بكاربینن دناڤ داموده‌زگه‌هێن خۆ یێن میری و نه‌میری دا، دیسان د دبستان و خواندنگه‌هـ و ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ دا ببیته‌ زمانێ سه‌ره‌كی یێ خواندنێ و نڤیسینێ، ب گۆتنه‌كا دی پێدڤیه‌ زمان هه‌ر د بازنێ بكارئینانێ دا لڤینێ بكه‌ت، و به‌رده‌وام په‌یڤ لێ بهێنه‌ زێده‌كرن دا بشێت گه‌شێ بكه‌ت.
هه‌روه‌سا زمانی بوویه‌ پیڤه‌ره‌ك بۆ دیاركرنا هێزا گه‌لان، له‌ورا هه‌ڤركیا گه‌لان و ملله‌تان هەر‌ده‌م ژ زمانان ده‌سپێكریه‌، ژبه‌ركو لایه‌نێ بهێز و خودان ده‌ستهه‌لات هه‌ولدده‌ت زمانێ خۆ لسه‌ر هه‌می زمانێن دی ئه‌وێن د گه‌ل دا دژین زالكه‌ت، ئانكو دێ زمانێ خۆ كه‌ته‌ زمانێ فه‌رمی یێ وه‌لاتی و زمانێن دی دمینن یێن لاوه‌كی په‌راوێزكری، ئه‌ڤه‌ ژی نیشانه‌كه‌‌ زالبوونا وان بۆ جیهانێ و دیرۆكێ دده‌نه‌ خویاكرن، و دڤێن دیاركه‌ن كو نه‌خشه‌یێ كۆنترۆلا وان دگه‌هیته‌ وان ده‌ڤه‌ران ئه‌وێن زمانێ وان په‌یره‌و دكه‌ن، ئه‌ڤجا هه‌رده‌م هه‌ڤركیێن زمانی دناڤبه‌را ته‌خ و چینێن جودا یێن ولاتان دا په‌یدادبن، نه‌خاسمه‌ ده‌مێ زمانه‌ك دهێته‌ چه‌وساندن و قه‌ده‌غه‌كرن لسه‌ر كیستێ زالبوونا زمانه‌كێ دی، و گه‌له‌ك جاران شه‌ر و له‌شكه‌ركێشی لسه‌ر كێشه‌یه‌كا زمانی دروست دبیت!
ئه‌ڤجا نابیت رۆلێ زمانی تنێ د پروسه‌یا نڤیسینێ دا (وه‌كو رێزمان) بێته‌ سنوورداركرن، یان ژی تنێ دپه‌یوه‌ندیكرنێ دا (وه‌كو ئالاڤه‌كێ ده‌ربڕینێ) بهێته‌ دیتنن، به‌لكو زمان مینا سیهوانه‌كا به‌رفره‌هه‌، مرۆڤ ل ژێر وی كه‌ساتیا خۆ دپارێزیت، و ناسنامه‌یه‌كێ بۆ خۆ دروست دكه‌ت، له‌ورا فه‌ره‌ به‌رێ خۆ بده‌‌ینه‌ زمانێ وه‌كو بوونه‌وه‌ره‌كێ پێدڤی ب چاڤدێری و گرنگی پێدانێ‌، و ئه‌ڤ گرنگریه‌ نه‌تنێ دپاراستنا رێزمانا وێ دایه‌، به‌لكو د زێده ‌بكارئینانا وی یا به‌رده‌وام دایه‌. ‌

عەبدلخالق سولتان

پرانیا جاران نڤیسینێن ئه‌ده‌بی ژ ئه‌نجامێ هه‌بوونا باره‌كێ گران د ناخێ نڤیسه‌ری دا په‌یدا دبن، هه‌ول دده‌ت ب رێكا نڤیسینێ وێ بارگرانیێ ژخۆ ڤه‌كه‌ت و ژ ده‌روونێ خۆ دربێخیت، ئه‌ڤجا دبیت ل ده‌سپێكێ بشێوه‌یەكێ راسته‌راست ده‌ركه‌ڤیت، و وه‌كی بوونه‌وه‌ره‌كێ بێ سه‌روسیما دیاركه‌ت، ژبه‌ركو تنێ ده‌ربڕینه‌ ژ هه‌سته‌كێ ئازریای د كویراتیا ناخ و ده‌روونێ نڤیسه‌ری دا، به‌لێ هه‌رچه‌وا بیت دێ سیمایێن ژانره‌كی ئه‌ده‌بی تێدا دیار بن، له‌ورا فه‌ره‌ پشتی دارشتنا ئێكێ یا تێكستی لسه‌ر كاغه‌زێ چه‌ند خواندن بۆ بهێنه‌كرن، و دوباره‌ ‌پێداچوون د وێ نڤیسینێ دا بێته‌كرن، كۆ پتر به‌ره‌ف وی ژانرێ نڤیسینێ یێ بخوڤه دیتی‌ ببه‌ت، چ كورته‌چیڕۆك بیت یان گۆتار یان هه‌لبه‌ست یان هه‌ر جوره‌كێ دی یێ نڤیسینا ئه‌ده‌بی بیت.
د خواندنا دویێ یا تێكستی دا، نڤیسه‌ر دێ هه‌ولده‌ت چارچۆڤه‌یێ ژانرێ وێ به‌رچاڤكه‌ت، ئه‌و ژی ب رێكا دیاركرنا ئه‌له‌منتێن وی ژانرێ په‌یدابووی، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر نڤیسین به‌ره‌ف كورته‌چیڕۆكێ چوو بیت، پێدڤیه‌ فاكته‌ر و بنه‌مایێن كورته‌چیڕۆكێ تێدا بهێنه‌ به‌رچاڤكرن، وه‌كی ده‌م و جهـ و كه‌ساتی و رویدان و یا ژهه‌میێ گرنكتر ڤه‌دیتنا هه‌بوونا ئاڤاهیێ كورته‌ چیڕۆكێ یه‌، و هه‌ستكرن ب ده‌زیێن ته‌ڤنێ چیڕۆكێ و ڤه‌گێڕانا وێ.
پشتی تێكست دچیته‌ د چارچۆڤه‌یێ ژانره‌كێ ئه‌ده‌بی یێ دیار دا، دێ خواندنا سیێ بۆ تێكستی هێته‌ كرن، ئه‌و ژی دێ لسه‌ر ئاستێ وێژه‌ییكرنا تێكستی بیت، ئانكو دێ ب هویری لسه‌ر لایه‌نێ وێژه‌یی و جوانكاریا ئه‌ده‌بی یا هه‌ر په‌یڤه‌ك و ده‌سته‌واژه‌یه‌ك و رسته‌یه‌كێ بیت، و گوهۆڕینان دێ د په‌یڤان دا كه‌ت، دبیت هنده‌ك رسته‌ بهێنه‌ كورتكرن و هنده‌ك برگه‌ بهێنه‌ ژێبرن، دیسان دێ ته‌كه‌زی لسه‌ر به‌رچاڤكرنا وێنه‌یێن هونه‌ری هێته‌كرن، ژبه‌ركو ئه‌ڤ جوانكاریێن وێژه‌یی وهونه‌ری دێ ده‌قی ژ قووناغا تێكسته‌كێ ساده‌ به‌نه‌ قووناغا تێكسته‌كێ ئه‌ده‌بی یێ جوان و كاریگه‌ر.
لێ جاره‌كا دی دڤێت پێداچوون د ده‌قی دا بهێته‌ كرن، ئه‌ڤێ جارێ ته‌كه‌زی دێ لسه‌ر پێكڤه‌گرێدانا هزری یا رسته‌یان بیت، ئانكو هه‌ر ژ ناڤونیشانێن تێكستی و په‌یوه‌ندیا وی دگه‌ل بابه‌تی، د دویڤ دا ده‌سپێكا ده‌قی كو دڤێت ده‌سپێكه‌كا سه‌رنجراكێش و كارتێكه‌ر بیت، كو وه‌رگری بخۆڤه‌ گرێده‌ت، و به‌رێ وی بده‌ته‌ رسته‌یێن ل دویڤ دا دهێن، دیسان برگه‌یه‌ك ته‌مامكه‌را برگه‌یا دی بیت، ئانكو هه‌ڤبه‌ستنه‌كا لۆژیكی هه‌می رسته‌یێن برگه‌ییێ و تێكستی هه‌میێ بخۆڤه‌ بگریت. ئه‌ڤ خواندنه‌ تنێ دێ بۆ لایه‌نێ هزی و ناڤه‌رۆكێ بیت، كو دڤێت ئه‌و رسته‌ ده‌ربڕینێ ژ وێ هزرێ بكه‌ن یا نڤیسه‌ری دڤێت لسه‌ر باخڤیت، و مه‌ره‌مێن وی بگه‌هینن، نه‌ك تنێ بۆ جوانكاریێ بن، ئه‌گه‌ر وه‌سا نه‌بیت دێ وه‌كی به‌زه‌كێ زێده‌ دناڤ ده‌قی دا دیاركه‌ن!
ل دویماهیێ دێ پێداچوونه‌ك بۆ رێنڤیسا ده‌قی هێته‌ كرن، دبیت د كوردیێ دا رێنڤیسێن جودا هه‌بن، لێ یا فه‌ره‌ تێكست ب ئێك رێنڤیس بهێته‌ نڤیسین، بو نمونه‌ ئه‌گه‌ر ته‌ شێوازێ (وو) په‌یره‌وكر دڤێت ل هه‌می جهان تو ئه‌ڤی شێوازی بكاربینی، نه‌ك ل هنده‌ك جهان ب شێوازێ (وی) بنڤیسی، هه‌روه‌سا ئه‌گه‌ر ته‌ شێوازێ جوداكرنا (دا) ژ په‌یڤێ ژێگرت، دڤێت تو هه‌می (دا) یێن ل داویا په‌یڤان دهێن دناڤ تێكستی دا جودا كه‌ی، ئه‌ڤ چه‌نده‌ دێ ئێكگرتنه‌كا میتۆدی بۆ بابه‌تێ ته‌ دروست كه‌ت، و خوانده‌ڤان ب ئه‌ڤان جێوازیێن رێنڤیسی ڤه‌ مژویل نابیت.
ئه‌ڤ خواندنێن نڤیسه‌ر بۆ هه‌ر تێكسته‌كێ خۆ دكه‌ت، تنێ مه‌ره‌م پێ ئه‌وه‌ ل دویماهیێ تێكسته‌كێ دیار و جوان و كاریگه‌ر په‌یداكه‌ت، كو وه‌رگر بشێت ب شێوه‌یه‌كی تێبگه‌هیت، و خۆشی و چێژه‌كێ ژێ وەگریت، نه‌ك خۆ لبه‌رانبه‌ر كۆمه‌كا گرێكێن ئالۆز ببینت، نه‌سه‌ر ژێ دیار بیت نه‌ بن، ژبه‌ركو تێكست بۆ خواندنێ یه‌.

عه‌بدولخالق سولتان

وه‌كی بزنه‌كا سته‌ور خۆ ددیت، یێ خرش و بێ به‌رهه‌م!. ئه‌و خه‌ونا به‌ری سیهـ سالان نوكه‌ یا بوویه‌ راستی، چاڤێن وی وه‌كی دو ستێرێن زیق د ناڤ كلۆخێ سه‌رێ ویدا ب بێهوده‌یی دبرسقن! هه‌ولدا پرت هزرێن خۆ یێن به‌ربه‌لاڤ بجه‌مینیت، بری یێن وی یێن بادای، ژ چپكێن خوها ژ ئه‌نییا وی دباری مالقببوون، دا بێژی سڤیانكان هێلیڤانكێن خۆ یێن د ناڤ دا دروستكرین‌!.
ره‌وشا سه‌قای نه‌وه‌كی یا به‌ری ده‌هـ سالێن بۆریه‌، باران ل سه‌رده‌مێ بابێ وی ب نه‌رمی دبارین، لێ نوكه‌ ب له‌ز یا دباریت، دێ بێژی یا ژئه‌وران سله‌ و دڤێت هه‌ر زوی بگه‌هیته‌ ئه‌ردی و خۆ بنئاخكه‌ت و ڤه‌شێریت!.
ده‌نگێ بارینا وێ بیرا وی ل سترانا خه‌جێ و سیابه‌ندی ئینا، ده‌مێ سیابه‌ند د كۆپیتكێ چیایێ سیپانێ دا دفڕیت، و لسه‌ر هنده‌ك چه‌قێن زراڤ ل نیڤا چیای دمینته‌ هه‌لاویستی، و خه‌جێ وه‌كی شێتان ل دویڤ وه‌ریسان دگه‌ڕیت دا وی قورتالكه‌ت!.
ب له‌ز چاڤێن خۆ ڤه‌كرن، دیت هێژ یێ لسه‌ر ته‌ختێ خۆ یێ نڤستنێ درێژكریه‌، ب تنێ یێ د وێ ژۆرا ره‌پ و ریتڤه‌، هه‌ولدا رابیت، روینشته‌ خوارێ، كه‌ته‌ به‌رانبه‌ر شیشكێن ئاسنێ وێ په‌نجه‌رەیا بابێ وی به‌ری سیهـ و پێنج‌ سالان دروستكری، به‌ری هینكێ په‌نجه‌رەیە‌كا بچویك بوو، ژ چوارچۆڤەیە‌كێ داری و شویشه‌ی هاتبوو دروستكرن، گه‌له‌گ جاران چپكێن بارانێ د گه‌هشتنه‌ وێ په‌نجه‌رەیێ و وه‌كی سركێ پێدا دهاتنه‌ خوار، و رێك بۆ خۆ لسه‌ر وێ شویشێ ددیت تا دگه‌هشتنه‌ بنی و به‌رزه‌ دبوون.
به‌ری پێنچ رۆژان، ژێ هاتبوو داخوازكرن هه‌ر زوی گۆتاره‌كێ لسه‌ر كاودانێن سیاسی یێن ده‌ڤه‌ر تێدا دبۆریت بنڤیسیت، هزر و بیرێن خۆ گڤاشتن، هه‌ولدا داڤێن هزرێن خۆ ئه‌وێن ژبه‌رئێك چووین بگه‌هینته‌ هه‌ڤ، به‌لێ نه‌شیا، كوڕێ وی به‌ری دو هه‌فتیان گۆتبویێ دڤێت قستێ خواندنێ دڤان رۆژان دا بده‌ت، ئه‌گه‌ر ناهێلن ئه‌و پشكدارییێ د ئه‌زمۆنان دا بكه‌ت!.
جاره‌كا لاپتۆپێ خۆ داكاری، لاپه‌ڕكێ نوی یێ ووردی ڤه‌كر، ل نیڤا لاپه‌ڕی نڤیسی: “ئه‌ز نه‌ سیابه‌ندم”، به‌ری بچیته‌ سه‌رێ برگه‌یا ئێكێ ده‌نگه‌ك ژ موبایلا وی هات، به‌رێ خۆ دا شاشێ، دیت كو ماوه‌یێ هێلا ئینته‌رنێتێ دێ پشتی رۆژه‌كا ب داوی هێت، و دڤێت ئه‌و جاره‌كا دی داگریت، تبلێن وی لسه‌ر كیبوردی سستبوون، به‌لێ هه‌ر ده‌ست به‌رنه‌دان، هه‌ولدا جاره‌كا دی بنڤیسیت، و ئه‌ڤ رسته‌یه‌ نڤیسین: “سیابه‌ند لاوه‌كێ مێرچاك و تازه بوو،‌ عه‌گیده‌كێ ب جه‌رگ و جه‌ساره‌ت بوو، له‌ورا وه‌كی عه‌وره‌كێ ئازا ل دویڤ خۆشتڤییا خۆ چوو، ل به‌رانبه‌ر برا و عه‌شیره‌تا وی راوه‌ستیا”.
تبلێن وی مینا چپكێن بارانه‌كا بهاری یا ب ئاڤ و كاره‌بێ ئاڤز، جاره‌كا دی لسه‌ر كیبوردی گرانبوون، وێنه‌یێ بابێ وی یێ به‌ری چل سالان خۆ د بیردانكا ویدا دیاركر، دگڕنژی، سه‌ره‌رای كو بابێ وی د ژیانا خۆدا زوی ب زوی نه ‌دگڕنژی، ئه‌و وێنه‌یێ بابێ وی یێ بگڕنژین دا بێژی یێ ب ستركی ب دیوارێ بیردانكا ویڤه‌ هاتیه‌ هه‌لاویستن، هه‌ر د ناڤبه‌را چه‌ند سالان دا ئه‌و وێنه‌یه‌ وه‌كی تیڕۆژكێن ڕۆژێ خۆ د ناڤ هزاره‌ها وێنه‌یێن د بیردانكا ویدا هاتنیه‌ زیندانكرن دیاردبیت، هه‌می وێنه‌یێن دی شێلێ دبن و چ سیما و چارچۆڤه‌ بوو نامینن!
هه‌ولدا ژ وان هزران ده‌ركه‌ڤیت، له‌ورا ده‌ست دا نڤیسینێ: “سیابه‌ند ل وێ رزده‌یا چیای مابوو ل به‌ندا خه‌جێ، ئه‌وا دو لنگێن دی بۆ خۆ ژ بای قه‌ركرین، دا بله‌ز وه‌ریسان كۆمبكه‌ت و خۆشتڤییێ خۆ رزگاربكه‌ت”.
وێنه‌یێ خه‌جێ د سه‌رێ ویدا نێزیكی وێنه‌یێ كچه‌‌كی بوو، به‌ری بیست و پێنج سالان ئه‌وی ل سه‌ر جاده‌كێ دیتبوو، سیمایێن وێ د زه‌لال و روهن و قودره‌تی بوون، چ نه‌مه‌ش و ده‌ستكاری تێدا نه‌هاتبوو كرن، بری یێن وێ د راست و هلدای بوون، و مژویلانك دپڕ و تاری بوون، و كه‌زییه‌كا ڕه‌ش لسه‌ر ملێ وێ یێ ڕاستێ شۆڕ ببوو، به‌ژنا وێ یا زاڤ و شدیای و هلدای بوو، تنێ ماوه‌یێ چركه‌یه‌كێ هه‌ردو چاڤێن ‌وێ خانمێ ب چاڤێن وی كه‌فتبوون، ده‌مێ وه‌كی شه‌نگه‌ بایه‌كی د به‌ردا بۆری! ئه‌و د جهدا جه‌مدی و نه‌لڤكێ گرت! ژ هینگێ وه‌ره‌ هه‌ر ده‌مێ باسێ ژنه‌كێ د چیڤانۆك و داستان و سه‌رهاتیان دا دهێته‌كرن، ئێكسه‌ر وێنه‌یێ ئه‌وێ كچا كه‌زی مار ل بیرا وی دهێت.
تبلێن وی لسه‌ر كیبوردی لڤین و ئه‌ڤ رسته‌ نڤیسین: سیابه‌ند عه‌گید و مێرخاس بوو، خودان دله‌كێ پاك و جوان بوو، خه‌جێ خودانا وێ كه‌زییا ڕه‌ش و بادای بوو، ئه‌و چریسك و رۆناهییا د چاڤێن وێ دا دبرسقی دناڤ رۆندكان دا كز ببوو”.
بیرا وی ل ئاخفتنا پێشكێشكارێ ده‌نگوباسان هات، ئه‌وێ به‌ری پێنج رۆژان گۆتی: “سوبه‌هی دێ ده‌ست ب دابه‌شكرنا مۆچه‌یێ ئه‌ڤێ هه‌یڤێ هێته‌كرن”. به‌لێ ئه‌ڤه‌ نێزیكی هه‌فتییه‌‌كێ بۆری چ مۆچه‌ نه‌هاتنه‌ دابه‌شكرن! و دڤێت پشتی سێ رۆژێن دی بهایێ كاره‌با موه‌لیدێ ژی بده‌ت، ئه‌گه‌ر دێ ل تاریێ مینیت!.
جاره‌كا دی ڤه‌گه‌ڕیا تێكستێ خۆ و نڤیسی: “خه‌جێ ژ گونده‌كی به‌ر ب گونده‌كێ دیڤە دگره‌ غار، چه‌ند وه‌ریس كۆمكرن، دا لاوێ خۆ رزگاربكه‌ت، نه‌چاربوو خازخازۆكییێ بكه‌ت، و هیڤی و رجا ژ میر و به‌نیان بكه‌ت، تا وه‌ریس بده‌نێ”، ئه‌وی ژی به‌ری دوازده‌ سالان، غاردانا كچ و كوڕ و ژن و زه‌لامێن ئێزدی یێن شنگالێ دیت، هه‌می وه‌كی خه‌جێ د ماندی و كه‌سیره‌ و بێ خولك بوون، تنێ هیڤییا وان ئه‌و بوو ژ مرنێ قورتالبن، و جاره‌كا دی ژیانێ هه‌مبێزبكه‌ن، خه‌جێ ژی دڤیا سیابه‌ندێ خۆ جاره‌كا دی هه‌مبێز كه‌ت، و بایێ خۆشییێ دگه‌ل خۆشتڤییێ خۆ بهه‌لكێشیت.
“سیابه‌ند یێ شه‌پرزه‌ و كه‌سیره‌ بوو، نه‌دزانی خه‌جێ ژی یا ماندی و شه‌پلییه‌“… ئه‌ڤ په‌یڤه‌ نڤیسین، ده‌نگێ زه‌نگا ده‌رگه‌هێ مالا وی هات، لاپتۆپ هێلا و چوو، دا ده‌ری ڤه‌كه‌ت، دیت هه‌ڤسۆیێ وان یێ ل به‌رده‌ری، سه‌رێ وی چه‌میاییه و ب ده‌نگه‌كێ مه‌لویل و شكه‌ستی گۆتێ: “جیران بێ ده‌ستی من ترومبێلا هه‌وه‌ ده‌عماند، و لایتا پشتێ یا شكه‌ستی”.
خه‌جێ و سیابه‌ند ژ بیرا وی چوون، هه‌ر زوی ئه‌و به‌ر ب ترومبێلا خۆڤە چوو! ئه‌وا به‌ری چوار هه‌یڤان كری، داكو چاره‌یەكێ ببه‌تێ، و خه‌جێ ژی ما د ره‌وشا خۆدا و نه‌گه‌هشت وه‌رێسێ رزگاركرنێ بۆ سیابه‌ندی بینیت، سیابه‌ند ژی ب چیایڤه‌ مابوو هه‌لاویستی.

عه‌بدولخالق سولتان

ب راستی من ئه‌ڤ گۆتاره‌ نڤیسی، ژبه‌ركو هندەك ژ نڤیسه‌ران هه‌نه‌ نه‌شه‌هره‌زاییا خۆ لپشت په‌رده‌یا تێگه‌هێ «مژداری»یێ ڤه‌دشێرن، و كێماسیێن خۆ ب بكارئینانا وێنه‌ و په‌یڤ و رسته‌یێن شێلی و بێ رامان په‌رده‌پوشدكه‌ن، ب بهانه‌یا ئه‌و یێ مژدارییێ دناڤ به‌رهه‌مێ خۆ دا بكاردئینیت! لێ ب دروستی یێ هه‌ولدده‌ت ئالۆزیا خۆ لپشت وان وێنه‌ و رسته‌یێن تێكئالزیای بنخێڤیت، و دئه‌نجام دا خوینه‌ر توشی به‌رزه‌بوونه‌كا بێ سنوور دبیت، و نه‌شێت چ سه‌ران ببه‌ته‌ وی تێكستێ نڤیسه‌ری ژ جه‌ڤه‌نگان پركری، و ب نه‌هشیاری دناڤ تێكستی دا رێزكرین، ل دویماهییێ سه‌رگێژییه‌ك بۆ وه‌رگری په‌یدا دبیت، ژبه‌ركو ڤه‌قه‌تیان و دابڕینێن مه‌زن هه‌نه‌ دناڤبه‌را هێما و کۆنتێکست و رسته‌ و مه‌ره‌مێن نڤیسه‌ری، بگوتنه‌كا دی؛ ئه‌و ده‌زییێ زراڤێ په‌یڤ و رسته‌ و هێمایێن تێكستی د قه‌واره‌یێ کۆنتێکستی دا پێكڤه‌ گرێدده‌ت یێ دیارنینه‌، به‌لكو ئه‌ڤ فاكتەره‌ هه‌می بشێوه‌یەكێ نه‌رێكخستی دناڤ تێكستی دا به‌ربه‌لاڤكرینه‌، و تێكست به‌ره‌ف ئالۆزیێ و به‌رزه‌بوونێ و ته‌لسه‌مییه‌تێ ڤه‌ بریه‌. ‌ئه‌ڤ بابه‌ته‌ من د گه‌له‌ك كورته‌چیڕۆكان دا دیتیه‌ ئه‌وێن هه‌ڤالێن مه‌ دنڤیسن، له‌ورا من فه‌ر دیت لسه‌ر دیارده‌یا مژدارییێ بنڤیسم و جێوازییا وێ دگه‌ل شێلاتییێ دیاربكه‌م،‌ ئه‌ڤه‌ ژی ب وێ هیڤییێ خوانده‌ڤان و نڤیسه‌رێن كورته‌چیڕۆكێ مفای ژێ وه‌ربگرن، و بزانین نه‌ هه‌ر تێكدانه‌ك مژدارییه،‌ به‌لكو گه‌له‌ك جاران تنێ دبیته‌ ئالۆزی و شێلاندن و به‌رزبوون.

ئه‌گه‌رێن مژدارییێ
هه‌ر ژ كه‌ڤن دا نڤیسه‌ر و هه‌لبه‌ستڤانان د به‌رهه‌مێن خۆ دا په‌نا بریه‌ بكارئینانا مژدارییێ، تا وی راده‌ی كو زانین ئه‌و به‌رهه‌مێ مژداری تێدا نه‌بیت، یێ ب لاواز ب سه‌رڤه‌سه‌رڤەیه، ومژداری بوویه‌ پیڤه‌ره‌ك ژ پیڤه‌رێن ره‌خنه‌یی‌ یێن هه‌ر ده‌قه‌كی كو دڤێت‌ شرۆڤه‌كرن تێهزرینێن جودا بخۆڤه‌ بگریت، دا خانه‌یا تێكستێن لاواز ده‌رباز بیت، ئانكو ئه‌گه‌رێ ژ هه‌میان به‌رچاڤتر یێ مژدارییێ ئه‌وه‌ نڤیسه‌ری دڤێت تێكسته‌كێ پر مانا بئافرینیت كو خواندنێن جودا بۆ بهێنه‌ كرن، نه‌ تێكسته‌كێ ساده‌ بیت و ئێك رامانا راسته‌راست هه‌بیت. گه‌له‌ك جاران نڤیسه‌ر په‌نایێ دبه‌نه‌ مژدارییێ دا خۆ ژ به‌رپرساتییێ قورتالكه‌ت! ئانكو دێ رابیت ره‌خنه‌یا دیارده‌یه‌كا جڤاكی یان سیاسی یان كه‌سایه‌تی دبن په‌رده‌یا مژدارییێ ڤه‌كه‌ت، و ئه‌ڤه‌ مافێ ویه‌، لێ جاران ژی نه‌شه‌هره‌زاییا نڤیسه‌ری به‌ری وی دده‌ته‌ وێ چه‌ندی كو به‌رهه‌مه‌كێ مژه‌وی و شێلی بنڤیسیت! و ئه‌ڤه‌ نابیته‌ مژداری به‌لكو دبیته‌ شێلاتی. دیسان گه‌له‌ك جاران هه‌ولێن نڤیسه‌ران بۆ نویكرنێ به‌رێ وان دده‌نه‌ بكارئینانا زمانه‌كێ مژه‌وی وه‌ك جێوازییه‌ك ژ زمانێ چاڤه‌رێكری، هه‌روه‌سا چاڤلێكرن ژی دبیته‌ ئه‌گه‌ره‌ك هنده‌ك نڤیسه‌ر به‌رێ خۆ بده‌نه‌ بكارئینانا چه‌ڤه‌نكسازییێ بۆ دروستكرنا مژدارییێ داكو شرۆڤه‌كرنێن جودا بۆ ده‌قی بهێنه‌ كرن، و خواندنێن ل پشت په‌یڤان ژێرا بێنه‌ كرن و رامانێن نه‌چاڤه‌رێكری بۆ ده‌قی بهێنه‌ دیتن، و د ئه‌نجامدا وه‌رگر هه‌ست ب چێژ و تامه‌كا تایبه‌ت بكه‌ت ده‌مێ وی تێكستی ڤه‌دخوینیت.

دناڤبەرا مژداری و شێلاتییێ دا
دیارده‌یا مژدارییێ دناڤ ئه‌دەبیاتان دا مژاره‌كێ هه‌رده‌م یێ گه‌رمه‌، له‌ورا ژ كه‌ڤن وەرە نڤیسه‌ر و هه‌لبه‌ستڤانان په‌نا بریه‌ بكارئینانا ئه‌ڤێ ته‌كنیكی، لێ جێوازییه‌ك ئێخستیه‌ دناڤبه‌را بكارئینانا ب هشیاری و بكارئینانا هه‌ره‌مه‌كی دا! ژبه‌ركو یا ب هشیاری یا مه‌ره‌مداره‌ و ب چه‌ندین رێكێن تایبه‌ت دهێته‌ ئه‌نجامدان، مینا بكارئینانا هێمایان دناڤ تێكستێن ئه‌ده‌بی دا، ب ره‌نگه‌كێ ئه‌و هێمایه‌ ببنه‌ كلیل بۆ ڤه‌كرنا وان جڤره‌یێن نڤیسه‌ری كرینه‌ دناڤ تێكستێ خۆ دا، نه‌ك ئه‌و ژی ببنه‌ پشكەك ژ جفره‌یێ! ئه‌ڤ هه‌ڤسه‌نگییه‌ دێ په‌یدا بیت ده‌مێ وی هێمای گرێدانه‌ك و په‌یوه‌ندییەك ب رامانێن خۆ یێن ره‌سن ڤه‌ هه‌بیت، دا نه‌بیته‌ ته‌لسم و چ رێك نه‌چنێ! دیسان مژداری لسه‌ر ئاستێن رسته‌سازییێ و مۆرفۆلوژی و فه‌رهه‌نگی ژی دهێته‌ ئه‌نجامدان، و ئه‌ڤەیه‌ ئه‌وا (كاترین فوكس)ێ ل دۆر گۆتی: «هه‌ر ده‌سته‌واژه‌یەكا پتر ژ رامانه‌كێ بخۆڤه‌ بگریت ئه‌و مژدارییه‌«.
چه‌وا مه‌ به‌ری نوكه‌ گۆتی نڤیسه‌ر په‌نایێ دبه‌نه‌ ئه‌ڤی دیارده‌یێ دا پتر و باشتر ده‌ربڕینێ ژ هزر و بیرێن خۆ بكه‌ن، له‌ورا ئه‌ڤ مژدارییه‌ پتر لسه‌ر ئاستێ زمانی دهێته‌ ئه‌نجامدان. لێ هه‌ر ژانره‌كێ ئه‌ده‌بی ب رەنگەکێ تایبه‌ت مژدارییێ بكاردئینیت، بۆ نموونه‌، كورته‌چیڕۆك مژدارییێ وه‌كو ئالاڤه‌ك ژ ئالاڤێن ئاڤاكرنا ئاڤاهییێ كورته‌چیڕۆكێ بكادرئینیت، ئانكو دكه‌ته‌ فاكته‌ره‌ك بۆ پالدانا ڤه‌گێڕانێ و هاژۆتنا چیڕۆكێ به‌ره‌ڤ سه‌مته‌كا ده‌ستنیشانكری، نه‌ك ببیته‌ ئالۆزییه‌ك و ده‌قی ژ خانه‌یا كورته‌چیڕۆكی به‌ره‌ڤ خانه‌یه‌كا نه‌ناسیار ببه‌ت.
لێ لهه‌مبه‌ر تێگه‌هێ مژدارییێ تێگه‌هێ نه‌زەلالی و شێلاتی(الإبهام)هه‌یه‌، رامان ژێ ئه‌وه‌ كو تێكست یێ تاری و شێلی بیت! ب گۆتنه‌كا دی؛ وه‌رگر نه‌شێت چ سه‌ران ببه‌تێ، ژبه‌ركو وه‌كی ته‌لسه‌مه‌كی یان نڤشتۆکەکێ یه‌ و تنێ هنده‌ك هێمانه‌ د قالبێ رسته‌یان دا هاتینه‌ دارشتن، و چ رامان ژێ دیارنابن! و گه‌له‌ك جاران تێكست به‌ره‌ف ئیبهامێ ڤه‌ دچیت و هه‌بوونا خۆ وه‌كو ژانره‌كێ ئه‌ده‌بی یێ ده‌ستنیشانكری ژ ده‌ست دده‌ت. نه‌خاسمه‌ ئه‌گه‌ر ل بن ناڤێ جۆره‌كێ ئه‌ده‌بی هاتبیته‌ نڤیسین، و پێگیری ب بنه‌ما و ستراكتۆرێ وی جۆری نه‌كربیت.

عه‌بدولخالق سولتان

به‌ری چه‌ند رۆژان كاك خه‌یری بۆزانی به‌رهه‌مه‌كێ خۆ یێ نڤیسینێ ب ناڤێ «سه‌رجه‌مێ كن چیڕۆكێن خه‌یری بۆزانی- پشكا ئێكێ» به‌لاڤكر، ل ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد تایێ دهۆكێ سمیناره‌ك بۆ هاته‌ رێكخستن، تێدا كاك شه‌مال ئاكره‌یی چه‌ند رۆنكرن به‌ردانه‌ لسه‌ر ‌وی به‌رهه‌می، تشتێ سه‌رنجان ‌كێشای زاراڤێ «كن چیڕۆك»ێ یه‌، كو بوویه‌ تایتلێ ئه‌ڤی به‌رهه‌می. ئه‌ڤه‌ ژبه‌ركو به‌ری نهۆ ئه‌ڤ زاراڤه‌ ژ ئالییێ كاك سالح غازی ڤه‌ هاتیه‌ بكارئینان، ل وی ده‌می كۆمه‌كا تێكستان ل بن ئه‌ڤی تایتلی دنڤیسین، وپاشی كره‌ په‌رتووكه‌ك ب ناڤێ «ده‌ریێ تراتێ» و ل سالا 2005 به‌لاڤكر.
لێ تشتێ بالكێش ئه‌وه‌، تێكستێن سالح غازی ل وی سه‌رده‌می دنڤیسین، گه‌له‌ك د جێوازن ژ ئه‌وان یێن كاك خیری پشتی هینگێ ل بن هه‌مان زاراڤ نڤیسین! تێكستێ غازی دنڤیسیت پتر نێزكی كورته‌ چیڕۆكێ دچیت، به‌لكو شێوازه‌ك‌ ژ شێوازێن نڤیسینا كورته‌ چیڕۆكێ یە، كو پتر گرنگییێ دده‌ته‌ ئالییێ زمانی، په‌یڤێن ره‌سه‌ن و په‌تی یێن زمانێ كوردی بشێوه‌یەكێ گوگراندی د قالب و كه‌لیشه‌یێ كورته‌ چیڕۆكێ دا ددارێژیت، ل دویماهییێ ب هێزا په‌یڤ و رسته‌یێن خورستی كارتێكرنه‌كا ئێكجار مه‌زن لسه‌ر وه‌رگری دكه‌ت، پرانیا نڤیسینین وی لاپه‌ركی یان دوو لاپه‌ران ب زێده‌هی ب خۆڤه‌ دگرن.
خوینه‌ر دتێكستێن ویدا هه‌ست ب ڤه‌گێرانه‌كا به‌رزه‌ د ناڤ گلۆلكا په‌یڤان دا دكه‌ت، غازی گرنگییێ دده‌ته‌ وێنه‌كرنا رویدانه‌كا هه‌ستیاری نه‌ك یا كه‌تواری! ب گۆتنه‌كا دی، نڤیسه‌ر ب ڤه‌گێڕانا ده‌نگڤه‌دانه‌كا ده‌روونی رادبیت بۆ رویدانه‌كا كه‌تواری.
ل ئالییێ دی كاك خه‌یری، به‌رهه‌مه‌كێ جودا ژ به‌رهه‌مێ سالح غازی نڤیسیه‌، لێ دبن هه‌مان تایتل و زاراڤ دا «كن چیڕۆك»، ئه‌ڤ ده‌قێن بۆزانی به‌لاڤكرین، نه‌ ژ ئالییێ رۆخساری و نه‌ ژی یێ ته‌كنیكێ وه‌كی یێن سالح غازی نه‌، به‌لكی پتر به‌ره‌ف جیهانا كورتیله‌ چیڕۆكێ دچن، یا كو ب ئێنكلیزی دبێژنێ (Short Short Story)، ئه‌و ژانرێ ل دویماهیا چه‌رخێ نۆزدێ و ده‌سپێكا یێ بیستێ به‌رژه‌نگێن وی ده‌سپێكرین، پرانیا بۆچوونان دبینن (كورتیله‌ چیڕۆك) ژانره‌كێ نوی و سه‌ربخۆ یێ ئه‌ده‌بی یه‌، چ گرێدان ب كورته‌ چیڕۆكێ ڤه‌ نینه‌، ژبه‌ركو فاكته‌رێن ئه‌ڤ جۆرێ نڤیسینێ لسه‌ر دهێته‌ ئاڤاكرن نه‌ ئه‌ون یێن كورته‌ چیڕۆك لسه‌ر دهێته‌ نژاندن، وه‌رگر تێدا فاكته‌رێ سه‌ره‌كی یه‌.
هه‌ر ل ده‌سپێكێ یێ ئاماده‌یه‌ د ناڤ تێكستی دا، نه‌ وه‌ك وه‌رگر به‌لكو وه‌كو پالده‌ر بۆ نڤیسه‌ری كو ده‌قه‌كێ نه‌چاڤه‌ری و په‌قێنه‌ر به‌رهه‌م بینیت، یێ كورت و باركری ب پارادۆكسێ دا رامانێن نه‌چاڤه‌رێكری په‌یداكه‌ت، هه‌روه‌سا ژمارا په‌یڤێن ئه‌ڤان تێكستان دكێمن، گه‌له‌ك ئابۆری تێدا دهێته‌ كرن، سالۆخه‌ت و كه‌سان و جهـ و ده‌م ب په‌یڤه‌كێ یان جهناڤه‌كی دهێنه‌ دیاركرن، لێ فاكته‌رێ هه‌ر گرنك تێدا په‌قینا داویێ یه‌، كو دبیت وه‌رگری مه‌نده‌هۆش و حێبه‌تی بكه‌ت یان‌ بكه‌نینیت یان بگرینیت یان ژی هزرا وی به‌رۆڤاژی بكه‌ت.
یا من دڤێت بێژم، ئه‌وا سالح غازی ب ناڤێ «كن چیڕۆكێ» دنڤیسیت نه‌ ئه‌وه‌ یا خه‌یری بۆزانی ل بن هه‌مان زاراڤ ڤه دنڤیسیت‌! به‌لكو دو ژانرێن نڤیسینێن ئه‌ده‌بی یێن جودانه‌، هه‌ر ئێكێ جیهانا خۆ یا تایبه‌ت هه‌یه‌، به‌لێ هه‌ردو دچنه‌ دبن چه‌ترێ چیڕۆكێ ڤه،‌ چونكی ب رێكا فاكته‌رێ ڤه‌گێڕانێ دهێنه‌ دارشتن، نه‌ وه‌ك هه‌لبه‌ستێ یان گۆتارێ ئه‌وێن تا راده‌یه‌كی ژ ڤه‌گێڕانێ د ڤالانە.
لێ پرسیار ئه‌وه‌، ئه‌ڤ زاراڤه‌ «كن چیڕۆك» بۆ كێ یا دروسته‌؟ بۆ تێكستێن سالح غازی، ئه‌وێ ئه‌ڤه‌ پتر ژ بیست سالایه‌ ل بن ئه‌ڤی تایتلی تێكستان دنڤیسیت؟ یان ژی بۆ تێكستێن خه‌یری بۆزانێ ئه‌وێ چوار په‌رتووكێن خۆ ل بن ئه‌ڤی ناڤێ به‌لاڤكرین؟
ئه‌گه‌ر ئه‌م ل دویڤ پرنسیبێن كورتیله‌ چیڕۆكێ بنرخینین، كو تێكستێن بۆزانی وه‌ك شێواز و ناڤه‌رۆك دبن وی ژانری ڤه‌ دهێنه‌ پولینكرن، زاراڤێ «كن چیڕۆك» بۆ ده‌قێن وی ب كێر ناهێت، به‌لێ ژبه‌ركو ده‌قێن سالح غازی پترییا فاكته‌رێن كورته‌ چیڕۆكێ بخۆڤه‌ دگرن و تێدا دیارن، دزمانێ كوری دا په‌یڤا «كن» ب رامانا «كورت» دهێته‌ بكارئینان، له‌ورا چ ئاریشه‌ نینه‌ ده‌مێ غازی ئه‌ڤی زاراڤی ب دانیته‌ لسه‌ر تێكستێن خۆ، ژبه‌ركو نڤیسینێن وی شێوازه‌كه‌ ژ شێوازێن كورته‌ چیڕۆكێ.

عه‌بدولخالق سولتان

گه‌له‌ك جاران نڤیسه‌رێن ژانرێن گرێدای چیڕۆكێ د سوحبه‌تێن خۆ دا لسه‌ر فاكته‌رێن فاكته‌ر و ستوونێن‌ چیڕۆكێ دئاخڤن، د ڤان سوحبه‌تان دا ته‌كه‌زیێ ل هنده‌ك فاكته‌ران دكه‌ن، كو دبنه‌ ستوونێن چیرۆك لسه‌ر دهێته‌ نژنین، وه‌كی رویدان، كه‌سان، ده‌م و جهێن رویدانێ، دیالۆگ وته‌كنیكێن ڤه‌گێڕانێ، به‌لێ فاكته‌ره‌كێ دی یێ هه‌ی، ژبه‌ركو نه‌یێ به‌رچاڤه‌ وه‌كی یێن دی باس لسه‌ر ناهێته‌ كرن، ئه‌و ژی ته‌ڤنێ چیڕۆكێ یه‌.
ئه‌ڤجا من ب فه‌ر دیت، ئه‌ڤێ گۆتارێ بۆ ڤی فاكته‌ری ته‌رخان بكه‌م. وه‌سا دیاره‌ ژ ناڤێ وی « ته‌ڤن « كو ژ چه‌ندین هێلان پێك دهێت و ئه‌و هێل بهه‌ڤرا و بشێوه‌یەكێ سیستماتیك كاردكه‌ن، و دبیت گه‌له‌ك جاران ژی ئه‌و هێل ئێكدوو دبڕن. ئه‌ڤ تێرمه‌ ژ ته‌ڤنێ ته‌ڤنپیركێ هاتیه‌ وه‌رگرتن، ئه‌و ته‌ڤنێ ب شێوه‌كێ هۆستایانه‌ دهێته‌ رستن، و ل دویماهیێ وه‌كی تۆره‌كێ ددانیت، دا نێچیرێ پێ بگریت، ئه‌ڤجا ته‌ڤنێ چیڕۆكێ ژی هه‌می فاكته‌رێن چیڕۆكێ بخۆڤه‌ دگریت، كو دڤێت ب هه‌ڤرا كار بكه‌ن، دا ل داویێ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت بده‌نه‌ چیڕۆكێ. ئانكو چه‌وا « ئارنست فیشر» دبێژیت:» بێ هشیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م گرنگییێ بده‌ینه‌ ناڤه‌ڕۆكێ لسه‌ر كیستێ شێوه‌ی، ژبه‌ركو شێوه‌یه‌ نڤیسینێن مه‌ دكه‌ته‌ كاره‌كێ هونه‌ری» ژبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ ته‌ڤنێ چیڕۆكێ گه‌له‌ك یێ گرنگه‌، و پێدڤیه‌ چیڕۆكنڤیس ب هویری لسه‌ر راوه‌ستیت.
ئه‌ڤجا ته‌ڤنێ چیڕۆكێ گرێدانه‌كا موكوم ب ئاڤاهییێ هونه‌ری یێ چیڕۆكێ ڤه‌ هه‌یه‌، وه‌كێ دبێژن: دو روی نه‌ بۆ ئێك دراڤ، كو هه‌دو پێكڤه‌‌ دگرێداینه‌، به‌لكو ئێك یێ دی ته‌مام دكه‌ت، به‌لێ ئه‌ڤ ته‌ڤنه‌ ب رێكا هنده‌ك فاكته‌ران په‌یدا دبیت، یێ ژ هه‌مییان گرنكتر فاكته‌رێ ڤه‌گێڕانێ یه‌، كو ب رێكا ته‌كنیكێن جودا یێن ڤه‌گێڕانێ ده‌زیێن رویدانێ هه‌ر ژ ده‌سپێكێ دهێنه‌ دیاركرن و هاژوتن، و ب زمانه‌كێ كاریگه‌ر هه‌می لایه‌نێن رویدانێ ب ته‌رازویه‌كا هه‌ستیار نڤیسه‌ر ڤه‌دگێڕیت، ب ره‌نگه‌كی كو كاریگه‌ری وكارتكرنێ لسه‌ر وه‌رگری بكه‌ت.
هه‌روه‌سا سالۆخه‌ت و دیالۆگێن د ناڤبه‌را كه‌سانێن چیڕۆكێ دا په‌یدا دبن، ئه‌و ژی دبنه‌ فاكته‌رێن به‌رچاڤ یێن ته‌ڤنێ چیڕۆكێ پێ دهێته‌ دروستكرن، له‌ورا پێدڤییه‌ سالۆخه‌ت و دیالۆگ د كورت و گونجای و پر رامان بن، و ببنه‌ ره‌كه‌زێن ڤه‌ژاندنا رویدانێ و لایه‌نێ دراماتیكی یێ چیڕۆكێ پالدده‌ن و پێشڤه‌ ببه‌ن.
خالا گرنك یا من دڤێت دیاربكه‌م ئه‌وه‌، كو ده‌مێ چیڕۆكنڤیس ده‌ست بڤه‌هاندنا ته‌ڤنێ چیڕۆكا خۆ دكه‌ت چ جێوازییێ و جوداهییێ نه‌ئێخیته‌ د ناڤبه‌را ستوونێن سه‌ره‌كی یێن چیڕۆك لسه‌ر دهێته‌ ئاڤاكرن، ئانكو ب ره‌نگه‌كێ جودا و به‌رێ خۆ نه‌ده‌ته‌ هه‌ر فاكته‌ره‌كی بتنێ، به‌لكو دڤێت هه‌مییان ب شێوەیە‌كێ یه‌كسان ب رێڤه‌ ببه‌ت و به‌لانسه‌كێ د ناڤبه‌را وان دا دروست بكه‌ت.
هه‌رچه‌نده‌ فاكته‌رێن چیڕۆكێ ب هه‌ڤڕا دگرێداینه،‌ و ئێك یێ دی ته‌مام دكه‌ت، به‌لێ هه‌می ل دویماهیێ دكه‌ڤنه‌ د خزمه‌تا هزرا سه‌ره‌كی یا چیڕۆكنڤیسی دا، ئه‌وا ب شێوه‌یەكێ نخافتی وه‌كی سیتافكێ دگه‌ل هه‌می فاكته‌ران ب رێڤه‌ دچیت، به‌لێ یا جوانی و هونه‌رییێ دده‌ته‌ چیڕۆكێ ئه‌و ته‌ڤنه‌ یێ نڤیسه‌ری چێكری، كو دبیته‌ خالەك هۆستاییا نڤیسه‌ری تێدا به‌رچاڤ دبیت، ده‌مێ ژ ڤه‌گێڕه‌كێ راسته‌راست یێ رویدانێ دبیته‌ ئاڤاكه‌رێ چیڕۆكه‌كا هونه‌ری یا كاریگه‌ر و جوان.

عه‌بدولخالق سولتان

مژداری د به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بی دا دبیت ببیته‌ فاكته‌ره‌كێ سه‌ركه‌فتنێ، به‌لكو‌ ئێكه‌ ژ رێبازێن ئه‌ده‌بی یێن نڤیسه‌ر‌ و هه‌لبه‌ستڤانان په‌نا بو بری، دا بشێن بشێوه‌كی ده‌ربڕینێ ژ هه‌ست و سۆزێن خۆ بكه‌ن، ئه‌وێن نه‌شێن ژبه‌ر هه‌ر فشاره‌كا هه‌بیت ده‌ربڕینێ ژێ بكه‌ن، له‌ورا مژداری بویه‌ تیڤه‌رسكه‌كا جوان د نه‌خشێ به‌رهه‌مێن ئه‌ده‌بی دا، لێ كه‌نگی ئه‌ڤ مژه‌ویه‌ دبیته‌ جوانی؟ ئه‌ڤه‌ جهێ راوه‌ستیانێ یه؛‌ ژبه‌ركو گه‌له‌ك جاران مژداری دبیته‌ ئه‌گه‌رێ ژناڤچوونا ده‌قێ ئه‌ده‌بی، نه‌خاسمه‌ ئه‌گه‌ر ب نه‌هشیاری هاته‌ بكارئینان.
گه‌له‌ك جاران ژ نه‌شه‌هره‌زایا نڤیسه‌ران به‌رهه‌مێن وان وه‌كی ته‌وته‌م و ته‌لسه‌مان لێ دهێن، پر دبن ژ جفره‌ ونهێنیێن‌ ڤه‌شارتی، كو ل داویێ خوانده‌ڤان – وه‌رگر- دڤێت خودان ره‌وشه‌نبیره‌كا به‌رفره‌هـ بیت تا بشێت هه‌می ده‌رزیان ڤاڤێریت، پاش بدانیته‌ ل به‌ر ئێك و نه‌خشه‌یه‌كی بۆ خۆ ژێ دروست بكه‌ت. له‌ورا، هه‌بونا گه‌له‌ك جه‌ڤه‌نگ و هێمایان دبیت ببیته‌ ئه‌گه‌رێ به‌رزه‌بوونا هزرا سه‌ره‌كی یا تێكستی، و دبیت كارڤه‌دانا خۆ یا نێگه‌تیڤ لسه‌ر وه‌رگری بكه‌ت، د ئه‌نجام دا مه‌ره‌ما نڤیسه‌ری نه‌گه‌هیت.
نڤیسه‌رێ هێژا «ئه‌دیب عه‌بدوللا»ی به‌رهه‌مه‌ك ب ناڤێ «پرا مژێ» د كۆڤارا په‌یڤ «ژماره‌ 92» دا ل بن ناڤێ كورته‌ چیڕۆك به‌لاڤكریه‌، لێ به‌ری لسه‌ر به‌رهه‌می بئاخڤین، ل بیرا خۆ بینین كو هونه‌رێ كورته‌ چیڕۆكێ پێدڤی هوسته‌كاریه‌كا ب زه‌حمه‌ته‌، دڤێت هزره‌كا كویر ب ژماره‌كا ده‌ستنیشانكری یا په‌یڤان و ب زمانه‌كێ گه‌له‌ك چڕ و پڕ بهێته‌ دارشتن، زێده‌باری كو كورته‌ چیڕۆك ته‌ڤنه‌كه‌ ب رێكا هنده‌ك فاكته‌رێن تایبه‌ت دهێته‌ رستن مینا: رویدان، كه‌سایه‌تی، ڤه‌گێڕان، دیالۆك، سالۆخه‌ت، ده‌م، جهـ، و یێ ژهه‌میان گرنكتر گرێ یا چیڕۆكێ یه‌.
نه‌ مه‌رجه‌ ئه‌ڤ هه‌می فاكته‌ره‌ د به‌رهه‌مه‌كی دا هه‌بن تا بێژینێ كورته‌ چیڕۆك، به‌لكو هنده‌ك ژ وان پێدڤینه‌ وه‌كی كه‌سایه‌تی، رویدان، ئاڤاهیێ چیڕۆكێ، وشێوازێ ڤه‌گێڕانێ. و ب ئه‌ڤان فاكته‌ران ئه‌م جێوازیێ دئێخینه‌ دناڤبه‌را كورته‌ چیڕۆكێ و جۆرێن دی یێن نڤیسینێ دا.
تێكستێ «پرا مژێ» من وه‌كو كورته‌ چیڕۆك خواند، لێ مخابن‌‌ من هه‌ست نه‌كر ئه‌ز یێ چیڕۆكه‌كێ دخوینم! به‌لكو من خۆ دیت ئه‌ز یێ لبه‌رانبه‌ر تێكسته‌كێ مژه‌وی، كه‌ساتی و قاره‌مان تێدا دیارنینن، تنێ تشته‌ك هه‌یه‌ ڤه‌گێڕ دبێژیتێ «ساڤا» پاش دبێژیتێ «هندا» و پاش دبێژیتێ «سه‌رهلدا» و چ سالۆخه‌تێن به‌رئاقل لسه‌ر ئه‌ڤی توخمی نین، به‌لكو ل هندك جهان وه‌كی مرۆڤانه،‌‌ دئاخڤیت و یێ هویره‌ به‌لێ د چركه‌یه‌كێ دا به‌ژنا وی دبیته‌ سێ مێتر! و ئه‌ڤ توخمه‌ هنده‌ك جاران دبیته‌ هه‌ڤركێ ڤه‌گێڕی!
هه‌روه‌سا دیالۆگێن دناڤ ئه‌ڤێ تێكستێ دا هاتین ئه‌م نزانین مونۆلۆگێن نافخۆیی نه‌ یان گه‌نگه‌شه‌ ودانوستاندنه‌ دگه‌ل كه‌سه‌كێ دی، و پرانیا جهان ده‌سپێشخه‌ری و رێخوشكرن بۆ ڤان دیالۆگان ناهێته‌ كرن، و جاران ڤه‌گێڕ ب خۆ دبیته‌ كارێكته‌ره‌ك و ب شێوەیە‌كێ راستەوخۆ دهێته‌ د ناڤ تێكستێ دا و دئاخڤیت!
دیسان زمانێ ده‌ق پێ هاتیه‌ نڤیسین زمانه‌كێ ڤالایه‌ ژ چه‌ڤه‌نگێن پڕمانا، تنێ ناڤێ «شێركۆیێ ئه‌ۆوبی» تێدا هاتیه‌ بكارئینان، وه‌ك هاوتایێ بابه‌تی بۆ به‌رزه‌بوونێ، سه‌ره‌ڕای كو چ گرێدانا شێركۆی ب هندابوونێ ڤه‌ نینه‌! زێده‌باری كو ئه‌م نزانین قاره‌مانێ چیڕۆكێ ڤه‌گێڕه‌ یان ساڤایه‌! و كیژان سه‌رده‌می ب خۆڤه‌دگریت! یان چ جۆرێ رویدانا یه‌.
ب كو‌رتی، پرانیا فاكته‌رێن كورته‌ چیڕۆكێ د ناڤ ئه‌ڤی تێكستی دا دبه‌رزه‌نه‌، یان ژی ب شێوەیە‌كێ ئالۆز هاتیه‌ بكارئینان، زێده‌باری كو زمان ب ره‌نگه‌كی هاتیه‌ دارشتن كو د گه‌له‌ك جهان دا هه‌ڤدژیا هزری ل ده‌ڤ وه‌رگری په‌یدا دكه‌ت، وه‌كی ئه‌ڤان ده‌سته‌واژه‌یان «ژنشكه‌كێڤه‌ هندا بوو، بووهندابوویه‌كێ هندای»! هه‌روه‌سا «سه‌رهلدایه‌كێ سه‌رهلدای» و «نوویاتیه‌ك نوو». نڤیسه‌رێن چیڕۆكان سالۆخه‌تان دئینن دا تشه‌كێ ڤه‌شارتی دیاربكه‌ن، لێ، «هندابوویێ هندای» چ لسه‌ر «هندای» بۆ وه‌رگری زێده‌كریه‌؟! ئه‌ڤه‌ وه‌كی وی یه‌ یێ ئاڤ ب ئاڤێ دایه‌ نیاسین‌!
ئه‌ڤجا ب دیتنا من ئه‌ڤ ده‌قه‌ ب شێوه‌یێ كورته‌ چیڕۆكێ نه‌ هاتیه‌ نڤیسین، به‌لكو پتر به‌ره‌ف شێوازێ نڤشتیان دچیت، ژبه‌ركو كۆمه‌كا زاراڤێن وه‌كی «ساڤا، هندابووی، سه‌رهلدای، پرا مژێ، قوربان…» ب ره‌نگه‌كێ ته‌راوبه‌را و بێی پێكڤه‌گرێدان د ناڤ تێكستی دا به‌لاڤه‌كرینه‌‌، و ده‌ق وه‌كی گولۆلكه‌كا ئالۆز‌ لێكریه‌، نه ‌سه‌ر یێ دیاره‌ و نه‌ دویماهیك، و ده‌م تێدا تا رادەیە‌كێ مه‌زن یێ به‌ردای و به‌رزه‌یه‌ و چ هێلێن دیار تێدا ناهێنه‌ دیتن.

عه‌بدولخالق سولتان

ده‌مه‌كی من هزردكر ئه‌و تشتێن ئه‌ز ب پێنوسێ خۆ دنڤیسم، ئه‌و تشت یێن منن،‌ و به‌رهه‌مێ هزر بیرێن منه‌، به‌لێ به‌داخه‌وه‌ پشتی بۆرینا سالان و خواندنه‌كا به‌رفره‌هـ بۆ من دیار بوو، كو پتریا وان نڤیسینان نه‌یێن منن! به‌لكو هه‌می ئه‌ون یێن من ژ په‌رتووكان، كه‌سان، فلمان یان د دیوانان دا وه‌رگرتین، ب گۆتنه‌كا دی؛ پرانیا نڤیسین و گۆتارێن من/مه‌ یێن خه‌لكه‌كێ دینه‌! ئانكو ژ ئه‌نجامه‌كێ كۆمبوونا سه‌رێك یا پێزانینان بۆ من/مه‌ دروست بووینه‌.
ئه‌ڤ حاله‌ته‌ ل ده‌ڤ هه‌می نڤیسه‌ران په‌یدا دبیت‌، و دیارده‌یا ده‌قگیریێ یان هه‌ڤتێگستیێ هه‌می كه‌سان ڤه‌دگریت، لێ هه‌ر كه‌سه‌ك ب ره‌نگه‌كی ده‌قگیریێ بكاردئینیت، هنده‌ك ب شێوه‌یەكێ ئێكسه‌ر و راستەوخۆ بكاردئینین، ئانكو گه‌له‌ك جاران ئه‌م په‌نایێ دبه‌ینه‌ گۆتنه‌كا كورت یا زانایه‌كی یان فیلۆ‌سۆفه‌كی یان تایبەتمەندەكی بۆ زه‌نگینكرنا بابه‌تێ خۆ، یان دا بۆچوونا خۆ پێ په‌سەند بكه‌ین.
دیسان دبیت ب شێوه‌یەكێ نه‌راستەوخۆ په‌نایێ ببه‌ینه‌ بكارئینانا هزره‌كێ، ڕسته‌كێ یان دێره‌كا هه‌لبه‌ستێ، به‌لێ نه‌ ب شێوه‌یەكێ ده‌قاوده‌ق دێ بكارئینین، به‌لكو دێ هنده‌ك گوهۆڕینان لسه‌ر كه‌ین، دا خۆ ژ ئاماژه‌كرنا ب ژێده‌رێ وێ بدەینە‌ پاش، ئه‌ڤێ ژی ئه‌گەرێن خۆ هه‌نه‌، دبیت ئه‌م ژێده‌ری نه‌زانین و دبیت تنێ ناڤه‌رۆك مابیته‌ د هزرا مه‌ دا بێی تێكست، هەر وەسا دبیت مه‌ نه‌ڤێت ئاماژێ ب ژێده‌ری بده‌ین! دا خۆ بكه‌ینه‌ خودانێ وی تێكستی و هینگێ بابه‌ت ژ بازنێ ده‌قگیریێ ده‌ردكه‌ڤیت، و دبێژنێ (دزی)! ئانكو ده‌زییه‌كێ زراڤ یێ ‌ د ناڤبه‌را (ده‌قگیریێ) و (دزیكرنێ) دا هەیی، ده‌قگیری ئه‌گه‌ر ب هشیاری هاته‌ كرن كو ژێده‌ر د دیاردبن دروسته‌، لێ ئه‌گه‌ر ئه‌نقه‌سد ژێده‌ر هاته‌ به‌رزه‌كرن، و ئه‌و ده‌ق – بلا ڕسته‌كا بچویك بیت – كره‌ یێ خۆ هینگێ دبیته‌ دزی.
دێ ڤه‌گه‌ڕینه‌ ده‌قگیریێ كو (جولیا كریستیڤا) زمانزانه‌كا بولگاریه‌، ‌ب هویری لسه‌ر دیارده‌یا ده‌قگیریێ راوه‌ستیایه‌، و دیاركریه‌ كو: “هه‌ر ده‌قه‌ك ئه‌نجامێ مێژتن یان گوهارتنا ده‌قه‌كێ دیه‌“ ئانكو ده‌ق ژ كه‌سه‌كی بۆ ئێكێ دی دهێنه‌ ڤه‌گوهاستن، هه‌ر ئێك ب شێوهیە‌كی كارتێكرنێ لسه‌ر دكه‌ت و بكاردئینیت. وێ مفا ژ بۆچونێن (باختین)ی وه‌رگرتیه‌ ده‌مێ به‌ری وێ گۆتی: “چ په‌یڤێن بێ لایه‌ن نینن كو د ئازاد بن ژ فه‌رهه‌نگێن كه‌سانێن دی” و دیاردكه‌ت ئه‌ڤ ده‌ق و گۆتارێن نوكه‌ ئه‌م بكاردئینین هه‌می ژ ئه‌نجامێ پروسه‌یا ده‌قگیریێ په‌یدابووینه، دوپاتدكه‌ت هیچ ده‌قه‌ك یێ پاك نینه‌ ژ ده‌قگیریێ. به‌لێ (كریستیڤا)یێ پشتی ب هویری ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ڤه‌كۆلای گه‌هشته‌ وێ ئێكی كو: “پروسه‌یا ئاماده‌كرنا ده‌قه‌كی لسه‌ر گازیكرنا ده‌قێن پێشتر دمینیت، پاش ب شێوەیە‌كێ دی بهێته‌ دابه‌شكرن، ئانكو ده‌قان دئینین و پاش دهه‌لوه‌شینن و لسه‌ر ئاڤادكه‌ن” ئه‌ڤه‌ ئه‌گه‌ر نه ‌راستەوخۆ بیت.
د ئه‌ڤی سه‌رده‌می دا، په‌یدابوونا (ژیریا ده‌ستكرد AI) لسه‌ر بنه‌مایێ ئه‌ڤێ تیۆرێ هاتیه‌ دروستكرن، ئانكو ژیریا ده‌ستكرد دشێت مفای ژ هه‌می تێكستێن د پرۆكرامه‌كێ وه‌كێ (چات جی پی تی) یان (دیپسیك) یان (جیمینی) دا هاتینه‌ عمباركرن وه‌رگریت، دا ل دویڤ وان تێكستان به‌رسڤا بكارهێنه‌رێن خۆ‌ بده‌ت، له‌ورا نوكه‌ هه‌می گه‌لێن جیهانێ هه‌ولدده‌ن تێكست وگۆتارێن خۆ د ئه‌وان پرۆگرامان دا عمباربكه‌ن، دا بشێن مفایه‌كێ باش د ئاینده‌ی دا ژێ وه‌رگرن.
دبیت دیتنا به‌رێ یا دەقگیریێ تنێ فۆ‌كس لسه‌ر به‌رهه‌مێن دزیێ كر بیت، به‌لێ د خواندنێن نوی دا ده‌قگیری بویه‌ خواسته‌ك و پێدڤیه‌ مرۆڤ ب لۆژیك مفای ژێ وه‌رگریت و بكاربینیت؛ بۆ پێشخستنا هزرێن خۆ و پێشكێشكرنا گۆتاره‌كا پتر ئاڤاكه‌ر و به‌رهه‌مه‌كێ پتر كاریگه‌ر.

عه‌بدولخالق سولتان

گه‌له‌ك ژمه‌ تنێ ئالییەكێ زمانی دبینن ئه‌و ژی ئالییێ ده‌نگی یان ئالییێ نڤیسینێ یه‌، ئه‌و بخو ئه‌ڤه‌ هه‌ردو تنێ روویەكێ زمانی نیشا مه‌ دده‌ن، ئانكو روویێ سه‌رڤه‌ یێ به‌رجه‌سته‌كری یێ زمانی یه‌، د ده‌مه‌كی دا روویێ زمانی یێ گرنك ل پشت ئه‌ڤان ده‌نگ و تیپ و په‌یڤ و رسته‌یان دراوه‌ستیت! ئانكو چه‌وا؟
ئه‌ڤ روویێ سه‌رڤه‌ یێ زمانی وه‌كی سه‌روچاڤ ودێمێن مرۆڤان به‌رده‌وام دهێنه‌ گوهۆڕین، دیسان ژ زمانه‌كی بۆ ئێكێ دی جێوازی دكه‌ڤیتێ، ژبه‌ركو هه‌ر زمانه‌كی په‌نا بریه‌ هنده‌ك هێما و چه‌ڤه‌نگان داكو واته‌یا ئه‌وان ده‌نگان بده‌ن. لدویڤ بۆچوونا زانایێ سویسری (دی سوسێر)ی: ئه‌و په‌یوه‌ندیا دناڤبه‌را جه‌ڤه‌نگی و واتایێ دا په‌یوه‌ندیه‌كا ئاره‌زوومه‌نده، ئانكو ژ ئه‌نجامێ رێكه‌فتنه‌كا هه‌ره‌مه‌كی یا هنده‌ك كه‌سان په‌یدا دبیت، له‌ورا هه‌ر گرۆپه‌ك یان كۆمه‌له‌ك دێ كۆمه‌كا هێمایان بۆ خۆ هه‌لبژێریت كو گرێدای هه‌ر ده‌نگه‌كی بن، ل ڤێری دڤێت ئه‌م ب زانین كو ده‌نگ ژی وه‌كو كه‌ره‌سته‌ك ئێكه‌ ژ كه‌ره‌سته‌یێن زمانی، به‌ری هزاره‌هان سالان هاتیه‌ بكارئینان، لێ ل به‌ری ده‌نگی مرۆڤان په‌نا بریه‌ هنده‌ك كه‌ره‌سته‌یێن دی بۆ ده‌ربڕینێ ژ هزر و بیر و خواستێن خۆ، وه‌كو نیشانكرن و وێنه‌كرن لسه‌ر كه‌ڤران یان ئاماژه‌كرن ب ئه‌ندامێن له‌شێ خۆ وه‌ك ده‌ست و چاڤ و پێ و ئه‌زمان.
یا من دڤێت بێژم، مرۆڤان د درێژیا ژیانا خۆدا بۆ به‌رجه‌سته‌كرنا هزر و خواستێن خۆ چه‌ندین رێك بكارئینانیه،‌ دویماهیك رێك ئاخفتن و نڤیسینه‌‌، و دبیت نوكه‌ و د ئاینده‌ی دا هنده‌ك رێكێن نوی بكاربینیت، كو گرێدای ئه‌ڤێ ته‌كنۆلۆژیا یا سه‌رده‌م بن، وه‌كی ئیمۆجیێن د سوشیال میدیایێ دا دهێنه‌ ب كارئینان، لێ به‌رامبه‌ر ئه‌ڤی ئالیێ به‌رجه‌سته‌كرنێ ئالییەكێ خۆجهـ‌ هه‌یه‌ و ناهێته‌ گوهۆڕین، ئه‌و ژی ئالییێ واتا و مانایێ یه‌. دبیت گه‌له‌ك ژ ڤه‌كۆله‌رێن زمانی سه‌نگا خۆ نه ‌دا‌نابیته‌ سه‌ر ئه‌ڤی ئالی، پتر خواندنێن وان لسه‌ر ئالییێ سه‌رڤه‌ ئه‌نجام دابن‌ وه‌كی ده‌نگ و تیپ و په‌یڤ و رسته‌.
به‌لێ هه‌ر ژكه‌ڤن دا كه‌سانێن تایبه‌تمه‌ند په‌یوه‌ندیا ناڤبه‌را په‌یڤ و واتایێ شرۆڤه‌كرینه‌، (ئه‌رستۆ) گرنگییێ دده‌ته‌ واتایێ و وه‌ك گیان دبینیت و په‌یڤ وه‌كی لاشه‌كی یه بۆ وی گیانی‌، لێ زانایه‌كێ وه‌كی (جاحزی) پشتگیریا په‌یڤان دكه‌ت لسه‌ر كیسێ مانایێ و دبینیت واتا لسه‌ر جاده‌یان دهاڤێتینه‌ و په‌یڤ جوانی و جێوازییێ دده‌نێ‌، هه‌ر حال خواندنێن نوی دبینن زمان نه‌ تنێ ئالاڤه‌كێ ده‌ربڕینێ یه‌، به‌لكو رێكه‌كا راستەوخۆ یا‌ په‌یوه‌ندیكرنێ یه‌، ژ چارچۆڤەیێ ئاخفتنكه‌ری ده‌ركه‌ڤتینه‌ و وه‌رگر ژی كریه‌ ئالییەكێ سه‌ره‌كی د چێكرن و وه‌راركرنا زمانی دا، له‌ورا زمان نه‌ تنێ ئه‌و تیپ و په‌یڤ رسته‌نه،‌ به‌لكو جیهانه‌كا به‌رفره‌هتره‌.
ئه‌ڤجا ده‌مێ نڤیسه‌ر زمانی وه‌كو كه‌ره‌سته‌ بكار دئینیت، فه‌ره‌ به‌لانسه‌كێ دناڤبه‌را ئه‌ڤان هه‌ردو ئالییان دا دروست كه‌ت، و باشترین په‌یڤ ورسته‌یان بۆ ده‌ربڕینێ ژ وێ هزر و خواستا د ناخێ وی دا بكاربینیت، نه‌ تنێ د چارچوڤه‌یێ خۆدا وه‌كو شاندەر به‌لكو دڤێت وه‌رگری و كونتێكستی (سیاقی) ژی ل به‌رچاڤ وه‌رگریت.

عه‌بدولخالق سولتان

د ڤان رۆژان دا من چه‌ند لاپه‌ر ژ به‌رهه‌مه‌كێ ل بن ناڤێ ژانرێ رۆمانێ هاتیه‌ نڤیسین دخواند، تشتێ سه‌رنجا من د ئه‌ڤی به‌رهه‌می دا راكێشای نه‌ ته‌كنیك و رویدان و كه‌سانێن وێ بوون، به‌لكو ئه‌و زمانێ پێ هاتیه‌ دارشتن، ب راستی من نه‌ به‌حسێ رێ نڤیسێ یه‌، ژبه‌ركو تا نوكه‌ ئاریشه‌یا ئێكلایكرنا رێنڤیسا كوردی سه‌رنه‌گرتیه‌ ویا به‌رده‌وامه‌! ئه‌ڤجا ئه‌ز لسه‌ر ئه‌ڤی بابه‌تی نا ئاخڤم.
بابه‌تێ بالا من كێشای ئه‌و چه‌ندیا كێم بوو یا په‌یڤان ئه‌وا وی نڤیسه‌ری د رۆمانا خۆ دا بكارئینای، من هه‌ست ب هه‌ژاریا فه‌رهه‌نگا نڤیسه‌ری كر، د دارشتنا په‌رگرافێن رۆمانێ دا، و د دوباره‌كرنا په‌یڤان و لاوازیا ده‌ربرینا هزران، ئه‌ڤه‌ هه‌می بوونه‌ ئه‌گه‌ر‌ كو ئه‌ز لسه‌ر ئه‌ڤێ كێشەیێ براوه‌ستم، ژبه‌ركو كریارا نڤیسینێ تا راده‌یەكێ مه‌زن لسه‌ر ژمارەیا وان په‌یڤان دراوه‌ستیت ئه‌وێن نڤیسه‌ری د مێشكێ خۆ دا عنباركر‌ین.
سه‌ركه‌فتنا نڤیسینێن هه‌ر نڤیسه‌ره‌كی ب رێژه‌یەكا بلند لسه‌ر فه‌رهه‌نگا وی یا زمانی دراوه‌ستیت، زه‌نگینیا فەرهەنگا نڤیسه‌ری رێكه‌كه‌ جوانیێ د ده‌ته‌ به‌رهه‌مێن وی، ژبه‌ركو نڤیسه‌ری دێ چه‌ندین بژارده‌ هه‌بن ده‌ربڕینێ پێ بكه‌ت، نه‌ تنێ بژارده‌ك یان دو. دیسان ده‌وله‌مه‌ندیا فه‌رهه‌نگێ شیانێ دده‌ته‌ نڤیسه‌ری ب هویری و ب دروستی ده‌ربڕینێ ژ وێ هزرا وی دڤێت بكه‌ت، ژ ئالییەكێ دیڤه فره‌فه‌رهه‌نگیا نڤیسه‌ری دێ جوانیا لێكدانا رسته‌یان په‌یداكه‌ت، چنكو رسته‌ ب په‌یڤان و وشه‌یان دهێنه‌ ئاڤاكرن، ئانكو ڤه‌هاندنا رسته‌یێن جوان دێ ب كارئینانا په‌یڤێن جودا و سه‌رنج راكێش و ده‌ربڕێنه‌ر بیت، ئه‌ڤجا په‌یڤه‌ كلیلا سه‌ركه‌فتنا رسته‌یان و رسته‌ رویێ په‌رگرافێ یه‌، و په‌رگراف شێوه‌یێ په‌رتووكێ و شیانێن نڤیسه‌ری به‌رچاڤ دكه‌ت.
ئه‌ڤجا فه‌ره‌ نڤیسه‌ر فه‌رهه‌نگا خۆ ده‌وله‌مه‌ند بكه‌ت، و به‌رده‌وام ب په‌یڤ و زاراڤان نویكه‌ت، لێ پرسیار ئه‌ڤه‌یه‌: چه‌وا دێ نڤیسه‌ر فه‌رهه‌نگا خۆ پركه‌ت و پاش ده‌وله‌مه‌ندكه‌ت؟ پاشترین رێك بۆ ده‌وله‌مه‌ندكرنا فه‌رهه‌كا كه‌سۆكی یا نڤیسه‌ری خواندنا فه‌رهه‌نگێن زمانی یه‌، تایبه‌ت ئه‌و فه‌رهه‌نگێن په‌یڤان شرۆڤه‌دكه‌ن، ئه‌وێن دبێژنێ فه‌رهه‌نگێن شرۆڤه‌كرنێ، كو رامانێن په‌یڤان دیاردكه‌ن، وه‌كی فه‌رهه‌نگا ئوكسفۆرد یا (ئنكلیزی – ئینكلیزی) و فه‌رهه‌نگا ئامه‌د یا كوردی، ئه‌ڤ جۆرێ فه‌رهه‌نگان دویڤچوونا په‌یڤان دكه‌ن و بنه‌كۆكا وان دیار دكه‌ن، و د ئه‌ڤان فه‌رهه‌نگان دا ‌نڤیسه‌ر پتر نێزیكی په‌یڤێ دبیت و ب دروستی د رامانێن وێ دگه‌هیت، لێڤه‌گه‌ڕیانا به‌رده‌وام بۆ ئه‌ڤان فه‌رهه‌نگان دێ به‌رهێن نڤیسه‌ری بهێز ئێخیت.
دیسان خواندنا به‌رده‌وام یا په‌رتووكێن تایبه‌ت و كلاسیك و دیوانێن هه‌لبه‌ستڤانان، دێ جیهانا په‌یڤێن نڤیسه‌ری به‌رفره‌هتر لێكه‌ت، و شێوازێن نوی یێن بكارئینانا په‌یڤان بۆ دیاركه‌ت، زێده‌باری كو خواندنا به‌رده‌وام دێ سه‌لیقه‌ و چێژا ئه‌ده‌بی و هه‌ستا جوانیا نڤیسینێ و خۆشیا وێ ل ده‌ڤ نڤیسه‌ری په‌یداكه‌ت.
هه‌ر چه‌وا بیت فه‌ره‌ نڤیسه‌ر به‌رده‌وام خواندنا به‌رهه‌مێن كولتۆری و تێكه‌لیا كه‌سانێن دانعه‌مر بكه‌ت و سه‌ره‌دانا گوند وده‌ڤه‌رێن ڤه‌ده‌ر بكه‌ت ژ بۆ زه‌نگینكرنا فه‌رهه‌نگا خۆ یا زمانی، و ل وی ده‌می دێ هه‌ست ب هێزكرن و جێوازیا به‌رهه‌مێن خۆ كه‌ت.