جەلال سەبڕی
ئەڤە ماوەیەكە ل ناڤا سۆشیال میدیایا كوردستانێ بەحسێ بابەتەكێ مەترسیدار دهیتەكرن. بابەتەك كو گرێدایی هەر تاكەكێ ڤێ مللە تی یە، بابەتەك كو دێ كارتیكرنا وێ ل سەر پیشەرۆژا كوردستانێ و نفشێن نوی و ئایندەیێ كوردستانێ كەت. بابەتەك ئەگەر ب ڤی رەنگی بیت، ب راستی زەنگا مەترسییێ لێددەت. ئەو ژی بابەتێ زێدەبوونا هاتنا عەرەبێن ئیراقی بۆ كوردستانێ ب گشتی و پارێزگەها دهۆكێ ب تایبەتی، نە بتنێ هاتن بەلكو دیاردەیا كڕینا ئەرد و خانی و شقە و زەڤییان ل دهۆكێ و ژبەر گرنگی و مەترسیا ڤی بابەتی، من ڤیایە وەك كەسەكێ كورد و ژدایكبوویێ ڤی باژێری، من پێ باشە چەند دیرەكان ل سەر بنڤیسم، رەنگە وەك هوشداریەكێ بیت بۆ لایەنێن پەیوەندیدار و خۆدان بریار و ئەز باش دزانم حوكمەتا هەرێما كوردستانی وسەركردایەتیا كوردستانێ ژ هەركەسە كی پتر خەمخۆرین پاراستنا ئاخا كوردستانێ نە و مێژوویێ سەلماندییە كو هەمی شۆرشین ڤی مللەتی بۆ پاراستنا كوردستانێ و خەلكێ كوردستانێ بووینە. ژ بەر ڤێ چەندێ دێ پرسیاركەم :
ئەرێ راستە مەترسییا عەرەبكرنێ ل سەر كوردستانێ ب گشتی و باژارێ دهۆكێ ب تایبەتێ هەیە؟ یان بابەت نە ب ڤی رەنگی یە كو بەحس ل سەر دهیتەكرن؟ ئەگەر پیچەكێ بۆ مێژوویا نێزیك بزڤرین و بەرێ خۆ بدەینێ؛ دێ بینین كانێ ب چ شێوە و چ رێك كوردستان ژلایێ رژێمین ئێك ل دویڤ ئێك یێن ئیراقێ دهاتە عەرەبكرن ( تعریب).
ل دەستپێكی دڤێت بزانین عەرەبكرن چییە، ئانكو سیاسەتا گوهۆرینا دیمۆگرافی و كولتووری ل دەڤەرێن كوردستانێ ب چەند رێكارەكان:
1. ڤەگوهاستنا خێزانین عەرەب ژ باشۆر و ناڤەراستا ئیراقێ بۆ كوردستانێ و دەڤەرێن كوردنشین و بارڤەكرنا زەڤی و خانیێن كوردان ل سەر وان خێزانین عەرەبێن هاوردە.
2. بەروڤاژی خالا ئێكێ ڤەگوهاستنا خێزانین كورد ژ كوردستانێ بۆ باشور و ناڤەراستا ئیراقی یان ئاكنجیكرن ل كۆمەلگەهێن زۆرەمللی.
3. دەستدانان ل سەر زەڤین كوردان یێن كشتوكالی و تابۆكرنا وان زەڤیان ل سەر عەرەبین هاوردە.
4. ڤەگوهاستنا هندەك قەزا و گوند و ناحیەیێن كوردستانێ ژ لایێ كارگیری ڤە بۆ سەر پارێزگەهێن ئیراقی یێن عەرەبنشین.
5. گوهۆرینا ناڤێن باژار و ناڤچە و گوند و چیایێن كوردستانێ بۆ ناڤێن عەرەبی.
6. قەدەغەكرنا زمانێ كوردی ل ناڤ دامودەزگەهین میری دا.
7. سەپاندنا زمانێ عەرەبی كو تاكە زمانێ فەرمی بیت ل هەمی فەرمانگەهان و ل ناڤەندێن خواندنێ و بەلگەیێن فەرمی.
8. گوهۆرینا پرۆگرامێن خواندنێ و سڕكرنا مێژوو و كولتوورێ كوردی و سەپاندنا مێژوویا خۆ ل سەر مللە تێ كورد.
9. رێگریكرن ل دامەزراندنا كوردان ل نا دامودەزگەهێن میری. ب مەرجەكێ دێ هینە دامەزراندن پشتی گوهۆرینا نە تەوویاخۆ ژ كوردی بۆ عەرەبی یان فۆرما حزبا بەعس پڕ بكەی.
10. ڤەگوهاستنا ئاكنجیێن گوندێن كوردستانێ بۆ كۆمەلگەهێن زۆرەمللێ و سۆتاندنا زەڤی و بیستان و باخچەیێن كوردان.
ئەڤە چەند رێكەك بوون ژ گەلەك رێكێن دی، كو رژێمین ئیراقێ ئێك ل دویڤ ئێكێ پەیرەودكرن و بكاردئینان ل دژی مللەتێ كورد و ئەڤ چەندە یا بەردەوامبوو هەتا ژناڤچوونا رژێما بەعس، لێ پشتی گوهۆرینا رژێمێ ل سالا (2003) كو مللە تێ كورد ب گشتی و سەركردایەتیا كوردی رۆلەكێ مەزن و كاریگەر د ڤێ گوهۆڕینێ دا هەبوو و دەست ب ئاڤاكرنا سیستەمەكێ نوی ل ئیراقێ كر كو ل سەر بنەمایێ ئیراقەكا نوی فیدرالێ پەرلەمانی فرەنەتەوەیی بهێتە ئاڤاكرن كو تێدا هەمی كەس و نەتەوە و ئایینان ماف و ئەركێن خۆ ل سەر بنەمایێ ئیراقەكا فیدرالی دیموكراسی هەبن كو تێدا قانوون سەروەر بیت.
لێ ب راستی پشتی بۆرینا چەند سالان، بۆ مە دیاربوو كو ل بەغدا بتنێ سەروچاڤ هاتینە گورهۆین ئانكو هەمان هزر و هەمان دژایەتییا مللەتێ كورد یا مای و یا بەردەوامە، بەلكو بوویە كولتوورەك د مێشكێ كەسێن عەرەب دا مایە و هیچ كەسەكێ ژبلی عەرەبان ل ڤی وەلاتی قەبوول ناكەن، هەر چەندە ئەو كەسێن دەستهەلات كەفتیە دەست، پشتی سالا (2003) زۆربەی زۆری وان ژیانا خۆ د ناڤ مللەتێ كورد دا بۆراندیە و پێشمەرگێن كوردستانێ ئەو پاراستینە و شاهدێن وان هەمی كارەساتانە یێن ب سەرێ مەللەتێ كورد هاتین. لێ مخابن پشتی وەرگرتنا دەستهەلاتێ ل (بەغدا) ب شێوەكێ بەرچاڤ دژایەتییا خۆ بۆ مللەتێ كورد د یاركر ب رێكێن نوی و كەڤن هەتا گەهشتیە وی رادەی، ب تۆپ و تانكان و فرۆكان هێرشكرییە سەر كوردستانێ. هەتا نوكە ل سەر هنارتنا (فرۆكەیێن بێ فرۆكەڤان) د بەردەوامن و بەردەوام یێن ژێرخانەیا ئابورێ كوردستانێ دكەنە ئارمانج و خەلكێ مە یێ دبنە قوربان. ب ڤێ چەندێ ژی نەراوەستان؛ بەلكو دەست برە بودجە و مووچەیێ خەلكێ كوردستانێ و سیاسەتا برسیكرنێ ل دژی مللەتێ كورد بكارئینا.
ڤێجا داكو ئەم ژ بابەتی دویرنە كەڤین و پیچەك بەحسا نوكە بكەین و رەوشا باژارێ خۆ (دهۆكا رەنگین) بكەین كانێ ئەو مانشیتێ ل سەری مە بەحس لێ كری راستە یان نە؟.
بابەتێ مە ل دۆر مەترسیا عەرەبكرنێ یە ل سەر كوردستانێ ب گشتی و پارێزگەها دهۆكێ ب تایبەتی. ل دویڤ راپۆرتەكا كەنالێ (گاڤ) د سالا بۆری دا (275.000) هزار عەرەب ل دهۆكێ ئاكنجی بووینە، ل راپۆرتێ دیاردبیت كو رێژەیا (26%) ئاكنجیێن عەرەبێن هەرێمێ ل دهۆكێنە. و ل دویڤ هەمان ژێدەر دیاردبیت كو د (5) سالێن داهاتی دا رێژەیا ئاكنجیێن عەرەب ل دهۆكێ بگەهیتە (500) هزاركەسان. ئەم باش دزانین كو عەرەب پتر ژ كورد و ترك و فارسان ژنان دئینن و پتر زارۆیان دئینن. ژێدەر هۆسا دیاردكەت كو بتنێ د (5) سالێن بۆرین دا ل دهۆكێ (40) چل هزار زارۆكێن عەرەب ژدایكبووینە. بێگومان ڤان زارۆیان قوتابخانەیێن خۆ دڤێن، كو ب زمانێ دایك بخوینن. ژ بەر ڤێ چەندێ د نوكە دا نێزیكی (200) قوتابخانین عەرەبی ل كوردستانێ هەنە و ل دهۆكێ بتنێ (40) قوتابخانەیێن زمانێ عەرەبی هەنە. و مە هەمیان دیدارا هونەرمەند كازم الساهر دیت دەمێ گۆتی رژێما بەعس ئەز هنارتمە دەڤەرا ئاكرێ بۆ هندێ زارۆكێن كوردان بكەمە عەرەب. باشە گەلۆ: تو بێژی د نوكە دا چەند (كازم الساهر) ل دهۆكێ هەنە و رەنگە ل هندەك ناڤەندێن خواندنێ ژێ كارێ خۆ بكەن. بۆ زانین د شەش سالێن بۆری دا ل دهۆكێ (686) هزار خانی و شقە ل سەر ناڤێن عەرەبان هاتیە تاپۆكرن ژبلی وان پارچەیێن زەڤیین نە هاتینە تاپۆكرن. خۆدانێ نڤیسنگەهەكا كرین و فرۆتنا ئەردو خانییان بۆ ئاژانسا (KD) دیاردكە ت كو نوكە عەرەب ڤیللە و خانی و شقەیان و زەڤیان دكڕن و پارەكێ مەزن بۆ كرینا زەڤیان دمەزیخن. دیاردكەت بۆ وان گرنگ نینە چەندا گران بیت یاگرنك دكرن. دیار دكەت كو پارچێن ئەردی بەرانبەر فرەنسی دو گەهشتینە (50) دەفتەرێن دۆلاری وعەرەبدكرن. (بازرگان یێن ئاخا كوردستانێ دفرۆشن و عەرەب یێن وێ ئاخا بخوینێ هاتیە ئاڤدان. ب ساناهی دكرن و تاپۆ دكەن ل سەر ناڤین خۆ) .. ئەو كەسێن ب گومان بەرێ خۆ ددەنە ڤێ بابەتی بلا سەرەدانا هندەك پرۆژەیین ئاكنجیبوونێ بكەن، بلا ئیڤاریەكێ سەرەدانا پیشانگەه و پیشەسازیا ترومبێلان بكەن یان هندەك ماركێت و خوارنگەهان كانێ كیش زمان پتر دهیتە بكارئینان؟ یا ژ ڤێ وێرانتر ئەوە بەری چەند رۆژەكان ل باژێرێ (سلیمانیێ) (حسینیەكا) عەرەبێن شیعە هاتە ڤەكرن و ئەم باش دزانینن تەشەیوع ل ئیراقا نوی چاوا و ب چ رێك دهێتەكرن .كانێ چاوا دەڤەرێن عەرەبێن سوننە دهینە تەشیوعكرن. ئێدی دێ دەست ب كوردستانێ ژی كەن. ئالایێن رەش و رەنگا و رەنگ، دێ ل كوردستانێ ژی بینی خۆ قوتان و هەلیسە ژی دێ مشە بیت.
ل دویڤ ڤی دەستوداری بیت د رۆژەكا نێزیك دا، دێ ل كوردستانێ پارتێن عەرەبی هێنە دامەزراندن ودێ پشكداریێ دهەلبژارتنێن بەرلەمانێ كوردستانێ دا كەن. كانێ چاوا (رەیان كلدانی) پشكداری كر و دەنگ برن و نۆكە ئەندام پەرلەمانەكێ خۆ د پەرلەمانێ كوردستانێ دا هەیە. دێ داخوازا پلە و پۆستان كەن د كوردستانێ دا، دێ داخوازا مافێن سیاسی و كولتووری و رەوشەنبیری كەن و دویر نەبینە، بەغدا فشارێ بێخیتە ل سەر كوردستانێ وكارتا مووچەیان بەردەوان یا بلندە دەستێن وان دا. پسیارا من ئەوە: تو بێژی زارۆكێن مە، بشێن ل پاشەرۆژێ دهۆكا داسنیا ب زمانێ كوردی باخڤین و بخوینن.. تو بێژی ناڤێن تاخێن دهۆكێ ناگوهۆرن یان دێ وەك خۆ مینن؟.