ئـەلند مـزووری

2 ــــ 2

هەر قووناغەكێ ژ ڤان قووناغان ئەركێ خۆ یێ پەروەردێ یێ تایبەت هەیە. زێدەباری قووناغێن لاوەكی ژی تێدا هەنە هەر وەسا ئەڤ قووناغە دناڤ ئێك دهەلبن، دشیاندا نینە كۆ بهێنە ژێكجوداكرن.
ـ قووناغا زارۆكێ ژ نووی ژ دایكبووی:
قووناغا پەروەردێ یا ئێكێ یە د ژیانا زارۆكی دا، دڤێ قووناغێدا زارۆك پێدڤی ب چاڤدێریا ساخلەمیێ و خوارنێ و جەستەیی پاقژكرن و نڤستنێ یە ب پلا ئێكێ، دگەل لایەنێ دلۆڤانی و دلێنیێ، بشێوەیەكێ گشتی زارۆك د ڤێ قووناغێدا پێدڤی ب پێداویستیێن گرنگ و سەرەكی یە بۆ پاراستن و ساخلەمیێ.
هەر وەسا ئەڤ قووناغە ناخواستە چ ئارمانجێن پەروەردێ، ئەڤ قووناغە ب دوماهیك دهێت دەما زارۆك وەرار و گەشەكا دیار دكەت، وەك باشبوونا شیانێن وی كارلێكی و یێن لڤینێ و رێڤەچوونێ و خۆ گۆنجاندنێ، هەر وەسا ڤەگۆهاستنا وی ژ شیرخوارنێ بۆ خوارنێن دی یێن جودا.
ـ قووناغا سەرەتایی ژ ژیێ (٢ ـ ٦ و ٧):
قووناغا سەرەتایی دهێتە هژمارتن ژ گرنگترین قووناغێن پەروەردێ، چۆنكە شێنوارێن وێ بۆ دەمێن درێژ هەتا هەتایێ دمیننە دەڤ زارۆكی، ئەركێ ڤێ قووناغێ زێدتر دكەڤیتە ل سەر ملێن دایك و بابان و بتایبەت دایكێ، ئارمانجێن پەروەردێ د ڤێ قووناغێ دا، راوەستانە لسەر فێربوونا زارۆكی و كارەمایێن سەرەكی ژ رێڤەچوونێ و ئاخفتنێ و بكارئینانا كەلوپەلان و پەیوەندیێن وی ل گەل دەوروبەران، فێربوونا خواندن و نڤیسینی، زێدەباری پیشكیشكرن و چاڤدێریا ساخلەمیێ و خوارن و ڤەخوارنێ و پاقژیێ.
ـ قووناغا زارۆكینیا مەزن (فامابوون)، ژ (٧ـ ١٤) سالیێ:
ئەڤ قووناغە د ناڤبەرا ژیێ (٧ ـ ١٤ یان ١٥) سالیێ دایە، ئەڤ ژی دبیتە قووناغا تێگەهشتن و خواندنگەهێ و تێكەلیا جیهانا ژدەرڤە، دڤێ قووناغێ دا پەروەردە ڕۆلێ خۆ دبینیت بۆ فێركرنا هندەك بنەما و رێسایێن ژیانێ، هەروەسا چەوانیا ئەنجامدانا هەندەك كاران ژلایێ ویڤە، وەك چوونا خواندنگەهێ و ڕێكخستنا كەلوپەلێن خۆ یێن تایبەت و گرنگیدان ب ساخلەمیا خۆ، یان فێربوونا هندەك تشتێن تایبەت وەك گەشەكرنا ئارەزویەكا گرێدایی ب ویڤە، یان كارەمایەكا ئەو حەز ژی دكەت.
هەر وەسا جێوازیا قووناغا زارۆكینیا ناڤین و پێشكەفتی ئەوە، پێشڤەچوونا شیانێن زارۆكی یێن هەستكرن و تێگەهشتنێ د ژیێ (٨ ـ ١٢) سالیێ دا خۆرت دبن، وەك راستی و باوەری ژییاتی و ڤیان و وەفاداری زێدەباری چەندین بهایێن دی یێن ڕەوشتی.
ـ قووناغا سنێلەیی (بالغبوونێ):
دڤێ قووناغێدا زارۆك بەرڤ قووناغا گەنجاتیێ دچیت و دكەفتە د قووناغا بالغبوونێ دا (ئامادەی زاییندەیی)، د ڤێ قووناغێ دا د شیان دایە پێداویستیێن خۆ ب دەستڤەبینیت، هەر وەسا دەست ب ئاڤاكرنا كەسایەتیا خۆ و هزرێن خۆ یێن تایبەت و حەز و ڤیان و ئارەزویێن خۆ یێن تایبەت بخۆڤە بكەت.
پرۆسەیا پەروەردێ ل ڤێرەدا پێك دهێت ژ شیرەت و نیشادان و ئاراستەكرنێ، ڕێگریكرن ل سنێلەی ژ ڕەفتارێن تێوەراندنێ و تێكەلبوونێ دگەل كار و بزاڤێن زیانبەخش و مەترسیدار، هەروەسا هاریكاریا وی بهێتە كرن بۆ ئاڤاكرن و پێكئێنانا كەسایەتیا خۆ، دگەل پیڤەر و رێسایێن ڕەوشتی، كولتووری، ڕەوشەنبیری، جڤاكی و یاسایی. ئەڤ قووناغە ل تەمەنێ نێزیكی ١٣ بۆ ١٩ سالا درێژ دەبیتن، هەتا سنێلە دگەهتە ژیێ گەنجاتیێ و بیست سالیێ دەرباز دكەت.
ئەو پێنگاڤێن دهێنە هاڤێتن بۆ پەروەردەكرنا زارۆكان:
ـ پەروەردە پەرپرسایەتیا دایك و بابانە پێكڤە.
ـ پەروەردە دڤێت یا هەمی لایی و یەكسان و بەردەوام بیت.
ـ پەروەردە وەرگرتن جهێن وێ چارن (مال و قۆتابخانە و جهێن ئایینی و جڤاك، یا ژ هە یان گرنگتر خێزانە ئانكۆ مالە، چونكو ئەو دەرازینكا ئێكێ یا پەروەردە و فێركرنێ یە.
ـ چاكسازیا ژلایێ دایك و بابان ڤە كرن، ئێك ژنهێنیێن سەركەفتنێ نە دپەروەردێ دا.
ـ مەرەم ژ پەروەردێ، دڤێت یا بەرهەمدار بیت، ئانكۆ ئەو هەست بهێتەكرن كۆ ئەركێ ڤێ پرۆسێسێ ب دلسۆزانە دهێتە بجهـئینان.
ـ پەروەردەكا ساخلەم ب سەركەفتیترین رێكێن پەروەردێ نە بۆ گوهررینا تاكی و جڤاكێ.
ـ پەروەردە ئاڤاكرنە و گرنگیا وێ ئاڤاكرنێ دێ ل سەر ئاڤاكرنا بناغەی مینیت.

ژێـدەر:ـ
‌ـ متی تبدأ التربیە؟ الجزیرە نت، م. عماد حجازی. مستشار تربوی وأسری ـ. https://www.aljazeera.net
ـ متی تنتهی تربیە الطفل وما هی مراحل التربیە بالترتیب/ حلوها ـ https://www.hellooha.com.
ـ متی تبدأ التربیە؟ شبكە الالوكە ـ https://www.alukah.net › social ›
ـ تربیە الابنا‌و كما یجب أن تكون/ شبكە الالوكە ـ https://www.alukah.net.

ئەلند مزووری

1 ــــ 2

پەروەردە پرۆسیسا ئاڤاكرنا مرۆڤانە ب ڕەوشت و كریارێن جوان و شایستە د ژینگەهەكا ئارام و ساخلەم دا، ئەڤ پرۆسیسە ژ زارۆكی (زارۆكینیێ) دەست پێ دكەت وەك بنەمایەكێ سەرەكی بۆ ل سەر ئاڤاكرنا كەسایەتیەكا خودان شیان هەتا دگەهیتە ژیێ پێگەهشتنێ(گەنجاتیێ)، ئەڤە ژی وەك ئەركەكێ مرۆڤاتی و هەمی ئایینا ژی گرنگی دایە ڤێ پرۆسێسێ، هەر وەسا بوویە جهێ پیتەپێكرنا هەمی جیهانێ، بەلكو ب سەدان ڕێكخراوێن تایبەت ب زارۆكان ڤە ئەڤرۆكە كار ل سەر ڤێ مژارێ دكەن، بۆ وێ ئێكێ بەرەبابەكێ پێگەهشتی ئاڤا بكەن بۆ پاشەڕۆژەكا گەش.
پێناسەیا پەروەردەیا زارۆكی:
پەروەردە ب گشتی ئارمانجەكە بۆ گەشەكرنا هەمی لایەنێن زارۆكی، جەستەیی، دەروونی و ڕەوشتی، هزری و كەلتووری و سۆزداری د كەسایەتیا وی دا.
كەنگی پەروەردە دەستپێدكەت؟
پەروەردەكرنا زارۆكی هەر ژ دایكبوونێ دەست پێدكەت و بەردەوام دبیت هەتا دگەهیتە قووناغا پێگەهشتنێ و بالغبوونێ (گەنجاتیێ)، كۆ وی ئەو شیان هەبن پشت بەستنێ ل خۆ بكەتن و ببیتە خۆدانێ بڕیاری و بەرپرسایەتیا خۆ، ئانكۆ هەتا دگەهتە ژیێ د ناڤبەرا (١٧-٢٠) سالیێ.
بێگۆمان هەر دەم دایك و باب هەولددەن زارۆكێن خۆ شاد و دلخۆش بكەن و گەلەك ژ دایك و بابان ژی زارۆكێن خۆ زێدە دنازینن و بهەر ڕەنگ و شێوەیەكی سەرەدەریێ دگەل دكەن و یاریان دگەل دكەن و هەمی شیانا دئێخنەبەر بۆ بەختەوەركرن و كەیفخۆشیا وی، بەلێ گەلەك جاران وان ئاگەهـ ل چەمكێ پەروەردەكرنا وان نابیت، یان ژی وی لایەنێ گرنگ بۆ ژیانا زارۆكێ خۆ ژبیر دكەن یان پشتگوه ڤە دهاڤێژن، هەتا كۆ ئاریشەك لێ پەیدا دبیت، چ د ژیێ پێنچ سالیێ یان حەفت سالیێ یان نەه سالیێ دا، یان ژی دەمێ دگەهیتە ژیێ سنێلەیێ، ژنووی دێ پەنایێ بەنە بەر ‌پەروەردێ، بەلێ بڤی ئێكێ و دڤی ژیدا دبیتە ئەگەرێ بەرزەكرنا قووناغەكا گرنگ ژ ژیێ ڤی زارۆكی.
مە كوردان گەلەك گۆتن هەنە دەربارەی پەروەردەكرنا زارۆكان دبێژین (زارۆك شفكا تەرە كیڤە ببەی وێڤە هەرە)، یان ژی دهێتە گۆتن(شڤك ب تەری د چەمیێت) و گەلەك گۆتنێن دی هەنە ل ‌دۆر ڤی بابەتێ، ئەڤ گۆتنە وێ چەندێ دگەهینن كۆ پێدڤیە هەر ل دەستپێكێ خێزان و بتایبەت دایك و باب پەنایێ ببنە بەر پەروەردەكرنا زارۆكێن خۆ هێشتا ئەو د بچویك و دقووناغێن دەستپێكی دا، دا بشێن كونترۆلێ ل سەر هەمی هەست و سۆزێن وی بكەن و سنۆرەكی بۆ كار و لڤین و ڕەفتارێن وی بكەن.
ئەرێ كەنگی پەروەردە دەست پێ دكەت؟
پەروەردە نە میراتەكە دهێتە ڤەگۆهاستن یان كولتوورەك بیت لێ بنێرین، یان دەمەك نینە كو بێژین یێ دسەردا دەربازبووی، یان ژی بزاڤەك بیت بێژین یاراستە یان خرابە، بەلكۆ پەروەردە زانست و ڕاهێنان و كارەماینە، ئەڤە ژلایەكیڤە و ژلایەكێ دی ڤە پەیام و بەرپرسایەتیە و ژ چار ئالیێن سەرەكی دهێتە وەرگرتن: مال، قۆتابخانە، بنگەهێن ئایینی بۆ نموونە مزگەفت و كۆمەلگەه.
دشێین بێژین كو تەوەرێن پەروەردەێ، پەروەردكار و خوێندكار و ژینگەهن، بۆ وێ ئێكێ پەروەردەیەكا ساخلەم و سەركەفتی پەیدا ببیت، دڤێت بشێوەیەكێ باش سەر ڤان هەرسێ ڕەگەزان كاربكەین و زەمینێ بۆ پەروەدەكاری و ژینگەهێ بەرهەڤ بكەین، داكو ئەڤ پەروەردكارە بگەهیتە قووناغا پێگەیشتن و هۆشیاریێ، د دویڤدا دەست ب فێركرنێ و پەروەردەكرنێ و ڕاهێنانان بكەت.
قووناغێن پەروەردەكرنا زارۆكان، ژ دەستپێكێ هەتا دوماهیێ:
قووناغێن پەروەردا زارۆكان زنجیرەكا دەمانە كۆ بڕەنگەكێ سەرەكی پشتبەستنێ ل سەر ژیێ زارۆكی و گەشەكرن و ئاڤاكرنا وی یا هزری و جڤاكی دكەتن، قووناغێن پەروەردا زارۆكان ژ(٤) قووناغێن سەرەكی پێك دهێت:
ـ پەروەردا زارۆكێن ژنووی ژدایك بووی.
ـ قووناغا سەرەتایی ژ ژیێ (٢ ـ ٦ و ٧).
ـ قووناغا زۆكینیا فامابوونێ (مەزن)، ژ (٧ ـ ١٤) سالیێ.
ـ قووناغا سنێلەیی ژ(١٤ -٢٠) سالیێ.

ژێـدەر:ـ
‌ـ متی تبدأ التربیە؟ الجزیرە نت، م. عماد حجازی.مستشار تربوی وأسری ـ. https://www.aljazeera.net
ـ متی تنتهی تربیە الگفل وما هی مراحل التربیە بالترتیب/ حلوها ـ https://www.hellooha.com.
ـ متی تبدأ التربیە؟ شبكە اڵالوكە ـ https://www.alukah.net › social ›
ـ تربیە اڵابنا‌و كما یجب أن تكون/ شبكە اڵالوكە ـ https://www.alukah.net.

ئەلند مزووری

جەژن ئێك ژ رێورەسمێن ئایینی نە، هەر دكەڤندا دناڤ مللەتاندا پەیدا بووینە، هەر مللەتەك ب شێوەیەكی ڤان رێورەسمان ساخ دكەتن، وەك دەربرین ژبیر و باوەرێن وان یێن ئایینی و ئۆلی و نێزیك بوون ژ خودایێ مەزن، ئەڤ رێورەسمە ئایین بۆ ئایینی د ژێك جودانە، بەلێ هەموو ڕۆلەكێ گرنگ دگێڕن وەك دەربڕین بۆ شۆناسێ خوە یێ ئایینی و پەیوەندی و گرێدانا وان ب ئایینی ڤە، موسلمان بگشتی و ئەم وەك مللەتێ كورد كۆ بەشەكین ژڤی ئایینێ پیرۆز، مە چەندین رێورەسمێن ئایینی هەنە كۆ دەربڕینێ ژ ئیمانا مە یا ڕۆژانە و مەهانە و سالانە دكەن و بووینە بەشەكێ سەرەكی ژ ژیانا یا ئایینی، ئەڤ هەموو رێورەسمە دبنە هاریكار بۆ گەشەكرنا ئیمانێ و گرێدان ب خودایێ مەزن ڤە، ژوان ژی(ڕۆژی و نڤێژ و زكات و حەج)و چەندەكێن دی، یێن ژهەموویان گرنگتر ڕێۆرەسمێن جەژنێن (ڕەمەزانێ و حاجیانە)  كۆ هەر ئێك ژوان پشتی دوو ئەركێن مەزن یێن ئایینی دهێنە ئەنجامدان وەك خەلات و پاداشتەك ژلایێ خودایێ دلۆڤان بۆ كەسێن مۆسلمان، جەژنا ڕمەزانێ پشتی ئەداكرن و گرتنا ڕۆژیانە ل مەها ڕەمەزانێ، یا دویێ جەژنا حاجیانە، ئەو ژی پشتی ئەداكرنا مەراسیمێن حەجكرنێ دهێت، هەژییە بێژین كۆ ڤان ڕێورەسمان گرنگیەكا مەزن هەیە بۆ هەموو تەخ و چینێن جڤاكی و خۆرتكرنا گیانێ ئیمانێ و ل ئێك دوو بۆرینێ و بهێزكرنا پەیوەندیێن جڤاكی و مرۆڤایەتی ودبیتە هۆكار بۆ ئێك ڕێزییا كۆمەلگەهەكێ ئایین پەروەر و تەخ و چینێن جودا، هەر وەسا دبیتە بەشەكێ گرنگ بۆ پێكئینانا ناسنامەیەكا ڕەوشەنبیری و جڤاكی، یا ژ هەموویان مەرمدارتر خۆرتكرنا پەیوەندی و گرێدانەكا موكم و بەردەوام دگەل خودای، دڤان رێورەسماندا هەموو تەخ و چینێن جڤاكی یێن موسلمان پشكداریێ تێدا دكەن و ژ مەزن و زارۆكان ئەڤ چەندە ژی دبیتە هویێ بەخشینا كەیف و خۆشیێ نەبتنێ بۆ مەزنان، بەلكۆ زارۆكان ژی بەهرەیەكا مەزن تێدا هەیە، دجڤاكێ مە یێ كوردی دا گەلەك گرنگی بڤێ تەخا جڤاكی دهێتە دان چ ژلایێ نویكرنا جل و بەرگان و پاقژ راگرتنا سەروسیمایان ڤە، هەر وەسا هەلبژارتنا بەشەكێ شریناهیا بتایبەت بڤێ تەخێ ڤە، بۆ وێ ئێكێ ئەو ژی هەست ب هەبوون و گرنگیا خوە بكەن دناڤ جڤاكی دا، كۆ دبیتە پرەكا پەیوەندیان دناڤبەرا مەزن و زارۆكان و هەموو قۆناغێن دی یێن ژیانێ‌ دناڤ جڤاكی دا.

ئەلند مزووری

نڤیسن ل دەستپێكێ پەیامەكا مرۆڤایەتی وژدانی یە، ژلایێ هەر نڤیسكارەكی ڤە دهێتە گەهاندن، لەورا دڤێت ب دلسۆزانە و ب راست و دورست سەرەدەری دگەلدا بهێتەكرن، هەروەسا ئازراندنا بابەتەكی یە كو لسەر بنیاتەكێ رەوشەنبیری، جڤاكی، سیاسی، ئابووری، زانستی، ئەدەبی ، هونەری….هتد، ب دارشتنەكا هزرمەندانە دهێتە نڤیسین، كو هندەك ڕەهند تێدا بهێنە دیاركرن دخزمەتا جڤاكی دا بن، بۆ وێ ئێكێ ئەو بابەت ببیتە هوكار بۆ ئاڤاكرنا هزرا خواندەڤانی و لێ زێدەكرنا پێزانینان و هشیاركرنا وی، هەر وەسا ببیتە پەیامەك بۆ جهێن پەیوەندیدار ل هەر جهـ و لایێ پەیوەندی پێڤە هەبیت بۆ ئاشناكرن و هشیاریا وان لسەر وی كاودانی و بارودۆخێ یێ لسەر هاتیە نڤیسین، ئەڤجا چ ئەڤ بابەتە دەستنیشانكرنا كێشەكێ بیت یان بوویەرەكا نە چاڤەرێكری بیت یان ژی هەرجۆرە بابەتەكێ دی بیت، بمەرەما دیتنا رێكە چارەیەكێ بۆ وێ مژارێ، یان ژی بابەتەك هزری ئەدەبی بیت ب شێوەیەكێ جوان و سەركەفتی ب دارێژیت و بگەهینتە وەرگری و جهێن وی پێ مەرەم.
چەوا نڤیسین پەیامە، هەروەسا بەرپرسایەتیە ژی، لەورا دڤێت ئەو بابەتێ نڤیسكار د هەلبژێریت، ب وژدان سەرەدەریێ دگەلدا بكەتن ژ هەموو لایەكی ڤە، لەورا ژ هەر نڤیسكارەكی دهێتە خواستن ڤێ چەندێ بەرچاڤ وەربگریت، بەلێ ب هزرا من ل ڤان سالێن دووماهیێ‌ هژمارەكا زۆر یا نڤیسكاران پەیدابووینە، ب تایبەت دشێم بێژم نڤیسكارێن تۆرێن جڤاكی كۆ ب ڕێبازەكا ب تێكەلی و بەرەللایی بابەتان دنڤیسن و ئاراستەدكەن، بێ كو مەرم و ئارمانجێن وان تێدا د دیار بن، بێ كو پشت بەستنێ ل لایەنێن زمانی و رێنڤیسێ و دارشتنێ و دەربڕینێ بكەن، راستە راست ل تۆرێن جڤاكی بەلاڤ دكەن، پتریا وان بابەتان سنۆرێن لاوازیێ دەربازكرینە ژلایێ وان خالێن مە لسەری ئاماژە پێدای، هەروەسا دەمێ‌ ئەڤ بابەتە ل ناڤ تۆرێن جڤاكی بەلاڤ دبن، دێ بینی ب سەدان لایك و كۆمینت و دەستخۆشی بۆ چوون، برایێن من ئەڤە هوون یێ ڤی نڤیسەری دكۆژن، هوون یێ پشتەڤانیا وی لسەر لاوازی و شاشیێ دكەن، خالا ژ وێ چەندێ دلئێشتر گەلەك جاران دێ بینی هەمان بابەت هەر ب وێ لاوازیێ و ل ناڤ بەرپەرێن كۆڤار و ڕۆژنامەیان ژی دا هاتنە بەلاڤكرن بێ مەرج و سانسۆرەكا هزری، زمانی، یان ڕێنڤیسێ، پێدڤیە ئەڤ سازیێە دوور ژ دلێنی و مەرەمێن دێ ل ڤان جۆرە بابەتان بنێرن، نە هەما چ بابەت گەهشتە دەستێ وان یێ هێژای بەلاڤكرنێ یە، ل ڤێرێ ئەو یێ ستەمێ ل خوە و نڤیسەری و زمانێ مە یێ شرین دكەن، لەورا دێ گلەیی كەڤیتە لسەر وی لایەنێ ڤان بابەتان بەلاڤ دكەت، لەورا ژ ڤان سازیێن میدیایی دخوازین گرنگیێ بڤێ مژارێ بدەن و بابەتێن لاواز نەهێنە بەلاڤكرن چۆنكە ئەو ژی دبنە پشكەك ل سەر پشتەڤانیا لاوازیێ، زێدەر ئەڤ بابەتە دگۆڤارێن زارۆكان دا دهێنە دیتن، ئەڤە ژی دبیتە گونەهەك دگەل زارۆكی، دەمێ‌ زارۆك بابەتی شاش و لاواز دخوینیت دێ كارتێكرنێ پاشەرۆژا وی و ڕەوشەنبیریا وی ژی كەت، ل دووماهیێ دێ ئەو بیتە قۆربانیێ ڤان شاشیان، لەورا دڤێت بۆ زارۆكان ب هشیاری و ب رێكێن دورست و ساخلەم بۆ بهێتە نڤیسین، ل دووماهیێ هیڤی دكەم ئەڤ بابەتە نەبیتە جهێ دلگرانیا چ لایەكی، بتنی مەرەم ژێ ئاڤاكرنا بیاڤەكێ ڕەوشنبیری یە بۆ ئاڤاكرنا جڤاكەكێ ساخلەم.