خورشید ئەحمەد سوورچی

پشتی شەهیدكرنا خەلیفە عوسمانێ كوڕێ عەفانی، دەولەتا ئیسلامی ل مەدینێ ڕوی ب ڕوی كۆمەكا چالنجێن مەزن و سەخت بوو لەوڕا دەمێ ئیمام عەلیێ كوڕێ ئەبوتالبی هاتە سەر دەستهەلاتێ بڕیارا ڤەگواستنا ناڤەندا نیڤدەولەتێ دا ژ مەدینێ بۆ كۆفە ل بەغدا. ئیمام عەلی هەر زووی دەست ب چاكسازیێن ئیداری و ئابووری كرن و داخواز ژ خەلكێ ئیراقێ كر كو دادپەروەریێ بەلاڤ بكەن و چاكسازیخواز بن، لێ هەر د وی دەمی دا ئیراقی ڕوی ب روی ئیمام عەلی بوون، هەتا وەلێهاتی ل سپێدەهیا ١٩مەها ڕەمەزانا ٤٠ كۆچی د ناڤ حەڕەمێ مزگەفتا خۆدا ژ لایێ عەبدولرەحمانێ كورێ مولجەمی هاتە شەهیدكرن. د نۆكە دا ل دەستپێكا دەست بكاربوونا خۆ عەلی زەیدی بانگەشەیا نەهێشتنا گەندەلیێ كر و ب دەهان كار ب دەستێن ئیراقی دەستگیركرن و ئینانە سەر شاشەیێن تیڤی یان. ل هزرا منە ل دەستپێكا دەست بكاربوونا محەمەد شیاع سۆدانی وەك سەرۆك وەزیران ب دەهان ملیار دینار ئینانە ڕەخ خۆڤە و كۆنگرەیەكا میدیایی گرێدا و ڕاگەهاند (گەلی ئیراقیان ژ ئەڤرۆ پێڤە مە دەست ب نەهێلانا گەندەلیێ كر) لێ یا سەیر ئەوبوو د كابینەیا وی پتر ژ هەر كابینەكا دیتر گەندەلی هاتەكرن و گەندەل هاتنە قەلەوتركرن. ب دیتنا من ئەوا عەلی زەیدی دكەت تنێ نمایشەكا سیاسی یە بۆ كێشانا سەرنجا خەلكی ئەگەر نا نەشێت ڕوویبری سیستەمێ گەندەلیێ ببیت، چونكی هەر وەكی ئیمام عەلی گۆتی (گەندەلی د ناخێ ئیراقیان دا یا شین بووی) كەسەك نەشێت ئیراقێ پاقژ بكەت ژ گەندەلیێ، چونكی دامەزراندنا وێ لسەر بناغەیێ گەندەلیێ بوویە و هەكە گەندەل نەمینن كەس نامینیت ئیراقێ بڕێڤەببەت. لەوڕا ژ سەردەمێ ئیمام عەلی حەتا سەردەمێ عەلی زەیدی ئیراق یا دكەلیت د ناڤ مەنجەلیقا گەندەلیێ دا و دێ هەر ب ڤی ڕەنگی مینیت.

خورشید ئەحمەد سورچی

ژناڤبرنا دەستهەلاتا بەعس دەلیڤەکا باشبوو بۆ هەردو پێکهاتێن (کوردی و سونە) کو بهێنە دناڤ گۆڕەپانا سیاسی یا ئێراقێ ب شێوەکی فەرمی و یاسایی، چونکو ئەڤان دو پێکهاتەیان ڕۆلەکێ سەرەکی هەبوو ل ژناڤبرنا ڕژێما بەعس. پێکهاتێ سونە هەر ژ دامەزراندنا ئیراقێ حەتا سەردەمێ بەعس پێکهاتێ سەرەکی بوو ژ فەرمانڕەواتیێ، ئانکو وان خۆ ب خۆدانێ ئیراقێ دزانی، لێ پشتی ڕژێما بەعس دهێتە ژناڤبرن ئێدی ئەڤ ترازیا سیاسی یا ئێکلایەنی گوهۆڕین بسەر دا دهێن و هەردو پێکهاتێن دی دهێنە دناڤ گۆڕەپانا سیاسیدا. چ یاسایەک و بەندەکا دەستوورەی نیە کو پۆستێن فەرمی دابەش بکەت لسەر پێکهاتەیان، بەلکو لدویڤ لێکتێگەهیشت و عورفێن سیاسی ئەڤان پێکهاتان پۆست لسەر خۆ دابەشکرینە کو ئەڤ چەندەژی د هندەک وەلاتێن دی یێن فرەنەتەوە و فرەپێکهاتە دهێتە دیتن. لدویڤ سیستەمێ سیاسی و حوکمڕانیێ ئیراق وەلاتەکێ (فیدڕالی و دیموکراسیە) ئانکو دڤێت هەمی پێکهاتێن ئیراقی ماف هەبیت د ڕێڤەبرنا وەلاتی دا. شیعە وەک پێکهاتێ سەرەکی خودان پۆستێ سەرۆک وەزیرانە، سونە ژی خودان پۆستێ سەرۆک پەڕلەمانینە، کورد ژی خودان پۆستێ سەرۆک کۆمارینە، ئانکو پۆستێ سەرۆک کۆماری مافێ گەلێ کوردە نە مافێ پارتەکا سیاسیە، چونکو د نۆکەدا پارتەکا سیاسی یا کوردی بانگەشەیا هندێ دکەت کو پۆستێ سەرۆک کۆماری ب تنێ مافێ وانە لێ ئەڤە مافێ گەلێ کوردە نە ب تنێ مافێ پارتەکا دیاریکری، ئانکو ئەوێ دبیتە سەرۆک کۆمار دڤێت کورد بیت ڤێجا هەر ڕەنگێ هەبیت ئاریشە نیە. دنۆکەدا پێکهاتێ سونە و ب تایبەت محمد حەلبوسی سەرۆکێ بەرێ یێ جڤاتا نوێنەران بانگەشەیا هندێ دکەت کو پۆستێ سەرۆک کۆماری دڤێت ل دەستێ پێکهاتێ کوردی دەربچیت و جارەکادی بکەڤیتە دەستێ پێکهاتێ سونە کو ئەڤەژی لدەف هەر تاکەکێ کورد و ب تایبەت لدەف جەنابێ(سەرۆک بارزانی) هێلا سۆرە، چونکی پۆستێ سەرۆک کۆماری مافەکێ سیاسی و شەرعی یێ مللەتێ کوردە و سەرۆک بارزانی دێ هەمی پێکۆلان کەت کو ئەڤ مافە ل کوردی نەهێتە ستاندن.

خورشید ئه‌حمه‌د سوورچی

ئێك ژ پرسێن گرنگ كو د نوكه‌ دا ژ لایێ گه‌له‌ك سیاسه‌تڤان و ڤه‌كۆله‌رێن سیاسی دهێته‌ پێشبینیكرن دوباره‌ سه‌رهه‌لدانا ڕێكخراوا داعشه‌، كو ب ئێك ژ مه‌ترسیدارترین ڕێكخراوێن ڕادیكالێن ئیسلامی دهێته‌ دانان. داعش ژ ڕویێ پڕاكتیكی ڤه‌ ل سالا (٢٠١٧)ـێ ب دوماهیك هات، لێ وه‌ك ئایدۆلۆژی حه‌تا نۆكه‌ ژی یا مایی، له‌وڕا ترس یا هه‌ی دوباره‌ سه‌رهه‌لده‌ته‌ڤه‌ چونكی د نوكه‌ دا بارودۆخ یێ گونجایه‌، گه‌له‌ك ئگه‌ر هه‌نه‌ لێ ئه‌ز دێ ڤان سێ ئه‌گه‌ران به‌حس كه‌م:-
ئێك/ گوهۆرینا سیسته‌مێ سیاسی ل سووریا و وه‌رگرتنا ده‌ستهه‌لاتێ ژلایێ ئه‌حمه‌د شه‌رعی ڤه‌: هه‌ر وه‌كی یا دیاره‌ ل ٨ دیسه‌مبه‌را سالا بووری گوهۆڕین ب سه‌ر سیسته‌مێ سیاسی یێ سووریا هات و به‌شار ئه‌سه‌د و مالباتا وی ژ ده‌ستهه‌لاتێ هاتنه‌ دویرئێخستن و ده‌سته‌كا نوی هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختێ ده‌ستهه‌لاتێ، ده‌سته‌یا نوی پتریا وان ئه‌و چه‌كدار بوون كو ل ڕێكخراوا (ته‌حریر شام) ئه‌ندامن، هه‌ر وه‌كی یا دیاره‌ ئه‌حمه‌د شه‌رع ل ده‌ستپێكێ ئه‌ندامه‌كێ ڕێكخراوا داعش بوو، لێ ژبه‌ر ناكۆكیێن وی دگه‌ل ئه‌بۆبه‌كر به‌غدادی ل سه‌ر فه‌رمانڕه‌واتیێ ل سالا (٢٠١٦) ل داعش جودابوو، لێ په‌یوه‌ندیێن وی د گه‌ل ئه‌ندامێن دی یێن داعش مابوون، هه‌روه‌سا دا ژبیر نه‌كه‌ین كو ئێك ژ ئایدۆلۆژیێن داعشێ (ئه‌نتی شیعه‌ییه‌) كو د نوكه‌ دا عه‌له‌ویێن شیعه‌ مه‌زنترین مه‌ترسینه‌ ل سه‌ر ده‌ستهه‌لاتا ئه‌حمه‌د شه‌رعی ل سووریا، له‌وڕا ب دیتنا من سه‌رهه‌لدانا داعشی دێ ڕێكێ خۆش كه‌ت بۆ ژناڤبرن و لاوازكرن و ده‌ر ب ده‌ركرنا شیعه‌یێن عه‌له‌وی ل سووریا به‌ره‌ف وه‌لاتێن دی، ب ڤێ چه‌ندێ بارودۆخێ سووریا دێ ل به‌رژه‌وه‌ندیا ئه‌حمه‌د شه‌رعی ئێكلایی بیت، هه‌روه‌سا ده‌ستهه‌لاتا نوكه‌ یا سونی مه‌زهه‌به‌ كو هه‌ڤ مه‌زهه‌به‌ د گه‌ل داعش و د شیان دایه‌ حوكمه‌تا سووریا داعش وه‌ك ئامراز بكاربینی ل دژی (كوردێن سووریا و درۆز و شیعه‌یان) له‌وڕا گۆمانا ده‌ركه‌فتنا داعش ل سووریا نێزیكه‌ ژ ڕاستیێ، چونكو داعش دێ هه‌ڤكاریا حوكمه‌تا نوی یا سووریا كه‌ت بۆ ڤاڤارتنێ.
دوو/ جه‌نگێ ئیران – ئیسرائیل: به‌ری نوكه‌ ژی مه‌ گۆت كو ئێك ژ مه‌بده‌ێن داعشێ دژایه‌تیكرنا شیعه‌یانه‌، چونكی ئه‌و دبینن كو شیعه‌ ده‌ركه‌فتینه‌ ل سه‌ر ڕێبازا خۆدێ و سونه‌تا پێغه‌مبه‌ری. ئیران ژی داعشێ دبینیت مه‌ترسی ل سه‌ر مانا شیعه‌یان، د گۆتنه‌كێ دا (قاسم سوله‌یمانی) دبێژیت: داعش پلانه‌كا وه‌لاتێن زلهێزه‌ ب هه‌ڤكاریا هنده‌ك وه‌لاتێن ئه‌قلیمی ب دژی هیلالا شیعی هاتیه‌ دورستكرن. د نوكه‌ دا ئیران یا كه‌فتیه‌ گرژی و ناكۆكیێن مه‌زن د گه‌ل ئیسرائیلێ، له‌وڕا ڕه‌نگه‌ داعش ب ده‌رفه‌ت بزانیت كو جاره‌كا دی خۆ ڤه‌ژینیت و جاره‌كا دی ب دژی ئیرانێ بجه‌نگیت، هه‌روه‌سا دا ژبیر نه‌كه‌ین كو د ڤێ خالێ ژی دا داعش دێ بیته‌ هه‌ڤكار بۆ حوكمه‌تا ئه‌حمه‌د شه‌رعی، چونكی د نوكه‌ دا ئیران دژایه‌تیه‌كا زێده‌ یا حوكمه‌تا وی دكه‌ت.
سێ/ بارودۆخێ ناڤخۆیێ ئیراقێ: ئیراق و سووریا دو جهێن گونجایینه‌ بۆ دوباره‌ سه‌رهه‌لدانا داعش، چونكی ده‌رزێن سیاسی و ئابووری و سه‌ربازی و سیسته‌می هه‌نه‌ د ڤان دو وه‌لاتان دا، گرۆپێن میلیشیایێن شیعی بووینه‌ مه‌ترسی ل سه‌ر پێكهاتێن ئیراقێ ب تایبه‌ت سونیان، چونكو پتریا ئه‌ندامێن داعشێ گه‌نجێن سوونی مه‌زهه‌ب بوون، د نۆكه‌دا ئه‌و یێ دبینن كو غه‌دره‌كا مه‌زن یا ل پێكهاتێ وان دهێته‌ كرن د ناڤ ئیراقێ دا له‌وڕا یا ب زه‌حمه‌ته‌ خۆ بێ ده‌نگ بكه‌ن، هه‌روه‌سا ئه‌ڤ گروپاتێن شیعی مه‌ترسی یا دورست كری ل سه‌ر هێزێن هه‌ڤپه‌یمانان و ده‌وله‌تێن كه‌نداڤی ژی، له‌وڕا دورستبوونا داعش دێ ڤان گرۆپان چارچووڤه‌كه‌ت و ڕه‌نگه‌ لاواز ژی بكه‌ت.
ئه‌ڤ ئه‌گه‌ره‌ و كۆمه‌كا ئه‌گه‌رێن دی چێدبیت ببنه‌ ڕێك خۆشكه‌ر بۆ دوباره‌ سه‌رهه‌لدانا داعش، د دوماهیك لێدوانا خۆ سه‌رۆك بارزانی ژی ڕاگه‌هاند كو مه‌ترسیا سه‌رهه‌لدانا داعش یا هه‌ی.

خورشید ئەحمەد سوورچی

ل ١٣/ئازارا/٢٠١٤، دەمێ هێرشا داعش بۆ سەر ئێراقێ ب فەتوایەكا جیهادی حەشدا شەعبی هاتە دامەزراندن، حەشد ژ كۆمەكا هێزێن شیعی یێن چەكدار پێكهاتیە كو بەری شەڕێ داعش هندەك ژ وان هێزان ب خۆ دگەل ئێك دناكۆك بوون، لێ دەما داعش دهێت و شیعە هەست ب مەترسیەكا مەزن دكەت و داعش دبینیت پلانەك ب دژی هیلالا شیعی، ئێكسەر ب چاڤدێریا ڕاستەوخۆ یا (قاسم سولەیمانی) فەرماندێ فەیلەقا قودسا ئیرانی و (عەلی سیستانی) مەرجەعێ شیعەیێن ئێراقێ، ل ١٣/حوزەیرانا هەمان سال، بڕیار هاتەدان كو هەمی هێزێن شیعە ناڤێن خۆ د ناڤ ڕێكخراوا حەشدا شەعبی دا تۆمار بكەن، ب مەرەما هندێ شیعە ب ئێكڕێزی و ئێك دەستی ڕوی ی ب ڕوی مەزنترین دوژمنێ خۆ ببن. ڕۆژ ب ڕۆژ پێگەهێ حەشدێ بەرفرەهتر دبوو حەتا وەلێهاتی ل سالا (٢٠١٥) د بودجەیێ ئیراقێ دا (٦٠ملیۆن دۆلار) بۆ هاتنە تەرخانكرن و ل سالا (٢٠١٦) وەك هێزەكا فەرمی هاتە ناساندن، هەروەسا د ناڤ دەزگەهێن فەرمی یێن دەولەتێ دا كار بۆ سیستەمكرنا حەشدێ هاتەكرن لێ یا بێ مفا بوو، چونكی فەرماندە و ئەندامێن حەشدێ تنێ ئاخفتنا (سیستانی) وەردگرن و ئەو ناچنە بن بارێ چ بڕیارەكا سیاسی و سەربازی و كارگێری یا دەزگەهێن فەرمی یێن دەولەتێ.
قانوونا حەشدا شەعبی چیە؟ مەرەم ژێ چیە؟
ل سالا (٢٠١٦) ل پەڕلەمانێ ئیراقێ دەنگ ب پڕۆژە قانوونا حەشدێ هاتەدان و وەك هێزەكا فەرمی یا ئیراقی هاتە دانان، د نوكە دا هێزێن شیعی یێن داخواز دكەن ئەڤ قانوونا سالا (٢٠١٦)، بهێتەڤە هەمواركرن و هندەك قانوونێن نوی بهێنە جێگیركرن و دەرئێخستن، كو ئەڤە هندەك ژ وان داخوازیانە كو ئەو لایەن داخواز ژێ دكەن (قانوونا خانەنشینیێ بۆ ئەندامێن حەشدێ، تەرخانكرنا وەزارەتەكا تایبەت ب كاروبارێن حەشدێ، تەرخانكرنەكا بودجەیەكێ دیاركری، هتد) ئەڤە هندەك ژ وان د داخوازینە، پێكهاتێن دی ژی یێن ئیراقێ یێن نە شیعە ددەنە دیاركرن كو ئەڤ پڕۆژەیە یاسایە دێ بیتە ئەگەر (دەولەتەك د ناڤ دەولەتا ئێراقێ) دورست بیت كو ئەوژی دەولەتا حەشدێ یە. لەوڕا ترسا وان گەلەكە ژ پڕۆژە یاسایا حەشدێ ئەو وەسا هزر دكەن مەرەم ژ وێ پڕۆژێ ئەوە حەشد ببیتە هێزەكا مەزنتر ژ وێ یا هەی و بهێزتر ببیت، بێگومان ئەڤە ژی دێ مەترسیا سەر پێكهاتێن نەشیعی زێدەتر كەت.
هێزێن شیعی یێن پێكۆلان دكەن ئەڤێ یاسایێ تێپەڕینن و حەشدێ بكەنە هێزەكا بهێزتر ژ وێ یا هەی. كارڤەدان یێن پەیدابووین ل سەر ئەڤێ یاسایێ، ئەمریكا هەر زی هاتە خەت و ڕاگەهاند ب هیچ ڕەنگەكی چێنابیت ئەڤ یاسایە دەرباز ببیت، هەروەسا پێكهاتێن نەشیعی یێن ئیراقێ ژی د نەڕازینە ل سەر ئەڤێ یاسایێ ب تایبەت پێكهاتێ سوونی، چونكی ئەو دبێژن (حەشد یا هاتی بۆ حەلاندنا پێكهاتێن نەشیعی). ڕەنگە ئەڤە پسیارا مە هەمیان بیت، هەكە ئەڤ قانوونە ل پەڕلەمانی تێبپەڕیت دێ چ چێبیت؟
ئەز پێشبینیا ڤان دو ڕوودان و گریمانەیان دكەم.
ئێك/ دوبارە سەرهەلدانا داعشێ‌. دو/ لێدانا ڕاستەوخۆ یا ئیسرائیل و ئەمریكا ل ئیراقێ ب تایبەت دەڤەرێن شیعی ئاكنجی

خورشید ئەحمەد سوورچی

ل گەل دەركەفتنا ئایینان و بزاڤێن وان، دەولەتا ئێكگرتی (الدولە الموحدە) بوو ئارمانجا سەرەكی یا پەیڕەوكەر و پەیامبەرێن ئایینی، چونكی دەقێن ئایینی مرۆڤان پالددەن دبن سیهۆنەكێ پێكڤە بژین ب تایبەت ئەو دەڤەرێن ئایین و نەتەوەیێن وان وەكی ئێكن یان ژێك د نیزیكن. د ناڤ ئایینێ یەهۆدیەتێ و مەسیحیەتێ و ئیسلامێ دا هەرگاڤ سەركردەیێن وان پێكۆلا دورستكرنا دەولەتەكا ئێكگرتی یان دەڤەرەكا ئێكگرتی دایە. دشێم بێژم بەكگراوەندێ (هیلالا شیعی) و (هیلالا ئەبراهام) مۆركەكا دیرۆكی یا پێڤە، لەوڕا (ئیران و ئیسڕائیل) ڤان دو پڕۆژەیان دبینن پڕۆژێن ستراتیژی.

هیلالا شیعی چی یە؟ ئارمانج ژڤی پڕۆژەی چی یە؟
هیلالا شیعی پڕۆژەكێ ئیرانی یە و ل باشورێ ئیرانێ دەست پێ دكەت حەتا دگەهیتە بەسڕا و كەربەلا و نەجەف حەتا دگەهیتە ڕۆژئاڤایێ مووسل ل وێرێ ژی بەرەف سووریا و لبنانێ ڤە دچیت. مەرەم ژ دروستكرنا ئەڤێ هێلێ یان ژی ئەڤێ ڕێكێ گرێدانا لبنان و سووریا و ئیراقێ یە ب ئیرانێ ڤە، هەروەسا كۆمكرنا شیعەیانە د ناڤ ئێك جوگرافیا ئێكگرتی دا ب مەرەما هندێ د پاشەڕۆژێ دا ئیمپڕاتۆریا شیعی بهێتە دروستكرن و ئەڤ دەڤەرە ب تەمامی بهێتە شیعیزمەكرن، هەروەسا ئەڤ دەڤەرە هەم ببیتە مەترسی ل سەر نەیارێن شیعەیان، هەم ژی ببیتە دەرفەتەك بۆ دورستكرنا ئیمپراتۆریا فارسی یا ئێكگرتی. پشتی ژناڤچوونا ڕژێما بەعس هیلالا شیعی بوو ئێك ژ ستراتیژیێن بالا یێن ئیرانێ و هێزا قودسا ئیرانی هاتە دەستنیشانكرن بو جێبەجێكرنا ئەڤێ ستراتیژیەتێ. پشتی ڕژێما بەعس ژناڤچووی دەرفەت بۆ ئیرانێ چێبوو كو كاربكەت بۆ ڤێ ستڕاتیژیەتێ لێ ژبەر هەبوونا هێزێن ئەمریكا ل دەڤەرێ ئاستەنگیێن مەزن كەفتنە پێش هێزێن شیعە كو ب ڤی كاری ڕابن، بەلێ ل دەمێ كو باراك ئۆبامی ل سالا ٢٠١١ بڕیارا دا كو هێزێن ئەمریكی ڤەكشینیت ژ ئیراقێ، ڕێك ل پێش هێزێن شیعی ڤەبوو كو دەست ب جێبەجێكرنا ستراتیژیەتا خۆ بكەن و ب ڤی ڕەنگی شیان حەتا ئاستەكێ باش بگەهنە ئارمانجا خۆ، هەروەسا ل دەمێ داعش پەیدادبیت و بەر ب سنوورێن ئیراقێ ڤە دهێت، ئیران هەست ب مەترسیا هندێ دكەت كو داعش پڕۆژەكێ (ئەنتی – شیعی) یە و ئارمانج ژێ دروستكرنا مەترسیێ یە ل سەر هیلالا شیعی، لەوڕا زی دەست ب هێرشكرنێ دكەت و هەڤكاریا هێزێن ئیراقی دكەت ل دژی داعشێ. داعش بوو ئەگەر كو شیعەیێن ئیراقێ ل سەر دەستێ قاسم سولەیمانی بهێنە كۆمكرن ل ژێر سیهۆنەكێ دا و بێگومان ئەڤەژی پتر هەڤكاریا پاراستنا هیلالا شیعی دكەت، لەوڕا د شیان دایە بێژین (ڤەكێشانا هێزێن ئەمریكا ل سالا ٢٠١١ و هاتنا داعش ل سالا ٢٠١٤)، دو دەرفەتێن مەزن و زێڕین بوون بۆ هێزێن شیعی كو بگەهنە ئارمانجا خۆ یا بالا. هێزێن شیعەیان ل سووریا و ئیراقێ ب نێزێكی ٢٠٠ هزار كەسان بوون ل سەردەمێ داعش دا و هەر هەمیان شەڕ ل دژی داعشێ دكر دا ڕێكێ ل وان مەترسیان بگرن یێن كو داعشێ دڤیا دروست بكەت ل سەر هیلالا شیعی.

هیلالا ئەبراهام چی یە؟ ئارمانج ژ ڤی پڕۆژەی چی یە؟
پشتی كو ئیسڕائیلێ زانی ئیران یا ب ڕێكا هیلالا شیعی دەردۆرێن ئیرانێ پاقژ دكەت ژ مەترسیا ب مەرەما سەقامگیریا ئیرانێ، ئیسڕائیلێ ژی هزر د هندێ دا كر كو دڤێت پشتینەكا سەلامەتیێ بۆ خۆ دورست بكەت، ڕوویدانێن ٧/ئۆكتۆبەرێ، دەرفەتەكا باشبوو بۆ ئیسڕائیلێ كو دوبارە دەست ب پڕۆژێ خۆ یێ ستراتیژی بكەتەڤە و پێكۆلا گەشەكرنێ وێ بكەت. ئیسڕائیل یا دبێژیت: ڕووبارا فوڕات حەتا ڕووبارا نیل ئەردێ مە یەهودیانە ب بەلگەیێن دیرۆكی و ئایینی، لەوڕا ژی سنوورێ هیلالا خۆ یێ گرێدایی ب ڤان دەڤەرا ڤە. پشتی ڕاگەهاندنا ئەڤێ پڕۆژەی ژلایێ ئەمریكا و ئیسڕائیل و ئیماراتێ ڤە پتریا سەرۆك وەلاتێن كەنداڤی پشتگیریا خۆ بۆ ڕاگەهاند و چوونە د ناڤ ڕێككەفتنامێ، لێ ئیرانێ و توركیا ئەڤ پڕۆژەیە ب پڕۆژەكێ مەترسی دانا ل سەر دەڤەرێ ب گشتی، چونكی ئەو وەسا هزر دكەن ئەڤ پڕۆژەیە بۆ هندێ یە ئیسڕائیل دەڤەرێن خۆ یێن دیرۆكی بزڤڕینتەڤە و دەستهەلاتا ئیسلامێ ژناڤببەت.
د ناڤ ڕۆژهەلاتا ناڤین دا، ئەڤ هەردو پڕۆژەیێن ستراتیژی یێن كەفتینە ناكۆكی و هەڤدوژیان ب دژی ئێك، چونكی هیلالا شیعی مەترسیە لسەر ئیسڕائیلێ و مانا وێ، هیلالا ئەبراهام ژی مەترسیە ل سەر ئیرانێ و مانا وێ، لەوڕا دڤێت چاڤەڕێ بین كا كی پڕۆژە دێ سەركەڤیت دڤێ ماڕاسۆنا هەڤدژیێ دا.

خـورشید ئـەحمەد سوورچی

پشتی ژناڤچوونا ڕژێما بەعس، ل سالا(٢٠٠٥)، دەستوورێ ئیراقێ هاتە نڤیسین و پەسەندكرن ژ ئالیێ تەڤایا لایەنێن سیاسی و نەتەوەیی، ل ماددێ (١١٧) خالا (ئێكێ) یا دەستوورێ ئێراقێ هاتیە كو ئەڤ دەستوورە ل دەمێ كارپێكرنێ دێ دانپێدانێ ب هەرێما كوردستانێ كەت وەك هەرێمەكا فیدڕالی، ئانكو هەرێم قەوارەكێ یاسایی و سیاسییە د ناڤ ئێراقێ دا . د هەر وەلاتەكی دا تشتەكێ ئاساییە كو ئاریشە هەبن د ناڤبەرا هەرێمێن خۆجهی و پایتەختی دا و ب ڕێكارێن یاسایی ئەڤ ئاریشەیە بهێنە چارەسەركرن، لێ ب ڕاستی ئەو ئاریشەیێن د ناڤبەرا هەرێمێ و بەغدا هەین ب تەمامی د جودانە ژ ئاریشەیێن هەر وەلاتەكی، چونكی ئەڤە چەندین سالە ئەڤ ئاریشەیە هەنە و حەتا نوكە ژی بەغدا یا بەرهەڤ نینە ب ڕێكارێن یاسایی چارەسەریەكا كۆنكرتی بۆ ئەڤان ئاریشەیان بكەت. ئاریشەیێن هەرێمێ و بەغدا چنە؟ بۆچی چارەسەر نابن؟ ئێك ژ ئاریشەیێن هەرە دیار و گرنگ، كو ژ سالا (٢٠١٤) پەیدابوویە د ناڤبەرا هەردوولایان دا، ئاریشەیا بودجەیێ هەرێما كوردستانێ یە، ل دویڤ دەستووری پشكا هەرێما كوردستانێ ل بودجەیێ ئیراقێ (١٧٪) یە، لێ هەرگاڤ بەغدا دەستوور پێشیلكریە و ئەوێ پشكێ ناهنێریت، ئاریشا بودجەیی ب شێوەكی دیار و ئاشكرا سەرهەلدا ل دەمێ نووری مالیكی سەرۆك وەزیرێ ئیراقێ بوو ل سالا (٢٠١٤) كو بڕیارا بڕینا بودجەیێ هەرێمێ دا، هەمی ئەو كابینەیێن ل دویڤ كابینەیا مالیكی هاتینە سەر كورسیكا دەستهەلاتێ هەمان سیاسەتا مالیكی یا پڕاكتیزمەكری، پرسا بودجەیی پرسەكا سیاسی نینە، لێ یا هاتیە ب سیاسی كرن ژ ئالیێ كار ب دەستێن ئیراقی ڤە هەنبەر قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ، بودجە ل دویڤ دەستووری هاتیە دیاركرن و دڤێت هەردو لایەن پێڤە د پابەند بن، چونكی پێشیلكرنا هەر بڕگەكا دەستووری كارەكێ نەیاسایی یە. نوكە مە زانی كو ئاریشەك د ناڤبەرا هەردو لایان یا هەی بناڤێ (ئاریشا بودجەی) لێ یا گرنگ ئەوە بزانین، بوچی پشتی چەندین سالا حەتا نوكەژی نەهاتیە چارەسەركرن؟ هەرگاڤ هەرێم و بەغدا تبلا تۆمەتێ ڕوی ب ڕوی ئێكدو دكەن، هەرێم، بەغدا ب تۆهمەتبار دادنێت و دبێژیت بەغدا یا كار ب دەستووری ناكەت، بەغدا، ژی یا هەرێمێ ب تۆهمەتبار دادنێت كو یا پابەند نیە ب گرێبەست و ڕێككەفتنان، دڤێرەدا هەردوو لایان بەلگەیێن خۆ یێن هەی، لێ من دڤێت ئەڤێ پرسێ گرێبدەم ب ڕاستیەكێ كو ب مخابنی ڤە حەتا نوكە ژی د ناڤ جڤاكا ئێراقێ دا یا هەی، ئەو ژی پرسا (هەرێمێ برسی بكە، مانا خۆ مسۆگەر بكە)، ئەڤە درووشمێ گەلەك ئالیێن سیاسییانە ئەوێن دژایەتیا قەوارەیێ هەرێمێ دكەن، چونكی هندەك ئالیێن ئیراقی ب سیاسەتەكا فاشیزما پرسا بودجەیی هەمبەر هەرێما كوردستانێ بكاردئینن، هەروەسا پرسا بودجەی هەرگاڤ وەك كارتەكا فشارێ بكاردئینن ل دەمێ بانگەشە و هەلبژارتنان، چونكی حەتا نوكە ژی د ناڤ جڤاكا ئێراقێ دێ ئەو پارت و لایەن دەنگێن باش ب دەستڤەدئینن یێن پتر دژایەتیا هەرێما كوردستانێ دكەن، لەوڕا پرسا بودجەی ژی یا بوویە كارتەكا فشارێ د دەستێ كار ب دەستان دا، كو ئەڤ چەندە یا بوویە ئەگەر حەتا نوكە چ چارەسەریێن ڕیشەیی بۆ ئەڤێ پرسگرێكێ نەهێنە دیتن. ئاریشەیەكا دی د ناڤبەرا هەرێمێ و بەغدا، پرسا یاسایا نەفتێ و گازێ یە، نەبوونا یاسایا نەفت و گازێ ل ئێراقێ، ئەگەرەكێ سەرەكییە بۆ سەرهەلدانا ئاریشەیا نەفت و گازێ د ناڤبەرا هەردو حوكمەتان دا، تێپەڕنەبوونا یاسایا نەفت و گازێ ل پەڕلەمانێ ئێراقێ ب خواستا هندەك ئالیێن سیاسی نینە، لەوڕا حەتا نوكە ئەڤ پڕۆژە یاسایە ب نیڤرۆ مایە، ئەڤە ژی بوویە ئەگەرێ بەرپابوونا ئاریشەیا نەفت و گازێ د ناڤبەرا هەردو لایەنان دا، هەرێما كوردستانێ هەرگاڤ ڕازیبوونا خۆ ب مەرجێن بەغدا نیشادایە ل پرسا نەفت و گازێ، لێ ژبەر ناكۆكیێن ئەقلیمی و سیاسی، ئیراق نەشیایە یاسایەكا ساخلەم یا نەفت و گازێ دەربێخیت كو مافێ هەرێمێ ژی تێدا یێ پاراستی بیت، لەوڕا هندی فشارا هەرێمی ل سەر بەغدا بیت؛ دێ چارەسەریا پرسا نەفت و گازێ یا ب زەحمەت بیت. ئاریشەیەكا دی د ناڤبەرا هەرێمێ و بەغدایێ، پرسا قەربووكرنا زیان ڤێكەفتیێن ئەنفال و زیندانیێن سیاسی یە، كو ئێك ژ پرسێن هەرە گرنگە، چونكی ل دەمێ ڕژێما بەعس كوێت داگیركری، پشتی كو بەعس ژناڤچوو و ئیراقێ داخواز ژ كوێتێ كر كو پەیوەندیێن خو جارەكا دی ل سەر بنیاتێ ئاشتی و دبلۆماسیێ پڕاكتیزە بكەن، لێ كوێتێ ب مەرج ئەڤ داخوازیە پەسەندكر كو ئەوژی (قەربووكرنا كوێتێ) بوو، هەرگاڤ پرسا قەرەبوویان پاكێجەكا سەرەكی بوویە ژ داخوازیێن یاسایی یێن هەرێمێ هەمبەر بەغدا، لێ كابینەیێن ئێك ب دویڤ ئێكێن ئێراقی ب تەمامی خۆ ڤەدزیە ژ پرسا قەرەبووكرنا زیان ڤێكەفتیان، ئەڤەژی بوویە ئەگەر كو بەغدا ب شێوەكی بەرچاڤ یا دەستووری بن پێ دكەت، هەمبەر هەرێما كوردستانێ، حكومەتا هەرێمێ و كابینەیا نەهێ ئەڤ ئاریشە و ب دەهان ئاریشەیێن دی گەهاندینە بەر دەستێ كار ب دەستێن بەغدا، لێ چ ژوان د بەرهەڤ نینە مافێ كوردان یێن دەستووری بدەنێ. پسیارا سەرەكی ئەڤەیە ئەرێ نێڕینەك بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیان هەیە؟ ب دیتنا من ئیراق یا پارچەبوویە سەر دوو بەرەیان، ئێك ژ وان بەرەیان پێ باشە مافێن دەستووری ب هەرێمێ بهێنە دان، لێ دڤێت هەرێم ژی پابەندبیت ب ئەركێن خۆ هەنبەر بەغدا، لێ بەرەیەكێ دی یێ هەی كو نەك وان نەڤێت هەرێم و بەغدا ڕێكبكەڤن بەلكو وان دڤێت تشتەك ب ناڤێ قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ نەمینیت، ژبەر كو د نوكەدا ئەڤ بەرەیێ دووێ یێ ب هێزە و جادەیا بەغدا ب زۆری پشتەڤانە، لەوڕا نێرینەك نینە بۆ چارەسەریا ڕیشەییا ئاریشەیان، لەوڕا من دڤێت ل دوماهیێ بێژم، ئاریشەیا بەغدا ل گەل هەرێمێ ئاریشەكا سیاسی نینە بەلكو ئاریشەكا دەمارگیرییە و وان نەڤێت هەرێم هەبیت .

خـورشید ئەحمەد سوورچی

پەیوەندیێن ئیرانێ ل سەردەمێ پاشایەتیێ دگەل ئەمریكا گەلەك د خۆش بوون، لێ پشتی كو ل سالا (١٩٧٩) شۆڕەشا ئیسلامی ب ڕابەریا ئایەتوللا خومەینی ل ئیرانێ بەرپابوو و شۆڕەش سەركەفت، هەر زوی خومەینی ئەمریكا و ئیسڕائیل دانە بەر نەفریا و ب (شەیتان) دانە ناساندن. پشتی كو ل حوزەیرانا (١٩٨٩) خومەینی وەغەركر، عەلی خامنەیی بوو شوینگرێ وی و درێژە دا سیاسەتا خومەینی و دژایەتیا ئەمریكا و قەوارەیا زایۆنی كر. ڕەنگە گەلەك جاران ئەم هزر بكەین كو ئەمریكا دڤێت ڕژێما ئیرانێ ژناڤ ببەت، لێ ب دیتنا من ئەمریكا هۆسا هزر ناكەت و وێ نەڤێت هۆسا زوی ڕژێما ئیرانێ ژناڤبچیت ژبەر هندەك ئەگەران.
ئێك ژ وان ئەگەران ئەوە كو ئەمریكا ب ڕێكا ئیرانێ ل ڕۆژهەلاتا ناڤین گەلەك دەستكەفت بۆ پەیدابووینە، ئێك ژ وان دەستكەفتان، فرۆشتنا چەكی ب وەلاتێن كەنداڤی ب تایبەت ئەو وەلاتێن كو پەیوەندیێن وان د نەخۆشن ل گەل ئیرانێ، هەر وەكی ئەم دزانین كو سعوودیە هەر گاڤ ئیرانێ دبینیت مەترسی ل سەر مان و سەروەریا خۆ، لەوڕا سالانە ب بهایێ چەندین ملیار د‌ولاران چەكی ژ حوكمەتێ‌ و كۆمپانیێن ئەمریكی دكڕیت، ل دویڤ ڕاپۆرتەكا (لۆكهید مارتن) كو ئێك ژ مەزنترین كۆمپانیێن فرۆشتنا چەكییە، هەر ئێك ژ (بەحرێن، سعوودیە، كوێت، ئیماڕات) ژ دەستپێكا ڕێزبەندیا وان وەلاتانن ئەوێن چەكی ژ ئەمریكا دكڕن، هەروەسا ل دویڤ ڕاپۆرتەكا (نیۆرك تایمز) ئەمریكا ل سالا (٢٠٢٠_٢٠٢٤) ب ڕێژەیا ٤٣٪ هناردەكارا چەكێ جیهانی بوویە، ب ڤێ چەندێ ژی ب پلا ئێكێ دهێت. لەوڕا من دڤێت بێژم هندی ڕژێما ئیرانێ ل سەر دەستهەلاتێ بمینیت دێ دەولەتێن كەنداڤی پتر چەكی كڕن، چونكی ئەو ئیرانێ دبینن مەترسی ل سەر خۆ. هەروەسا پرسا نەخۆشكرنا پەیوەندیێن ئیرانێ و ئێككەتیا ئەورۆپا ژی ئێك ژ ئارمانجێن حوكمەتا ئەمریكانە، هەروەكی ئەم دزانین بەری كو ئەمریكا سزایان ل سەر ئیرانێ بسەپینیت، پەیوەندیێن ئیرانێ و وەلاتێن ئێككەتیا ئەورۆپا د خۆش بوون، بەلێ پشتی كو ئەمریكا سزا ب سەر سەپاندن و هەڕەشە ل ئێكەتیا ئەورۆپا كر كو دڤێت پەیوەندیێن خۆ ل گەل ئیرانێ ببڕن و نابیت ب هیچ ڕەنگەكی بازرگانیێ ل گەل ئیرانێ بكەن ب تایبەت بازرگانیا وزەیێ، كو ئیران ئێك ژ فرۆشیارێن وزەیێ بوو ب ئەورۆپا، ئارمانجا ئەمریكا ژ نەخۆشكرنا پەیوەندیێن ئیرانێ و ئێكەتیا ئەورۆپا ئەوە كو ئێكەتیا ئەورۆپا نەچار بكەت نەفتا ئەمریكا بكڕن و پتر بكەڤنە ژێر هەژموونا حوكمەتا ئەمریكا، چونكی ئەم دزانین كو حەتا نوكەژی ئێكەتیا ئەورۆپا ژلایێ هێزا ناتۆ ڤە دهێتە پاراستن كو ئەمریكا ڕابەرایەتیا وێ دكەت، لەوڕا من دڤێت بێژم كو هەكە ئەمریكا ڕژێما ئیسلامی یا ئیرانێ ژناڤبر، دێ سیستەمێ سیاسی و فەرمانڕەواتیێ هێتە گوهۆڕین و ئیران دێ بەر ب دیموكراسیبوونێ ڤە پێنگاڤان هاڤێژیت و پەیوەندیێن خۆ دێ ل گەل وەلاتێن ئەقلیمی و ئێككەتیا ئەورۆپا ئاسایی كەت، بێگومان ئەڤەژی دێ بیتە مەترسی ل سەر بەرژەوەندیێن ئەمریكا ل گەل ئێكەتیا ئەورۆپا، چونكی ئێكەتیا ئەورۆپا دێ دوبارە بازرگانیا خۆ ل گەل ئیرانێ دەستپێكەتەڤە و دێ جارەكا دی پەیوەندیێن وان خۆش بنەڤە، بێگومان ئەڤە ژی د بەرژەوەندیا ئەمریكا دا نینە. لەوڕا ل دوماهیێ من دڤێت بێژم هەر چەندە ڕژێما ئیرانێ و ئەمریكا دو دوژمنن لێ ژناڤبرنا ڕژێما ئیرانێ ئارمانجا ئەمریكا نینە، چونكی ئەمریكا ب خێرا ڕژێما ئیرانێ سالانە ملیارێن دۆلاری قازانج دكەت، بەلێ هەكە ڕژێم ژناڤبر ڕەنگە گەلەك زیان ب بەرژەوەندیێن وێ بكەڤن، لەوڕا ئەز نابینم ژناڤبرنا ڕژێما ئیرانی ئۆپشنەك بیت ل سەر مێزا سەرۆك تڕامپی.

خورشید ئەحمەد سوورچی

مۆرگنپاو دبێژیت (ترس سالۆخەتەكێ سەرەكیە د پەیوەندیێن د ناڤبەرا دەولەتان دا)، هەر ژ دامەزراندنا ئیسڕائیلێ ل سالا (١٩٤٨) وەك قەوارەكێ دانپێدانكری ژلایێ زلهێزان ڤە حەتا نوكە، ترسا ئیسڕائیلێ ژ ئیرانێ هەیە، ژبەر كو هەرگاڤ جڤاكێ ئیسڕائیلی جڤاكێ ئیسلامی ب گشتی و جڤاكێ ئیرانی ب تایبەت وەك دوژمن دبینن، ژ بەر كو د گەلەك دەقێن ئاینی یێن ئیسلامی یەهوودی وەك دەركەفتی ژ ڕێبازا خودێ و هناردیێن وان هاتینە ل قەلەمدان، هەروەسا هەرگاڤ ئیرانێ ڤیایە دەستێن خۆ بگەهینتە پیتاندنا یۆرانیۆمی ب مەرەما هندێ ئەوژی ببیتە دەولەتەكا خودان ئەتۆم، كو ب ڤێ چەندێ ژی مەترسی ل سەر مانا قەوارێ ئیسڕائیلێ دێ زۆرتر بن.
ئەو تڕسا ئیسڕائیلیان ژ جڤاكێن ئیسلامی هەی یا بوویە ئەگەر كو ئیسڕائیل ب هەمی شێوەیان ڤە بەرهەنگاریا وان دەولەتێن ئیسلامی بكەت ئەوێن پێكۆلان دكەن ببنە خودان ئەتۆم یان ژی خودان ئەتۆمن، بەری كو ئیران ببیتە دەولەتەكا ئیسلامی، ل سەر دەمێ شاهی ژی ئیرانێ ئەتۆم هەبوو كو د وارێ ساخلەمیێ و ڕۆهنكرنێ بكاردئینا و ڕەنگە هینگی، ئەڤە تشتەكێ ئاسایی بووبیت ل دەف ئیسرائیلیان، چونكی دەولەت ژ لایێ ئیسلامیان ڤە نەدهاتە بڕێڤەبرن، لەوڕا ترس كێمتر بوو، ئانكو جارەكا دی ئەم دزڤڕین بۆ ئاخفتنا مۆرگنپاوی كو دبێژیت (ترس سالۆخەتەكێ سەرەكییە د پەیوەندیێن د ناڤبەرا دەولەتان دا)، هەروەسا والتز ژی دبینیت كو گەلەك جاران دەولەت ژ تڕسا هندێ كو جیرانا وێ یا خودان ئەتوم هێرش نەكەتە سەر، ئەوژی نەچاردبیت بەرەف پیتاندنا ئەتۆمی ڤە بچیت، وەكی ( پاكستانێ كو ژ تڕسا جیرانا خۆ هندستانێ) بەرەف پیتاندنا یۆرانیۆمێ چوو و بۆ دەولەتەكا ئەتۆمی. لەوڕا بۆ مە دیاردبیت كو ئارمانجا ئیسڕائیلێ ژ هێرشكرن ل سەر ئیرانێ، تنێ تڕسا وێ یە ژ ئیرانێ كو نەهێلیت ئیران ببیتە خودان چەكێ ئەتۆم، چونكی دێ مەتڕسیێن سەر وێ زێدەتر بن و بالانسا هێزێ دێ د ناڤبەرا وێ و ئیرانێ پەیدا بیت، هەر ئێك ژ تڕسا ئێكی دێ پێكۆلا كەت كو پارێزگاریا ژ خۆ بكەت، لەوڕا ب دیتنا من (تڕس) ئێك ژ فاكتەرێ هەرە سەرەكییە د هێرشێن ئیسڕائیلێ بۆ سەر ئیرانێ.

خورشید ئەحمەد سوورچی

ئەحمەد حوسێن ئەلشەرع ل سالا ١٩٨٢ ل ڕیازێ ژ دایكدبیت ل دەمێ ژیێ وی دبیتە حەفت سال جارەكا دی مالباتا وی دچنە ڤ سووریا و ل وێرێ ئاكنجی دبن، هەر ژ گەنجاتیا خۆ دچیتە د ناڤ ڕێكخراوێن ئیسلامی یێن ڕادیكال و ب ڤێ چەندێ ژی ناڤێ وی دچیتە د ناڤ لیستا تیرۆرێ دا ژ لایێ گەلەك وەلاتان ڤە، ئێك ژ وان وەلاتێن كو شەرع ئێخستە د ناڤ لیستا تیرۆرێ دا (سعوودیە) بوو، ئانكو ئەو وەلاتێ شەرع ژێ ژ دایكبووی، هەتا ڤێ خولەكێ ژی ناڤێ ئەحمەد شەرعی یێ د ناڤ لیستا تیرۆرێ دا ل سعوودیێ، بەلێ مە دیت سعوودیە پێشوازیەكا شاهانە ژ شەرعی كر و دانپێدان پێكر وەك سەروكێ نوی یێ كۆمارا سووریا، د ناڤ جیهانا سیاسی دا (نە دۆستینیا هەرگاڤی و نە دوژمنداریا هەرگاڤی)، هەیە لەوڕا تشتەكێ ئاساییە دو وەلاتێن ناكۆك دگەل ئێك كۆم ببن و ڕێك بكەڤن، بەلێ یا سەیر ئەوە تو كەسەكی بكەیە تیرۆرست و پێشوازیێ لێ بكەی و بێژیێ سەركردە. سعوودیە د نوكە دا ڕۆلەكێ هەژمونگەرایی یێ د ناڤ ڕۆژهەلاتا ناڤین دا هەی و یا هەست ب هندێ دكەت كو كابینەیا ئەحمەد شەرعی ب تەمامی یا دهێتە پشتەڤانیكرن ژلایێ (توركیا و قەتەرێ) ڤە، لەوڕا سعوودیە دڤێت ب ڕێكا دانپێدان ب ئەحمەد شەرعی هەم پەیوەندیێن خۆ ل گەل (توركیا و قەتەرێ) خۆش كەت، هەم ژی هەژموونا خۆ بێختە د ناڤ كاروبارێن سووریایا نوی دا، ژبیرنەكەین كو سعوودیە هەرگاڤ خۆ وەك نوێنەرێ جیهانا سوونیان دبینیت و وێ دڤێت سونەییێن ڕۆژهەلاتا ناڤین كۆم بكەت د بن سیهوانەكێ دا ب مەرەما هندێ بشێت ڕوویبڕی مەترسیا شیعیزمێ بیت ل دەڤەرێ، هەروەسا بەرژەوەندیێن ئابووری ژی هەڤكارن بۆ دانپێدانا سعوودیە ب حوكمەتا ئەحمەد شەرعی، لەوڕا سعوودیا شەرع ژ تیرۆرستیێ بەرەف سەركردایەتیێ ڤەبر.