NO IORG
نووترين نووچه
Authors Posts by سەردار شاكر سلێڤانەی

سەردار شاكر سلێڤانەی

سەردار شاكر سلێڤانەی
33 POSTS 0 COMMENTS

36

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ی

هه‌ژییه‌ بێژین ئاڤاكرنا بنه‌مایێن ئابۆرى یێن بهێز و هه‌بوونا سه‌ركه‌فتنیێن به‌رده‌وام دگه‌شه‌كرن و ورارا ئابۆرى دا ب هه‌روه‌ په‌یدا نابت، چونكى پتریا وه‌لاتێن زلهێز و كاربده‌ست پشتى هه‌بوونا گه‌له‌ك ئالۆزى و ته‌نگه‌ژیێن دارایى و دراڤی و زێده‌بارى هه‌بوونا قه‌یران و كریزێن مه‌زن ئه‌ڤ وه‌لاته‌ ل سه‌ر پێن خوه‌ ماینه‌ و جاره‌ك دى شیاینه‌ ببنه‌ رێنیشاده‌ر بۆ وه‌لاتێن دى، دیسا قه‌یران و كریزیێن دارایى یێن جیهانى ژ فاكته‌رێن سه‌ره‌كى بووینه‌ بۆ پێشڤه‌چوون و پێشخستنا قانوون و بنه‌مایێن ئابۆرى و رێخستنا شێوازیێن دارایى و بانكى یێن وه‌لاتێن جیهانێ، سه‌ره‌رایى هه‌بوونا گه‌له‌ك كارتێكرنێن نه‌رێنى ل سه‌ر گه‌شه‌كرنا ئابۆرى و بلندبوونا ریێژین بێكاریێ، دیسا د هه‌مان وه‌خت دا دیتنا ئابۆرێن مه‌زن دهێته‌ گوهارتن ل دۆر سیسته‌مێن وان یێن دارایى و هزر د نویكرنا رێك و ستراتیژیه‌تان دا دهێته‌كرن و پتر هشیارى ل سه‌ر پاراستنا دارایى و سه‌قامگیریا دارایى په‌یدا دبیت و زێده‌تر وه‌لات هشیار دبن، و چاڤێن وان بۆ قه‌یرانێن نه‌ پێشبینیكرى و نه‌په‌یدا بوویى و یێن مه‌زنتر د داهاتى دا زل دبن، بۆ نموونه‌ وه‌لاتێ ئه‌مریكا پشتى شكه‌ستنێن مه‌زن یێن سالا (1929ـ 1933) و هه‌بوونا كریزا دارایى و دراڤی یا سالا (2008) و گه‌له‌ك كرێزین دى شیایه‌ زێده‌تر هزر د دارشتنا پلان و ستراتیژیه‌تێن باشتر دا بكت و پتر ل سه‌ر ئابۆرێ وه‌لاتێ خوه‌ زال ببت. ئه‌ڤ گوتاره‌ دێ هنده‌ك خالێن گرنگ یێن لاوازیا ئابۆرێ وه‌لاتێ ئیراقێ بۆ خوانده‌ڤانان دته‌ دیاركرن. یا خۆیایه‌ بهێز راگرتنا ئابۆرێ وه‌لاتێ ئیراقێ هه‌تا راده‌یه‌كێ زێده‌ ب زه‌حمه‌ت بوویه‌ و گه‌له‌ك یا ب زه‌حمه‌ته‌ به‌راوردى دگه‌ل وه‌لاتێن پێشكه‌فتى بهێته‌كرن، چونكى ئه‌و وه‌لات ل دویڤ پلان و به‌رنامه‌ییێن هویر و دروست كاردكن و هیچ پێنگاڤ ناهێته‌ هاڤێتن ئه‌گه‌ر به‌رى هینگێ خواندن بۆ نه‌هاتبته‌كرن، دیسا وه‌لاتێ ئیراقێ ژى ژبه‌ر هه‌بوونا گه‌له‌ك ئاسته‌نگ و زه‌حمه‌تیان ئابۆره‌ك ب هێز و ب سانه‌هى بۆ ناهێته‌ دروستكرن، سه‌ره‌رایى وێ چه‌ندێ كو ل سالا (1980) ب سالا زێرین دهاته‌ ناسكرن بۆ ئیراقێ ب هه‌بوونا بۆدجه‌كێ ب هێز و ژبه‌ر داهاتێ ئیراقێ یێ ناڤخوه‌یى و یێ تاكى گه‌له‌ك زێده‌ بوو و ژ سالێن هه‌رى باش بۆ ئابۆرێ ڤی وه‌لاتى، لێ ل ڤان سالان ژبه‌ر گه‌نده‌لى و لاوازیا سیاسى و هه‌لوه‌شانا كه‌رتێن دى یێن ئابۆرى و تنێ پشتبه‌ستن ل سه‌ر په‌ترۆلێ كو نێزیكی (90%) ئه‌گه‌رێن سه‌ره‌كى یێن نه‌بوونا ئابۆره‌كێ ب هێزه‌ ل ڤى وه‌لاتى، دیسا رێژا هه‌ژاریێ ل ڤى وه‌لاتى گه‌هشتیه‌ نێزیكى (50%) ل هنده‌ك پارێزگه‌هێن ئیراقێ، زێده‌بارى قه‌رێن ل سه‌ر ڤى وه‌لاتى یێن ناڤخوه‌یى و ده‌ره‌كى گه‌هشتینه‌ (120 ملیار دۆلاران)، دیسا كۆژمێ خه‌رجیاتان هاتیه‌ خه‌ملاندن ب (129 ترلیۆن دیناران) و پێشبینیا داهاتى هاتیه‌كرن ب (101 ترلیۆن دیناران) كو ل ڤیره‌ گه‌له‌ك هه‌ول هاتیه‌ دان داكو كیێماتیا بۆدجه‌ى بهێته‌ كێمكرن، كو ئه‌وژى پشتى كو بهایێ لێكگوهارتنا دینارى به‌رامبه‌رى دۆلارى هاتیه‌ كێمكرن، سه‌ره‌راى بلندبوونا بهایێ به‌رمیلا په‌ترۆلێ د نوكه‌ دا بۆ زێده‌تر ژ (60 دۆلاران)، لێ بهایێ به‌رمیلێ هاتیه‌ دیاركرن ب (45 دۆلاران) و ئه‌و زێده‌هیا دێ هێته‌ بده‌ستڤه‌ئینان دێ هێته‌ هلگرتن د سندۆقه‌كێ دا ژ بۆ مه‌ره‌ما پڕكرنا بۆدجه‌ى، راسته‌ هنده‌ك گوهۆرینێن باش هاتینه‌كرن د بۆدجه‌یا ئیراقێ دا مینا: لادانا سه‌پاندنا بادجا بلند ل سه‌ر داهاتێ فه‌رمانبه‌ران، سه‌پاندنا بادجێ ل سه‌ر كرێكار و كارمه‌ندێن بیانى، كێمكرنا خه‌رجیاتێن هه‌رسێ سه‌رۆكاتیان برێژا (20%)، خه‌رجیاتێن پارێزگه‌هان هاتینه‌ زێده‌كرن ب كۆژمێ (چا ترلیۆن دیناران)، زێده‌كرنا خه‌رجیاتان بۆ تۆرێن پاراستنا جڤاكى و هه‌ژاران، خه‌رجكرنا شایسته‌یێن جۆتیاران، پشته‌ڤانیكرنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌ی و قه‌ده‌غه‌كرنا به‌رهه‌مێن بیانى یێن دهێنه‌ دروستكرن د ناڤا وه‌لاتى دا، ته‌رخانكرنا كۆژمێ (339 ملیار دیناران) بۆ پشته‌ڤانیكرنا كه‌رتێ ساخله‌میێ و كرینا ده‌رمانان، ته‌رخانكرنا كۆژمێ (199 ملیۆن دیناران) بۆ دروستكرنا (1000) قوتابخانه‌یان ل سه‌رانسه‌ر ئیراقێ كو سالانه‌ بهێنه‌ دروستكرن، دروستكرنا نه‌خۆشخانه‌ێن (100) ته‌ختى ل هه‌مى پارێزگه‌هێن ئیراقێ، راوه‌ستاندنا خه‌رجیاتێن كۆنفرانس و مێهڤانیێ و سه‌ره‌دانان، پێداچوون د گرێبه‌ستێن په‌ترۆلێ دا، دیسا هه‌بوونا زێده‌تر ژ هه‌شت مه‌لیۆن فه‌رمانبه‌ران ل ئیراقێ بوویه‌ ئه‌گه‌ر د ماوێ كارى دا تنێ (17 خۆله‌كان) مفا ژ فه‌رمانبه‌رى دهێته‌ دیتن و به‌رهه‌مى دروست دكت و ئه‌ڤه‌ ژى دزڤرت بۆ هه‌بوونا بێكاریا ب رازه‌مه‌ندى، دیسا دامه‌زراندنێ په‌ستانه‌ك زێده‌تر ل سه‌ر حوكمه‌تێ په‌یداكریه‌. دیسا سه‌باره‌ت هه‌رێما كوردستانێ كو رێژا (12.67) ژ بۆدجه‌یا ئیراقێ بۆ هاتیه‌ ته‌رخانكرن، و پشتى ئه‌نجامدانا چاكسازیان ل سه‌ر ده‌ستێ كابینه‌یا نوى یا حوكمه‌تێ گه‌شبینى ل ده‌ف تاكان په‌یدابوویه‌ و چرایێ گه‌شه‌كرنا ئابۆرى هل بوویه‌ و پشبینیا باشتربوونا ژین و ژیارا هه‌ڤوه‌لاتیان دهێته‌كرن ژ كابینه‌یا نوى. دیسا ل دوماهیێ هیڤیه‌ مفا ژ كریز و قه‌یرانان بهێته‌ دیتن و چاره‌سه‌ری یێن ریشه‌یى بۆ كریزان بهێنه‌ دیاركرن، و ئه‌م گه‌شبینن ب ده‌ستهه‌لاتا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ كو دێ پتر ئابۆرێ هه‌رێما كوردستانێ بهێز راگرت و پتر ده‌لیڤه‌یێن كارى بۆ ته‌خا گه‌نجان بینن، دیسا بریارا دوماهیێ یا سه‌رۆكێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دایى بریاره‌كه‌ دڤیابا زێتر هاتبا دان داكو كۆمپانى و كارگه‌هێن ناڤخوه‌ى و بیانى زێده‌تر ژ 70% گه‌نجان ل ده‌ف خوه‌ بده‌ن كارى، و دا گه‌نجێ مه‌ خوه‌ ل بهێز راگرتنا ئابۆرێ بكت خودان، و دا سه‌قامگێریا ئابۆرى زێده‌تر ببت, و دا مفا ژ شیانێن و هێزا وان یا گه‌نج بهێته‌ دیتن بۆ زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌ى و زێده‌كرنا ورارا ئابۆرى.

60

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ی*

هه‌لبه‌ت ته‌یر و ته‌وال هه‌روه‌ختا هه‌ست ب برس و ترسێ دكن, پێكولا گوهارتنا وارێ خوه‌ دكن یان ژى ب تایبه‌ت ل زڤستانان و په‌یدابوونا سه‌رمایێن دژوار و به‌فرێن توند, لێ گوهارتنه‌ك ژبه‌ر باردۆخێن ژیانێ و یا ماوه‌كورت و وه‌رزى, دیسا جاره‌ك دى دێ ل هێلین و ژیانا خوه‌ بنه‌ خودان. زێده‌بارى ئه‌گه‌ر ئه‌م بزڤرین بۆ دیرۆكێ و شارستانیه‌تێن بۆرى ئه‌م دێ بینن كو په‌یڤا كۆچكرن یان دیاردا كۆچكرنێ هه‌بوویه‌ و د هه‌ر قۆناغه‌كا ژیانێ دا كۆچكرن بۆ مه‌ره‌مه‌كا دیار كرى بوویه‌ و ل ده‌ف هنده‌ك ژێده‌ریێن دیرۆكى كۆچكرن به‌رى دو ملیۆن سالان په‌یدا بوویه‌ و دبیت زێده‌تر ژى بت, دیسا كۆچكرنا وه‌لاتێن هند و ئارى نێزیكى (2000) سالان به‌رى زاینى بوویه‌, و د سه‌رده‌مێ ئیسلاما پیرۆز دا كۆچكرن په‌یدابوویه‌ ژ ئه‌نجامێ ئازاردانا موسلمانان ژبه‌رهندێ پێغه‌مبه‌رێ مه‌ محه‌مه‌د (سلاڤێن خودێ لسه‌ربن), فه‌رمانا موسلمانان كریه‌ ژ وه‌لاتێ گاوران كۆچبكن بۆ وه‌لاته‌كێ دى یێ گاوران یێ سه‌قامگیر و ئارام, هه‌ر دیسا ل سالێن (1945) هژماریێن مه‌زن یێن كۆچبه‌ران قه‌ستا وه‌لاتێ ئه‌لمانیا كرینه‌, و ئه‌ڤ كۆچكرن هه‌تا نوكه‌ ژی به‌رده‌وام بوویه‌. به‌لێ ئه‌گه‌ر بپرسین كا ئه‌رێ كۆچكرن چیه‌؟ و كه‌نگى په‌یدا دبت؟ و بۆچى په‌یدا دبت؟ و كا كارتێكرنا كۆچكرنێ لسه‌ر ئابۆرى چیه‌؟ و پتر گرنگى دێ بپسیارا دوماهیكێ هێته‌ دان, زاراڤێ كۆچكرنێ دهێته‌ ناسكرن ب لڤینێن كه‌سان یان گیانه‌وه‌ران و چوون ژ جهه‌كێ یان ناڤچه‌یه‌كێ بهه‌ر ئارمانجه‌كێ بت بۆ ناڤچه‌یه‌ك یان جهه‌كێ دى یێ گونجایى ل ده‌ف كۆچبه‌رى یان ژى د هزرا كۆچبه‌رى دا, كۆچكرن په‌یدا دبت ژبه‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران و بتایبه‌تى ژ ئه‌نجامێ كاودانیێن شه‌ڕان و تێكچوونا بارێ ئابۆرى و تێكچوونا په‌یوه‌ندیێن جڤاكى و هتد…, لڤێره‌ هنده‌ك ئه‌گه‌ریێن به‌ربه‌لاڤ دێ هێنه‌ دیاركرن مینا: نه‌بوونا دادیێ و وه‌كهه‌ڤیێ د دابه‌شكرنا داهات و سامانێ وه‌لاتى دا, هه‌بوونا شه‌ڕیێن گران د ناڤبه‌را وه‌لاتان دا و ب به‌رده‌وامى بێ راوه‌ستان, نه‌بوونا ده‌لیڤێن كارى و كێمیا خزمه‌تگوزاریان ب تایبه‌تى مینا كه‌هره‌ب و ئاڤ و سه‌خبێریكرنا جاده‌یان, لاوازیا سنوور و توخیبێن وه‌لاتان, هه‌بوونا هنده‌ك گرۆپ و لایه‌نێن به‌ه‌رژه‌وه‌ندیخواز, چونكى ب چوون یان كۆچكرنا هنده‌ك كه‌سان ده‌لیڤه‌ بۆ كه‌سێن دن باشتر دبن, و دیسان كۆچكرن د هنده‌ك جاران دا رویدده‌ت ژ ئه‌نجامێ به‌لاڤبوونا نه‌خوه‌شیێن كوشنده‌ و كوژه‌ك و نه‌بوونا چاره‌سه‌ریێن گونجای, و هنده‌ك جاران كۆچكرن په‌یدا دبت ژبۆ گه‌ریان لزانین و زانستى, و گه‌ران ل وه‌به‌رهێنانێن باشتر ل وه‌لاتێن زه‌نگین بكه‌ره‌ستێن كێم. لێ پسیارا گرنگ لڤێره‌ یا مه‌ كرى ئه‌وه‌ كا ئه‌رێ كارتێكرنا كۆچكرنێ ب كۆم لسه‌ر ئابۆرى چیه‌؟ و كا چ زیان و مفا هه‌نه‌؟ به‌لێ كۆچكرنا ب كۆم نه‌تنێ دێ بارگرانیێ لسه‌ر په‌یوه‌ندیێن جڤاكى په‌یدا كت یان ژى ب رێیا كۆچكرنێ تنێ دێ زیان ڤ ئایینى كه‌ڤت, لێ زه‌ره‌ره‌كا مه‌زن دێ ب ئابۆرێ وه‌لاتی ژى كه‌ڤت ب تایبه‌تى ئه‌گه‌ر كۆچبه‌ر ژ ته‌خا گه‌نج و زارۆیان بن, چونكى گه‌نج و زارۆ ستوینا ئابۆرێ وه‌لاتى نه‌ و هه‌ر گاڤا رێژا پیران و كه‌سێن دانعه‌مر زێده‌بوو, ل وى وه‌ختى هێزا كارى دێ لاواز بت و به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌ى ب هه‌مى شێوزان دێ كێم بت بلا خوه‌ وه‌لاته‌ك نه‌به‌رهه‌مهێن بت ژى, دیسا ب كۆچكرنا گه‌نجان نه‌تنێ ده‌رئێخستنا سه‌رمایه‌یێ مرۆڤی دێ كێم بت, لێ دێ سه‌رمایه‌یێ دراڤی ژى كێم بت، چونكى كۆچكرن ب هه‌روه‌ ناهێته‌ ئه‌نجامدان و هه‌ر كۆچبه‌ره‌ك یان خێزانا كۆچبه‌ر گه‌له‌ك سه‌رمایه‌ی ژى ژ وه‌لاتى ده‌ردئێخت و زیانێ دگه‌هینت تاكێن دى یێن وه‌لاتى, و گه‌له‌ك زیانێن دى, هه‌ر دیسا دبیت جاران كۆچكرنێ كارتێكرنه‌ك ئه‌رێنى ژى هه‌بت لسه‌ر ئابۆرێ وه‌لاتى. لدوماهیێ دلگرانى لده‌ف پتریا تاكێن كورد په‌یدابوویه‌ ژ كۆچكرنا نوكه‌ یا ب كۆم و بێ پلان و ب تایبه‌تى بۆ چینا گه‌نجان, و ب راستى جهێ داخێ یه‌ ژى، چونكى هه‌رێما مه‌ هێش تازه‌ خوه‌ لسه‌ر پێن خوه‌ خوه‌نه‌گرته‌ و هێش هێرشێن دوژمنان لسه‌ر دزۆرن و هێش دوژمن یێ خه‌باتێ دكن بۆ تێكدانا ره‌وه‌شتێ گه‌نجێ مه‌ چ بخوه‌شكرن و گوتگوتكان بت لسه‌ر وه‌لاتێن بیانى یان ژى ب رێیا نه‌شرینكرنا ده‌ستهه‌لاتێ بت، لبه‌ر وان و گه‌له‌ك ریێكێن دى, لێ لدوماهیێ هیڤیخوازین ژ سه‌ركردایه‌تیا كوردى و ده‌ستهه‌لاتداران و سه‌رۆكێ هه‌رێمێ و سه‌رۆكێ حوكمه‌تێ ب هویرى لسه‌ر ئه‌گه‌ریێن كۆچكرنێ براوه‌ستن و زێده‌تر گرنگى ب هشیاركرنا ته‌خا گه‌نجان بهێته‌دان و پتر دلیڤێن كارى ب وان بهێنه‌ ره‌خساندن و زێده‌تر وه‌كهه‌ڤی د دابه‌شكرنا داهات و خزمه‌تگوزاریان بهێته‌كرن, دا ئێدى گه‌نج بزانیت ئه‌و خودانێ ڤێ ئاخێ یه‌ و چو جاران ئه‌ڤ ئاخ و ده‌ستهه‌لاته‌ دژى به‌رژه‌وندیێن وى نه‌بووینه‌ و دژى نابن ژى.
*مامۆستایێ زانكۆیا پولیته‌كنیك ــ دهوك

84

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى*

هه‌لبه‌ت بابه‌تێ دراڤێن ئه‌لیكترۆنى و دراڤێن ژماره‌یى بابه‌ته‌ك نه‌گه‌له‌ك ژمێژه‌ سه‌رى هلدایه‌, و ئه‌ڤ جۆرێ دراڤی ژ ئه‌نجامێ پێشكه‌فتنا ته‌كنۆلۆژیایێ د واریێن ئه‌نترنێت و په‌یوه‌ندیان دا په‌یدابووینه‌, و بووینه‌ ئالاڤه‌ك كاریگه‌ر د كریارێن دانا دراڤی دا ب رێیا ئه‌نته‌رنێتێ, دراڤێ ژماره‌یى ئه‌و دراڤه‌ یێ كو ب چاڤ ناهێته‌ دیتن لێ تنێ دراڤه‌كو ب رێیا هنده‌ك كۆد و ژمارێن نهێنى كاردكت و كه‌س نكارت بئاسانى كارتێكرنێ ل سه‌ر بكه‌ت. دیرۆكا په‌یدابوونا ڤی جۆرێ دراڤی ڤه‌دگه‌رت بۆ ده‌ستپێكا سالا (2008) وه‌ختا كو كه‌سه‌كێ ب ناڤێ (ساتۆشى ناكامۆتۆ) ل ناڤ لاپه‌ره‌یێن ڤه‌كۆلینه‌كێ دایه‌ دیاركرن چاوانیا دروستكرنا دراڤه‌كێ ئه‌لیكترۆنى و بهێته‌ بكارئینان د ناڤبه‌را كریار و فرۆشیاران دا بێ هه‌بوونا ناڤبه‌ره‌كێ دارایى و ئێكه‌م دراڤ بناڤێ (بتكۆین) هاته‌ دروستكرن كو د وه‌ختێ نوكه‌دا (16,000,000) ملیۆن بتكۆین هه‌نه‌ و دهێته‌ پێشبینیكرن كو د سالا (2140) ئه‌ڤ یه‌كه‌ ببن (21,000,000) بتكۆین. ئه‌ڤ جۆرێ دراڤی ئه‌م دشێن بێژن گه‌له‌ك خاسله‌تێن باش هه‌نه‌ مینا: له‌زاتی د كریارا ڤه‌گه‌هاستنا دراڤی دا, كێمبوونا تێچوونان, پاراستنا هه‌لگرێ دراڤی, بكارئینان د ناڤبه‌را وه‌لاتێن جیهانێ دا, ئه‌ڤ دراڤ ناهێته‌ كۆنترۆلكرن ژلایێ چ ده‌زگه‌هێن دارایى و بۆرسێن دارایى ڤه‌, زه‌حه‌تى د كریارێن سه‌خته‌كرنی دا, لێ دڤیت ئه‌م بزانین ژى ئه‌ڤ دراڤێ هه‌ بێ كێموكاسى نینه‌، چونكى ئه‌وی ژى گه‌له‌ك خالێن لاواز هه‌نه‌ مینا: گوهۆرینا بهایى, نه‌بوونا قانوونێن تایبه‌ت ب ڤی دراڤى ڤه‌, نه‌بوونا لایه‌نێن فه‌رمى كو پالپشتیا ڤی دراڤی بكن, و گه‌له‌ك مه‌ترسى ژ كارئینانا ڤی دراڤی په‌یدادبن وه‌كى كریارێن شویشتن و سپیكرنا دراڤی و پاره‌داركرنا تاوانباران و كریارێن تاوانان. لێ پرسیار ئه‌ڤه‌یه‌، ئه‌رێ ئه‌ڤ دراڤێن هه‌نێ جهێ باوه‌رپێكرنێ نه‌ یان نه‌؟ چونكى نه‌هه‌مى ئابوورناس و شه‌هره‌زا دگه‌ل ڤان جۆره‌ دراڤانه‌ و هنده‌ك ژ وان دبینن ئه‌ڤ جۆره‌ دراڤ بتنێ وه‌كى په‌قۆشكه‌كێ نه‌ و نه‌دووره‌ ل نێزیكترین وه‌ختدا بپه‌قن و كارڤه‌دانێن نه‌رێینى هه‌بن ل سه‌ر ئابوورێ وه‌لاتان و بارێ دارایى یێ وه‌لاتان پێ تێك بچت, لێ هنده‌ك ئابوورناس هه‌نه‌ ژى پالپشتیا وى دكن و دبیژن د داهاتی دا نه‌دووره‌ هه‌مى كریارێن كرین و فرۆتن و هه‌مى كریارێن دارایى ب رێیا ڤان جۆره‌ دراڤان بن. به‌رى دیتنا خوه‌ ل سه‌ر بابه‌تى دیاربكم پێدڤیه‌ هنده‌ك زانیاریان بده‌ینه‌ دیاركرن كو وه‌لاتێن مینا (یابان, دانمارك, سوید, بریتانیا, فنله‌ندا, و ئه‌لمانیا و هنده‌ك وه‌لاتێن دى) رێ ب ڤان جۆره‌ دراڤان دایه‌, لێ وه‌لاتێن وه‌كى ( ین, سعوودیه‌, ئوردن, ئیراق و هنده‌ك وه‌لاتێن دى) كار ب ڤان جۆره‌ دراڤان قه‌ده‌غه‌كرینه‌. دیسا هه‌ژیى یه‌ بێژین كو ل سالا (2010) هه‌ر (10000) بتكۆین ل به‌رامبه‌ر دو پارچێن پیتزایێ بوون, لێ ل سالا (2013) ئێك بتكۆین به‌رامبه‌ر (8822) دۆلارێن ئه‌مریكى بوو, و ل ده‌ستپێكا سالا (2021) دا هه‌ر بتكۆینه‌ك به‌رامبه‌ر (40188) دۆلاران بوو و د نوكه‌دا ئێك بتكۆین ل به‌رامبه‌ر (46202.60) دۆلارێن ئه‌مریكى یه‌. هه‌ر دیسا بتكۆینی ژى وه‌ك دراڤێن دى یه‌كێن خوه‌ هه‌نه‌ مینا میلی بتكۆین و میكرۆ بیتكۆین, و بكارئینانا ڤی دراڤی پێدڤی ب هه‌بوونا كه‌هره‌بایه‌كا زێده‌یه‌. ب دیتنا من بكارئینانا ڤی جۆره‌ دراڤی بۆ وه‌لاتێن مینا ئیراقێ و هه‌رێما كوردستانێ چ مفایه‌كێ وه‌سا نابیت، ئه‌گه‌ر زه‌ره‌ر نه‌بت ژبه‌ر گه‌له‌ك خالان وه‌كى نه‌بوونا باوه‌ریێ هه‌تا نوكه‌ ب سیسته‌مێ به‌نكان كو ده‌زگه‌هێن دارایى یێن فه‌رمینه‌, پا چاوا دێ باوه‌رى ب ده‌زگه‌هه‌كێ نه‌دیار و نه‌فه‌رمى په‌یدابت, دیسا نه‌بوونا ره‌وشه‌نبیریا بكارئینانێ نه‌دووره‌ ببته‌ ئه‌گه‌رێ ده‌ركه‌فتنا دراڤێ مه‌ یێ یاسایى و مه‌دیت ژى به‌رى ده‌مه‌كێ كو كه‌سه‌كێ چه‌نده‌ها دراڤێ هه‌ڤوه‌لاتیان بر بناڤێ وه‌به‌رهێنانا دراڤێن ئه‌لیكترۆنى, له‌وا دڤێت هوشیاریه‌ك زێده‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان بهێته‌ په‌یداكرن ب رێیا ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ و تۆرین جڤاكى كو سه‌ره‌ده‌ریه‌كا ژیرانه‌ ل گه‌ل دراڤێن ئه‌لیكترۆنى بهێته‌كرن داكو هه‌ڤوه‌لاتیێ مه‌ تووشى قه‌یرانێن نه‌مانا دراڤی نه‌بن و سه‌قامگێریا بازارێ هه‌رێما كوردستانێ تێك نه‌چت.
* مامۆستایێ زانكویا پولیته‌كنیك دهۆك

95

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

ژبه‌ركو پتریا وه‌لاتێن عه‌ره‌بى و وه‌لاتێ عیراقێ ژى پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر سیاسه‌تا دراڤی یا جێگر یان یا نه‌گۆر دكن, سه‌ره‌رایى بزاڤا دانا چاكسازیێن ئابوورى و دارایى ل ڤان وه‌لاتان, هێش سه‌روت و سامانێ ڤان وه‌لاتان گه‌له‌ك مه‌ترسیا هاتن خوارا بهایێ دراڤێ وان هه‌یه‌, زێده‌بارى به‌رى په‌ژیكا كۆرونایێ وه‌به‌رهێنانێن بیانى ل ڤان وه‌لاتان زێده‌ببوون و هه‌تا گه‌هشتینه‌ زێده‌تر ژ (200) ملیار دۆلاران. هه‌لبه‌ت به‌رته‌نگیا كاودانێن ئابوورى و گوهۆرینێن زێده‌ د وه‌به‌رهێنانا بیانى دا گه‌شه‌ كرنا ئابوورى لاواز كریه‌ و رێژا هه‌ژاریێ ژى زێده‌كریه‌, هه‌تا چه‌ند چاكسازى هاتبنه‌كرن و بهێنه‌ كرن ژى گرنگیا خوه‌ یا هه‌ین, به‌لێ ژلایێ وه‌به‌رهێنه‌رێن بیانى یا پشتراست نینه‌. له‌وا ده‌ستكرن ب چاكسازیان د ناڤا ئابوورێ وه‌لاتى دا و ب تایبه‌تى د چارچووڤێ قانوون و بنه‌مایێن وه‌به‌رهێنانێ دا و ب تایبه‌تى خوه‌شكرنا رێكان بۆ وه‌به‌رهێنه‌رێن بیانى و رێكدان و رێزگرتن ل هه‌مى جۆرێن ئازادیان تایبه‌ت ب وه‌به‌رهینه‌رێ بیانێڤه‌ داكو ژینگه‌ها ئه‌و داخواز دكت و زه‌مین سازى بۆ بهێته‌ ئاسانكرن و ب ئازادیى دراڤێ خوه‌ بدت كارى ل ناڤا وه‌لاتى. هه‌لبه‌ت ل وه‌لاتێ عیراقێ و هه‌رێما كوردستانێ ژى هنده‌ك خالێن نه‌رێنى كارتێكرن د ده‌ستڤه‌ئینانا دراڤێ بیانى دا كریه‌ و ب تایبه‌تى د وارێ وه‌به‌رهینانا بیانی دا، ئه‌و ژى پێكهاتینه‌ ژ: لاوازیا كه‌رتێ دارایى و به‌نكى ژبه‌ركو گه‌له‌ك جاران ده‌ستپاكى و ره‌وشت و دانوستاندنێن گونجایى ژلایێ كارمه‌ند و رێڤه‌به‌رێن ده‌زگه‌هێن دارایى و به‌نكى ل وه‌لاتێ عیراقێ دا نه‌ ل ئاستێن پێدڤینه‌ و نه‌كارن حه‌زێن وه‌به‌رهێنه‌رێن بیانى پڕبكن, لاوازیا ئابوورى و پشتبه‌ستن ل سه‌ر كه‌رته‌ك دیاركرى و بكارئینانا دراڤ و یه‌ده‌كێ هلگرتى د رۆژانێن قانوونى دا, دیسا رێك دان ب هنده‌ك كۆمپانى و كارگه‌هێن ده‌ستنیشانكرى و بچووك و ب تایبه‌تى دروستكرنا په‌یوه‌ندیان ل گه‌ل كۆمپانیێن بیانى یێن دڤێن ل ناڤ وه‌لاتى كاربكن. لێ دا یه‌ده‌كێ وه‌لاتى ژ دراڤێن بیانى زێده‌ببت پێدڤیه‌ هنده‌ك هشیارى هه‌بت بتایبه‌تى ژلایێ بكارئینانا سیاسه‌تێن لێكگوهارتنا دراڤان یێن نه‌رم كو دگه‌ل كاودانان بهێنه‌ گونجاندن, پشخستنا بازارێن دارایى یێن ناڤخوه‌یى كو گرنگیێ ب وه‌رگرتن و دانا قه‌ران بهێته‌كرن د ناڤا وه‌لاتى دا و ب دراڤێ ناڤخوه‌یى, باشتركرن و بهێزكرنا چاڤدێریێ ل سه‌ر كه‌رتێ دارایى و بانكى ژبه‌ركو زۆربه‌یا كریز و قه‌یرانان په‌یدا دبن ژ ئه‌نجامێ لاوازیا چاڤدێریێ و نه‌گرنگیدان و خوه‌دووركرن ژ به‌رتیلان, هه‌روه‌سا راستى و دروستى دكارێ ده‌زگه‌هێن دارایى دا كو هه‌مى كه‌س بكارن بزانن كا ئه‌ڤ ده‌زگه‌هه‌ د چ كاودان دا ده‌رباز دبن, راگرتنا هه‌ڤسه‌نگیێ د ناڤبه‌را یه‌ده‌كێ دراڤێن بیانى و بكارئینانا وى. له‌وا دا وه‌لاتێ عیراقێ و هه‌رێما كوردستانێ ژ ئاریشه‌ و كریزێن دراڤی دوورببن پێدڤیه‌ خوه‌ دووربكن ژ وه‌رگرتنا قه‌ریێن بیانى و ب تایبه‌تى ب دراڤێ وان وه‌لاتان و دیسا یا باشتره‌ رێ ب وه‌به‌رهینه‌رێن بیانى و كۆمپانیێن مه‌زن و بناڤوده‌نگ بهێته‌دان یێن سه‌نگا خوه‌ هه‌یى ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ و بهێنه‌ سه‌رمایێ خوه‌ ل ناڤ وه‌لاتى دا بكاربینن دا هه‌م سه‌قامگێریه‌ك دراڤى هه‌مژى ئابوورى په‌یدا ببت چونكى گه‌ر وه‌لات نه‌كارت ب رێیا زێده‌كرنا كه‌لوپه‌لان و به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌ی بۆ ژ ده‌رڤه‌ى وه‌لاتى دراڤێن بیانى بده‌ست بێخت، دكارت ب رێیا كۆمپانى و وه‌به‌رهێنه‌رێن بیانى وه‌ربگرت و دیسا گه‌ر ئه‌ڤ هه‌ردو چاره‌سه‌ریه‌ ب زه‌حمه‌ت بوون, رێكگرتن ل به‌ر زێده‌بوونا به‌رهه‌مێ بیانى یێ دهێته‌ د ناڤ وه‌لاتى دا بهێته‌گرتن، چونكى ب ڤێ رێیێ ژى دراڤێ بیانى دێ مینت ل وه‌لاتى و بهایێ دراڤێ ناڤخوه‌یى دێ سه‌قامگیربت و كریزێن دراڤی دێ كێمتربن و ئابوورى ژى دێ به‌ر ب ورارێ ڤه‌ چت.

108

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى
هه‌لبه‌ت وه‌ختا به‌نكه‌ك یان هه‌ر ده‌زگه‌هه‌كێ دارایی ب كریاره‌كا وه‌به‌رهێنانێ رادبت, ئه‌ڤ ده‌زگه‌هه‌ یان به‌نكه‌ ئه‌گه‌ر رێڤه‌به‌ریه‌كا گونجای نه‌بت و ب هوورى و هزر و پلان نه‌دارێشتبن پێشبینیا ژناڤچوونێ بۆ ڤان ده‌زگه‌ه و به‌نكان دهێته‌كرن و ئه‌گه‌ر هات و به‌نك ژ ناڤچوو ئه‌و كه‌سێ دراڤێ خوه‌ ل به‌نكێ ده‌ینایى مافێ ویه‌ دراڤێ خوه‌ جاره‌ك دى وه‌رگرت و د قانوونا هه‌مى به‌نكان دایه‌ دراڤێ كریارێن خوه‌ بزڤرینن. لزوربه‌یا وه‌لاتیێن جیهانێ و پتر ئه‌و وه‌لاتێن گرنگیێ ب به‌نكان ددن كۆمپانى یێن تایبه‌ت ب گه‌ره‌نتیكرنا دراڤێ كه‌سان هه‌نه‌ و هه‌ر وه‌ختا به‌نكه‌ك ژ ناڤچوو دراڤێ هاتیه‌ هلگرتن دهێته‌ زڤراندن ژبه‌ر كو پێشتر هاتیه‌ گه‌ره‌نتیكرن, لێ وه‌لاتێن تازه‌ دان و ستاندنێ دگه‌ل به‌نكان دكن ئه‌م دشێن بێژن ل خالێن ده‌ستپێكێ نه‌ بۆ گرنگیدان بسیسته‌مێ گه‌ره‌نتیكرنا دراڤی, باشترین نموونه‌ وه‌لاتێ عیراقێ یه‌ كو ل دووماهیا سالا 2019 و ل ده‌ستپێكا سالا 2020 ژنوى كۆمپانیه‌كا گه‌ره‌نتیكرنا دراڤ و سامانێ كه‌سێن دانوستاندنێ ل گه‌ل به‌نكان دكن هاتیه‌ دروستكرن, ئه‌وژى پشتى گه‌له‌ك به‌نكێن عیراقی ژ ناڤچووین ل سالا 2003 مینا: به‌نكا وه‌ركا, به‌نكا به‌سره‌, به‌نكا دار السلام و گه‌له‌كێن دى و هه‌ژی گۆتنێ یه‌ هه‌تا نوكه‌ گه‌له‌ك ژ كریار و مه‌عمیلێن وان دراڤێ خوه‌ نه‌وه‌رگرتینه‌, ئێك ژ كه‌سێن دیار كو دراڤێ وى د به‌نكا وه‌ركا دا بوو ب گۆژمێ (40000) هزار دۆلاران, و ژ ڤى دراڤی بێ به‌ش بوویه‌ و نكارت وه‌رگرت. ئه‌ڤ كۆمپانیا گه‌ره‌نتیكرنێ ب سه‌رمایه‌یێ (100) ملیار دیناران هاتیه‌ دروستكرن و نێزیكى (42) به‌نكێن تایبه‌ت و گشتى و بیانێ تێدا پشكدارن دگه‌ل كۆمپانیا دلنیاكرنێ و سندۆقا خانه‌نشینكرنێ, ژ ئارمانجێن سه‌ره‌كى یێن دروستكرنا ڤێ كۆمپانیێ ب هێزكرنا باوه‌ریا هه‌ڤوه‌لاتیانه‌ ب به‌نكان و پاراستنا دراڤێ كه‌سان و پاراستنا سیسته‌مێ به‌نكان, كو هه‌یڤانه‌ گه‌ره‌نتیكرن بۆ هه‌ر (10000) هزار دیناران دیناره‌ك دهێته‌وه‌رگرتن, زێده‌بارى ئه‌ڤ دراڤێ به‌نك دوه‌رگرت دكارت بدت كارى و وه‌به‌رهێنانێ پێ بكت, دیسا ئه‌ڤ كومپانیه‌ دكارت قه‌ره‌بویا ئێكسه‌ر ب كۆژمێ (150) ملیۆن دیناران بكت بۆ هه‌ر دراڤ هه‌لگره‌كێ ئه‌گه‌ر هات و به‌نكا ناڤه‌ندى دیار كر به‌نكه‌ك تووشى شكه‌ستنێ بوویه‌ و ئه‌گه‌ر هات دراڤێ كه‌سى كێمتر بوو ژ (100) ملیۆنان دێ ب رێژا (51%) هێته‌ قه‌ره‌بۆكرن, و ئه‌گه‌ر دراڤ زێده‌تر بوو، دێ ئه‌ڤ رێژا قه‌ره‌بۆكرنێ بته‌ (25%). ئارمانه‌جه‌ك دى یا گرنگ ئه‌ڤ كۆمپانیه‌ بۆ هاتیه‌ ئاڤاكرن ئه‌وه‌ كو هاندانا خه‌لكێ بكت بۆ هلگرتن و پاشخستنا دراڤێ خوه‌ ل به‌نكان و ژ گه‌نجینه‌ێن خوه‌ یێن تایبه‌ت ڤه‌گوهێزن بۆ به‌نكان دا ورارا ئابوورى و سیسته‌مێ به‌نكان و دانوستاندنێ بهێزتر بكه‌ڤت. له‌وا ئه‌گه‌ر كۆمپانیه‌ك تایبه‌ت بۆ گه‌ره‌نتیكرنا دراڤێ كه‌سان ل هه‌رێما كوردستانێ ژى هاتبایه‌ ئاڤاكرن یان دامه‌زراندن دبیت دانوستاندن ل گه‌ل به‌نكێن هه‌رێما كوردستانێ زێده‌تربایه‌ و زێده‌تر باوه‌رى بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان دا دروست بت ب ڤان به‌نكان و پتر دا دراڤێ خوه‌ ل نك به‌نكان ده‌ینن و دبیت ئابوورێ هه‌رێما كوردستانێ ژى گه‌شه‌كربایه‌ برێژه‌یێن زێده‌تر, له‌وا یا گرنگه‌ هه‌رێما كوردستانێ ژى كۆمپانیه‌كا گه‌ره‌نتیكرنا دراڤێ دهێته‌ ده‌ینان ل جه‌م به‌نكان بهێته‌ دروستكرن.

113

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

هه‌لبه‌ت روندك ژ چاڤێن جوتیارى دهێنه‌ خوار و دلێ وى دێ ژچاندنێ ساربت و مافێ وی یه‌ ده‌ستێن خوه‌ بهینت بن كێله‌كێن خوه‌ و هشك براوه‌ستت و سه‌رێ خوه‌ لسه‌ر بالیفكى ده‌ینت و ده‌ستا ژ خه‌ون و خیالێن خوه‌ به‌ربده‌ت, وه‌ختا دبینت ره‌نج و زه‌حمه‌تا وى یا ساله‌كێ یان ژى چه‌ند هه‌یڤان بهه‌روه‌ى بچت و نه‌كارت بهایێ توڤێ چاندى بده‌ست بێخت. یاخویایه‌ چاندن و زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ چاندنێ گرنگیه‌كا زێده‌ هه‌یه‌ بو ئابوورى و پێشكه‌فتنا وه‌لاتى و بژێده‌رك گرنگ دهێته‌ نیاسین بو زێده‌كرنا داهاتێ نشتییمانى, لێ كه‌نگێ دێ گرنگیا خوه‌ هه‌بت؟ و كه‌نگێ به‌رهه‌مێ جوتیارى دێ ژین و ژیارا وى خوه‌شكت؟ و كه‌نگى به‌رهه‌مێ چاندنێ دێ شوونا به‌رهه‌مێ په‌ترولێ هێته‌ پێش؟ ئه‌ڤ پرسیاره‌ و گه‌له‌كێن دى پێدڤیه‌ بهێنه‌ كرن دا كو رێك و چاره‌سه‌رى بو قه‌یرانا ژ ناڤچون و بێ بها بونا به‌رهه‌مێ چاندنێ بهێنه‌ دیتن. زێده‌بارى چاندنێ روله‌ك گرنگ هه‌یه‌ نه‌تنێ بو وه‌لاته‌كێ یان ملله‌ته‌كێ, لێ روله‌ك هه‌رى مه‌زن هه‌یه‌ د ئابوورێن وه‌لاتێن جیهانێ دا. بونمونه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م لجیهانێ بنێرین كا كیژ وه‌لات لسه‌رێ لیستێ دهێت بگرنگی دان بچاندنێ و به‌رهه‌مێن وێ, دێ بومه‌ دیار بت كو وه‌لاتێ ئێكێ لسه‌رانسه‌ر كێشوه‌رێ ئه‌مریكا ویلایه‌تێن ئێكگرتى دهێت كو قه‌باره‌ و بهایێ به‌رهه‌م ئینانا وان دگه‌هته‌ نێزیكى 205 ملیار دولاران. ل كێشوه‌رێ ئاسیا ژى وه‌لاتێ چینێ لسه‌رێ لیستێ دهێت و قه‌باره‌ و بهایێ به‌رهه‌مێ وان دگه‌هته‌ نێزكیى 950 ملیار دولاران, وه‌لاتێ مسرێ بچاندن و به‌رهه‌مێن خوه‌ ێن چاندنێ لسه‌ر لیستا وه‌لاتێن عه‌ره‌بى دهێت, وه‌لاتێ نێجیریا ژى ئێكه‌م وه‌لاته‌ لكێشوه‌رێ ئه‌فریقیا شیایه‌ به‌رهه‌مێ خوه‌ یێ چاندنێ بگه‌هینته‌ نێزیكى (84) ملیار دولاران. لعێراقا فیدرال و هه‌رێما كوردستانێ ژى روبه‌رێن باش یێن چاندنێ هه‌نه‌ لێ ژبه‌ر نه‌بونا پلانێن پێش وه‌خت و نه‌بونا گرنگی دانێ بڤى بوارى و تنێ پشت به‌ستن بكه‌رتێ په‌ترولێ ئه‌م دشێن بێژن كو لاوازیه‌كا زێده‌ دناڤا ڤی كه‌رتى دا به‌لاڤبویه‌, و ئه‌م دبینن سه‌ره‌رایى چاندنێ و به‌رهه‌م ئینانێ نه‌ جوتیارى نه‌ژى حكومه‌تێ مفا ژ به‌رهه‌مێن چاندنێ بگوره‌ى پێدڤیاتیێ نه‌وه‌رگرتیه‌. هه‌لبه‌ت چاره‌سه‌ری بدوو دێر یان رێزان ناهێته‌ دیار كرن لێ ئه‌گه‌ر وه‌لات و حكومه‌تێ بڤێت گرنگى بڤى كه‌رتى بدت پێدڤیه‌ ئه‌ڤ خاله‌ لبه‌ر چاڤ بهێنه‌ وه‌رگرتن: خالا هه‌ریى گرنگ گرنگى دانه‌ بروشه‌نبیریكرنا جوتیارى ئه‌و ژى دیار كرنا رێكان بوى چ دانا ئامارێن پێش وه‌خت بن لدور پێدڤیا هه‌ڤوه‌لاتیان ببه‌رهه‌مێ وى یان ژى چاندنا به‌هه‌مێن پێدڤی داكو زێده‌تر ژ پێدڤیا نافخویى به‌رهه‌م نه‌هێت و دیسان دانا پێزانینان لسه‌ر چاوانیا چاندنا به‌رهه‌مێن هه‌ره‌باش, دیسان پشته‌ڤانیكرنا به‌رهه‌مێ چاندنا نافخوی برێكا هنارتن بو وه‌لاتێن ده‌وروبه‌ر و قه‌ده‌غه‌كرنا به‌رهه‌مێن نه‌پێدڤى بو ناف وه‌لاتى, دیسان یا گرنگه‌ نه‌ تنێ دام و ده‌زگه‌هێن چاندنێ و فه‌رمانبه‌رێن وان به‌رهه‌م خور و موچه‌ خور بن لێ دڤیا بت زێده‌تر ژ وى داهاتێ دمه‌زێخن دراڤی بو گه‌نجینه‌یا وه‌لاتى كومبكن چ برێكا هاندانا بازرگانان بت بڤه‌كرنا كارگه‌هو كومپانێن ببكارئینانا به‌رهه‌مێ چاندنا ناڤخویى رادبن مینا دروستكرنا كارگه‌هێن دروستكرنا ته‌ماتێ و شه‌ربه‌ت و كه‌له‌گ كارگه‌هێن دى, لدوماهیێ ژى كارتێكرنا مێشكێ هه‌ڤوه‌لاتیان چ برێكا یاسا یان ریكلامان بت داكو پتر بكرینا به‌رهه‌مێ ناڤخویڤه‌ بهێته‌ گرێدان و خوه‌ ژ كرینا به‌رهه‌مێن بیانى دویر بكن و وه‌ك پشته‌ڤانى بو جوتیارێن ناڤخوی تنێ به‌رهه‌مێ وان بكرن.

132

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

دبیت گه‌له‌ك ژ مه‌ نزانن كا مه‌ره‌م ژ ته‌پێن به‌فرێ یان ته‌پكێن به‌فرێ چیه‌ د ئابوورى دا, یان ژى كه‌نگى ئه‌ڤ تێگه‌ه به‌ربه‌لاڤ دبت, بۆ هه‌ر كه‌سێ نزانت كا ئه‌ڤ تێگه‌هه‌ چى یه‌ و چ رامان ددت دڤیا بت بزانت كو ئه‌ڤ تێگه‌هێ هه‌ دیار كرنا سالۆخه‌تێن تێكچوونا كاودانایه‌ ل گه‌ل بۆرینا وه‌ختى چ د وه‌خته‌كێ كورت دا یان ژى د وه‌ختێ درێژ دا. دیسا گه‌ر ته‌ماشه‌یى ته‌په‌كا به‌فرێ بكن وه‌ختا ژ گۆپیتكا چیایه‌كێ دكه‌ڤت خوار ل سه‌ر زه‌ڤیه‌كێ مینا ئاراسته‌یێ چیایى بلند بت دێ بینێ كو ئه‌ڤ ته‌په‌ ژ هنده‌ك پرتێن به‌فرێ ێن بچووك پێكدهێن لێ ل گه‌ل گرۆله‌بینێ قه‌بارێ وێ دهێته‌ گوهارتن و گه‌له‌ك مه‌زن دبت دیسان له‌زاتیا كه‌فتنا وێ دمینت ل دووڤ ئاستێ بلنداهیێ و له‌زاتیا هه‌رفتنێ كو چه‌ند بلندتر و بله‌زتر بت دێ پتر كارتێكرنا خوه‌ هه‌بت, هه‌روه‌سا راوه‌ستاندنا ڤێ ته‌پێ ژى دمینت ل سه‌ر كا له‌زاتیا هه‌رفتنا وێ چه‌ند بوو, لێ گه‌ر ئه‌م به‌راوردیا ڤێ ته‌پێ ب كاودانیێن ئابوورى بكه‌ین دێ بینین كو چاره‌نڤیسێ ته‌پێن به‌فرێ مینا كاودانیێن ئابوورى یه‌ كو هه‌ر گاڤا پشتبه‌ستن تنێ ل سه‌ر ژێده‌ره‌كێ داهاتى هاته‌ كرن دێ بۆ مه‌ دیار بت كو كاودان دێ ئالۆزتر بن و ب تایبه‌تى ژى هه‌ر گاڤا مه‌ داهاتێ خوه‌ یێ ئێكانه‌ خه‌رجكر و ئه‌م نه‌گه‌هشتن پركرنا پێدڤیێن كه‌سۆكى, ژبه‌ر هندێ كێمكرنا كارتێكرنا هه‌رفتن یان گروله‌بینا ڤێ ته‌پێ و كێمكرنا قه‌بارێ وێ یان ژى هێویركرن و یه‌كسان راگرتنا بارێ ئابوورى دمینت ل سه‌ر چه‌ند خالان مینا: خالا ئێكێ دڤیا بت ئه‌م بزانن كا ئه‌رێ ئابوورێ مه‌ چ جۆره‌ و ئه‌م پشتبه‌ستنێ ل سه‌ر چ جۆرێ ئابوورى دكین داكو بكارین ئاراسته‌یێ هه‌ڤوه‌لاتیێن خوه‌ بگوهۆرین و پلانه‌كا رژد و درێژ دابرێژین ژبۆ ئاراسته‌كرنا وان ژ بۆ به‌رهه‌مهێنانێ و د وه‌ختێ نوكه‌ دا ئه‌ڤ خالا لاوازیێ كارتێكرنا نه‌رێنى په‌یدا كریه‌ و پتریا ته‌خا گه‌نجان بێكار و بێ به‌رهه‌م ماینه‌ ژبه‌ر نه‌بوونا پلانێن ئابوورى و زانستى یێن دۆمدرێژ و به‌رده‌وام, دیسا بهێزكرنا لایه‌نێ ده‌روونى یێ هه‌ڤوه‌لاتى ب تایبه‌تى پلا باوه‌ریێ ب كار و پرۆگرامێن حوكمه‌تێ و دیسا بهێزراگرتنا مۆرالا باوه‌ریێ، چونكى پتریا ئاریشه‌ و قه‌یرانیێن ئابوورى ئه‌گه‌ر نه‌بوونا باوه‌ریێ یه‌ د ناڤبه‌را كاركه‌ر و خودان كاران دا, و خاله‌كا دى یا گرنگ بهێزكرنا چاڤدێرێ ژ لایێ حوكمه‌تێ ڤه‌ ل سه‌ر ده‌رامه‌ت و خێر و خێراتێن وه‌لاتى یه‌ و سزادانا بازرگانێن سه‌رپێچ و به‌رژه‌وه‌ند خواز, دیسا رێكگرتن ل سه‌ر دیاردێن چاڤلێكرنێ، مینا ره‌فتارا ل ڤێ دووماهیێ په‌یدابوویى و بویه‌ ئه‌گه‌رێ قه‌یرانا غازێ ئه‌و ژى بكارئینانا غازێ بوویه‌ ژلایێ ترومبێلێن وه‌لاتى ڤه‌ كو پتریا شۆفێران سیسته‌مێ بكارئینانا پانزینێ گوهارتیه‌ سیسته‌مێ غازێ و ئه‌ڤه‌ژى ژبه‌ر نه‌بوونا پلانیێن پێشده‌م و نه‌بوونا سزا و چاڤدێریێ ژلایێ جهێن ده‌ستهه‌لاتدار ڤه‌ كارتێكرن ل سه‌ر رێژا بكارئینانا غازێ كریه‌ و بوویه‌ ئه‌گه‌رێ قه‌یرانێ. له‌وا ب دیتنا من هه‌كه‌ ئه‌م باش هزر ل گۆتنا سه‌رۆكێ كوردستانێ مسعود بارزانى بكه‌ین دێ گه‌له‌ك ئاریشه‌یێن مه‌ چ یێن ئابوورى بن یان ژى دارایى بن دێ چاره‌سه‌ر بن وه‌ختا دبێژت (ماسیگر بن نه‌ ماسیخۆر) كو بنه‌مایێ سه‌ره‌كى و دارشتنا ڤێ ئاخفتنێ ئاراسته‌یێ به‌رهه‌مئینانێ یه‌ ژ بكارئینانێ.

125

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

هه‌لبه‌ت هه‌بوونا به‌نكێن ئیسلامێ دزڤرت بۆ نیڤا سالێن نۆتان و ده‌ستپێكا چه‌رخێ بیستێ, و ب گه‌رموگۆریه‌كا زێده‌ په‌یدابووینه‌ و كارێن وان زێده‌ بووینه‌، ب تایبه‌تى پشتى قه‌یرانا دارایى یا جیهان تێدا ده‌ربازبووى، ل سالا 2008, و ل دووڤ راپۆرتا سالانه‌ یا جڤاتا خزمه‌تێن ئیسلامى ل سالا 2016 پاره‌پێدانا ئیسلامى گه‌هشتیه‌ زێده‌ترى (1.9) ترلیۆن دۆلاران و د سالێن نوكه‌ دا زێده‌تر بوویه‌. یا خۆیایه‌ ئارمانجا سه‌ره‌كى ژ په‌یدابوونا هه‌ر به‌نكه‌كێ بده‌ستڤه‌ئینانا قازانجى یه‌، لێ هه‌ر به‌نكه‌كێ هنده‌ك بنه‌ما و ئارمانجێن تایبه‌ت ژى هه‌نه‌, و به‌نكێن ئیسلامى ئارمانجا وان یا تایبه‌ت راكێشانا سه‌روه‌ت و سامانێ هه‌ڤوه‌لاتیان ژ بانكێن بازرگانى و بانكێن دى ل وه‌لاتێن بیانى بۆ ناڤ ئابوورێ وه‌لاتێن ئیسلامیه‌ و ب ئارمانجا گه‌شه‌كرنا ئابوورێن وه‌لاتێن ئیسلامى و بكارئینانا قانوون و رێنمایێن شه‌ریعه‌تێ ئیسلامێ و خوه‌دووركرن ژ ئاریشێن رێژا مفایى و قازانجێ نه‌ رێكپێدایى ژلایێ ئولا ئیسلامێ ڤه‌. پتریا وه‌لاتێن جیهانێ یێن ئیسلامى ئه‌ڤ بانكه‌ ڤه‌كرینه‌ و كار پێ دكن و هه‌تا هنده‌ك بانكێن نه‌ئیسلامى ژى ل وه‌لاتێن ئورۆپى و ئه‌مریكى هنده‌ك ژمێره‌یێن تایبه‌ت ڤه‌دكن بۆ موسلمانان ب ناڤێ ژمێره‌یێن ئیسلامى، ب مه‌ره‌ما راكێشانا سه‌روه‌ت و سامانێ هه‌ڤوه‌لاتیێن وه‌لاتێن ئیسلامى و موسلمان, ژبه‌ر كو ئه‌ڤ ژمێره‌یه‌ هه‌تا راده‌یه‌كێ بۆ ان قازانجه‌كێ زێده‌ یێ تێدا و مفایێ ل سه‌ر ناده‌ن. ل وه‌لاتێ عیراقێ ژى نێزیكى سیه بانكێن ئیسلامى نوكه‌ كاردكن و چالاكیێن وان به‌رده‌وامن, لێ ژبه‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران هه‌تا نوكه‌ نه‌كارینه‌ سه‌رنجا هه‌ڤوه‌لاتیێن عیراقى بۆ خوه‌ راكێشن و دراڤێ وان ژ ناڤ گه‌نجینه‌یێن تایبه‌ت ب وه‌به‌رهێنانێ رابكێشن, ل هه‌رێما كوردستانێ ژى گه‌له‌ك بانكێن ئیسلامى په‌یدا بووینه‌ و ژ ناڤدارترین به‌نكێن ئیسلامى ل هه‌رێما كوردستانێ (به‌نكا كوردستان یا نێڤده‌ولى یه‌ بۆ وه‌به‌رهێنان و پاره‌پێدانێ یا ئیسلامى) كو ل سالا (2005) هاتیه‌ دامه‌زراندن و هه‌تا نوكه‌ یا به‌رده‌وامه‌ و سه‌روه‌ت و سامانێ وێ دهێته‌ خه‌ملاندن ب (400) ملیار دینارێن عیراقى و زێده‌ترى هه‌ژده‌ تایان هه‌نه‌, زێده‌بارى (به‌نكا جیهان بۆ وه‌به‌رهێنان و پاره‌پێدانێ یا ئیسلامى)، ئه‌وژى ل سالا (2008) هاتیه‌ دامه‌زراندن, سه‌ره‌راى سه‌ركه‌فتنا هه‌ردو بانكێن هه‌ ل سه‌رانسه‌ر عیراقێ و هه‌رێما كوردستانێ لێ هێشتا نه‌كارینه‌ ره‌ه و ریشالیێن خوه‌ باش د ناڤ جه‌رگێ هه‌ڤوه‌لاتیان دا به‌لاڤ بكن و ل شوونا هلگرتنا دراڤى ل مال ل جه‌م وان ده‌ینن. به‌لێ دڤیا بت ئه‌م بزانینن كو نه‌ دانوستاندن و ڤه‌كرنا ژمێره‌یان ل به‌نكان ل هه‌رێما كوردستانێ چ په‌یوه‌ندى ب لایه‌نێ دینى ڤه‌ نینه‌، چونكى د سالا چوویى دا من ڤه‌كولینه‌ك ئه‌نجامدا كا بۆچى قوتابى ژمێره‌یێن به‌نكان ڤه‌نكان, و ئه‌ڤ ڤه‌كۆلینه‌ ل سه‌ر (100) كه‌سان هاتیه‌ ئه‌نجامدان لێ خوه‌ ئێك ژ وان دیار نه‌كر كو ئه‌گه‌رێ نه‌ڤه‌كرنا ژمێره‌یێ، ژبه‌ر رێژا مفایى یه‌ یان ژبه‌ر كو ئه‌ڤ به‌نك ل دووڤ بنه‌مایێن ئیسلامى كار ناكن, لێ هه‌موویان دا دیاركرن كو باوه‌ریى ب به‌نكێن وه‌لاتى نوو نه‌هه‌تا به‌نكێن ئیسلامى ژى و تنێ ده‌ه كه‌سان ژمێره‌یێن بانكى هه‌بوون. ل ڤێره‌ بۆ مه‌ دیار دبت ئه‌گه‌رێ كێم بكارئینان یان ژى نه‌ بكارئینانا ژمێره‌یێن بانكان چ به‌نكا ئیسلامى بت یان ژى به‌نكێن دى تنێ نه‌بوونا باوه‌ریێ یه‌ و دا ئه‌ڤ باوه‌ریى په‌یدا ببت ب بانكێن ئیسلامى و یێن دى پێدڤیه‌ بانكێن ئیسلامى ڤان خالان به‌رچاڤ وه‌ربگرن بۆ كارا كرنا رۆلێ خوه‌ د ناڤ جڤاك و ئابوورى دا ئه‌و ژى: ب هێزكرنا ئالاڤیێن ریكلامێ ب تایبه‌ت ریكلاما بازارگێریا به‌نكى, دانا قه‌رێن باش كو مفا ل سه‌ر ناهێته‌ وه‌رگرتن پتر به‌ربه‌لاڤ بت ژلایێ ڤان به‌نكان ڤه‌, و بهێزكرن و ڤه‌كرنا سندۆقا زه‌كاتێ و به‌لاڤكرنا سامانێ زه‌كاتێ ل سه‌ر هه‌ژارێن هه‌رێمێ, هه‌تا نوكه‌ هێش چ گۆتاربێژ و كه‌سیێن ئاینى هزرا دانوستاندنێ ب ڤان جۆره‌ بانكان ڤه‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیان نه‌دایه‌ دیاركرن و هه‌تا دڤیابت هنده‌ك جاران گۆتارێن تایبه‌ت ل سه‌ر دانانا دراڤى ل به‌نكێن ئیسلامى و مفایێ وان بۆ جڤاكى ب گشتى بهێنه‌ دیاركرن, و ل دووماهیێ ژى نه‌ تنێ ئه‌ڤ به‌نكێن ئیسلامى وه‌ك ناڤ ئیسلامى بن و دبنه‌روه‌ت دا هیچ رێكار و بنه‌مایێن ئیسلامێ په‌یره‌و نه‌كن، چونكى ئێكه‌م كارێ پێدڤى ل سه‌ر ڤان به‌نكان، دڤێت ڤێ گۆتنا خودایێ بجهبینن، هه‌روه‌كى دبێژت (ۆڵا تَأْكُلُوا أَمْۆاڵكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْبَاگِلِ), دیسا گرنگیه‌كا زێده‌تر ب ته‌كنۆلۆجیایا سه‌رده‌م بهێته‌دان و پتر گرنگى ب به‌نكان بهێته‌ دان و شێوازێ بكارئینانا مۆبایلێ بۆ زانیینا بالانسى و ره‌وانه‌كرنا دراڤى ب رێیا مۆبایل و ئه‌لكترۆنى, ئه‌م نابێژن كو هه‌ڤوه‌لاتى ب ئێكجارى دێ به‌ر ب ڤان به‌نكان ڤه‌ هێن، لێ دێ كریاریێن ڤان به‌نكان هه‌رچ نه‌بت زێده‌تربن و رۆلێ ڤان به‌نكان دێ د ناڤ ورارا ئابوورى دا پتر دیار بت. رێژه‌یا ڤه‌كرن و دانوستاندنا ب به‌نكێن ئیسلامى د وێنه‌یێ ل خوارێ دا هاتیه‌ دیاركرن بۆ مفا وه‌رگرتنێ.

85

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

هه‌لبه‌ت گه‌نده‌لى ژ بابه‌تێن به‌ربه‌لاڤه‌ ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ و تنێ وه‌لاتێ عیراقێ د ڤى كاودانى دا ده‌رباز نابت, لێ زۆربه‌یا وه‌لاتێن جیهانێ ژ به‌ر ڤێ ئاریشێ دنالن و گه‌نده‌لى ئێشه‌كا كوژه‌كه‌ و مه‌ترسیه‌كا دژواره‌ ل سه‌ر سه‌قامگێریا جڤاكى و گه‌شه‌كرنا ئابوورى و دیسا ل سه‌ر ئاستێ دارایى و رێڤه‌به‌رى یێ وه‌لاتان و ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ هه‌مى وه‌لات پێكۆلا بنبركرنا ڤى كاودانى دكن و هه‌ولا كێمكرنێ دكن. هه‌كه‌ ئه‌م پێناسه‌یا په‌یڤا گه‌نده‌لیێ بكن یان ژى دبێژنێ (Corruption) یا پێكهاتى ژ نه‌دروست بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ د رێڤه‌برنێ دا ب گه‌له‌ك جۆران، لێ ل ڤێره‌ من دڤێت ل سه‌ر لایێ ئابوورى و دارایى براوه‌ستم كو ئه‌و ژى نه‌دروست بكارئینانا سه‌رمایه‌یه‌ یان ژى بكارئینانا سه‌رمایه‌یى بۆ به‌رژه‌وه‌ندیێن خوه‌ یێن تایبه‌ت و كه‌سۆكى و خه‌رجكرن و به‌لاڤكرنا دراڤى چ یێ وى بت یان ژى كۆمه‌كا كه‌سان و دیسا هنده‌ك جاران بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ ب ئارمانجا بده‌ستڤه‌ئینانا دراڤى ب رێیێن نه‌گونجاى. زێده‌بارى گه‌له‌ك جۆرێن گه‌نده‌لیێ هه‌نه‌ مینا: گه‌نده‌لیا سیاسى, گه‌نده‌لیا كارگێرى, گه‌نده‌لیا ره‌وشتى, و ل دووماهیێ گه‌نده‌لیا ژ هه‌مى ب ترستر و به‌ربه‌لاڤتر و جهێ ئاماژێ گه‌نده‌لیا دارایى یه‌ كو دهێته‌ نیاسین ب بكارئینانا ده‌ستهه‌لاتێ و بنپێكرنا وێ ب ئارمانجا بده‌ستخستنا ده‌ستكه‌فتێن كه‌سۆكى و تایبه‌ت و زالبوون ل سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیێن جڤاكى ب گشتى, وه‌كى ده‌رێخستنا هنده‌ك بریاران ب رێیا وان قازانجى بده‌ستبێخت, دیسا ئه‌و ره‌وشتێ بیرۆكراتى یه‌ ئارمانج ژێ ده‌ستكه‌فتیێن تایبه‌تن ب رێیێن نه‌قانوونی. زێده‌بارى گه‌له‌ك نموونه‌ هه‌نه‌ ل سه‌ر گه‌نده‌لیا دارایى مینا: نه‌بوونا رۆهناتی و زه‌لالیێ د راگه‌هاندنا گرێبه‌ستێن حكومى دا, ده‌رێخستنا هنده‌ك بریاران د به‌رژه‌وندیا هنده‌ك تاكان دا و نه‌ د به‌رژوه‌ندیا پتریا جڤاكى دا, نه‌ پاراستنا سه‌روه‌ت و سامانێ گشتى و نه‌ دروستیا بكارئینانێ, گیرۆكرنا كارى و رێزنه‌گرتن ل رێنمایێن كارى, به‌لاڤكرنا زانیاریێن كارى, نه‌ پێگریكرنا رێنمایێن به‌رپرسێ كارى, نه‌ هاریكاریكرنا هه‌ڤپشكێن كارى, نه‌ هه‌لگرتنا به‌رپرسیاریێ, واسته‌كارى, خه‌رجكرنا زێده‌ یا سه‌رمایێ گشتى, وه‌رگرتنا به‌رتیلان, ده‌ستكاریا دراڤێ گشتى و گه‌له‌ك رێیێن دى. لێ دیسا گه‌له‌ك رێ هه‌نه‌ بۆ چاره‌سه‌ركرنا ڤێ ئاریشێ ژ وان ژى: گوهارتنا به‌رپرس و رێڤه‌به‌ران ب به‌رده‌وامى داكو رێك لبه‌ر دروستكرنا گرۆپێن كه‌سێن نێزیك نه‌هێته‌ دان و ده‌ستهه‌لات ل ژێر ده‌ستێن وان نه‌مینت, پاداشتكرنا كارمه‌ندێن دلسۆز و رێگر ل به‌ر گه‌نده‌لیێ, بلندكرنا مووچه‌ و ده‌رماله‌یان دا ژین و ژیارا فه‌رمه‌نبه‌ران پێ بهێته‌ خوه‌شكرن و دووربن ژ ره‌فتارێن نه‌گونجایى, دامه‌زراندنا كه‌سێن ره‌وشت به‌رز و دیاركرنا به‌رپرسیاره‌تیا وان و ئه‌ركێن وان, توندكرنا سزایان و ب تایبه‌تى بۆ گه‌نده‌لكاران, كاراكرنا رۆلێ ده‌زگه‌هێن چاڤدێریكرنێ ل رێڤه‌به‌ریان و دانا ده‌ستهه‌لاتێ ب وان ره‌ دا بكارن سزایان بسه‌پینن ل سه‌ر خه‌مساران ڤه‌, دیاركرنا سه‌روه‌ت و سامانێ رێڤه‌به‌ر و كاربده‌ستان ب به‌رده‌وامى, بكارئینانا ئامیرێن ئه‌لیكترۆنى د كارى دا و رێگرتن د رۆتینیاتان دا. من دڤێت د ڤێ گۆتارێ دا ئاماژێ ب وه‌لاته‌كێ بكم كو د گۆپیتكا گه‌نده‌لیێ دا ده‌رباز دبوو كو دكتۆرا (غاده‌ عامر: 2016) دبێژت گه‌له‌ك جاران ئه‌م دبیهستن ژ به‌رپرسێن خوه‌ ته‌كه‌زیێ ل سه‌ر مفا وه‌رگرتنێ ژ سه‌ربۆرێن وه‌لاتان دكن و ب تایبه‌تى ژ وه‌لاتێن ژ سفڕێ ده‌ستپێكرى و نوكه‌ هه‌ڤرك بۆ زلهێزان, لێ وه‌ختا كار دگه‌هیته‌ بنبركرنا گه‌نده‌لیێ و نه‌هێلانا وێ هه‌مى كه‌س خوه‌ ژبه‌ر دهاڤێژن و كه‌س خوه‌ لێ ناكت خودان سه‌روه‌رایى وێ چه‌ندێ كو سه‌ركه‌فتنا وان ب رێیا سه‌ركه‌فتنا ل سه‌ر گه‌نده‌لێ و نه‌هێلانا وێ بوویه‌. دیسا د ڤێ گۆتارێ دا من دڤێت باشترین نموونه‌ و وه‌لات بینم كو شیاینه‌ خوه‌ ژ گه‌نده‌لیێ قورتال بكن و بهێنه‌ رێزا سیێ ژ ده‌ست پاكترین وه‌لات و كێمترین گه‌نده‌لى ل سالا (2018) دا ل دووڤ راپۆرتا ده‌ستپاكیێ یا جیهانى ئه‌و ژى وه‌لاتێ سه‌نگافۆره‌ یه‌، پشتى خوه‌ ژ گه‌نده‌لیێ خلاسكرى كو د سالا (1952) دا ژ وه‌لاتێن تژى گه‌نده‌لیى بوویه‌ و رێژا هه‌ژاریێ و نه‌خۆشیێ و نه‌خوه‌ینداریێ بلندبوویى و هه‌تا گه‌هشت بۆ وى راده‌یى پۆست دهاتنه‌ فرۆتن به‌رامبه‌ر سه‌روه‌ت و سامانى و كێ پتر پێ دابایه‌ دا وى پۆستى وه‌رگرت و ئاستێ گه‌شه‌كرن و ورارێ د ئابوورێ وان دا گه‌له‌ك كێم ببوو و بهایێ دراڤێ وان ژى به‌رامبه‌ر دۆلارى گه‌له‌ك داكه‌فت بوو, و ب هه‌مى كاودانان وه‌لاته‌كێ هه‌ژار بوو. زێده‌بارى ئه‌ڤ وه‌لات گه‌له‌ك لاواز ببوو و باوه‌ریا خه‌لكى ب ڤه‌گه‌رانا وى نه‌مابوو، لێ پرسیار ل ڤێره‌ ئه‌ڤه‌یه‌ ئه‌رێ چاوا سه‌نگافۆره‌ شیا خوه‌ ل سه‌ر پێن خوه‌ بگرت و ببت بهێزترین وه‌لات و ده‌ستپاكترین وه‌لات ل سه‌رانسه‌ر جیهانێ؟ هه‌كه‌ ئه‌م بزڤرین دیرۆكا سه‌نگافۆره‌ و ته‌ماشه‌ى سالێن شێستا و سه‌ردا بكه‌ین، دێ بینین كو پشتى گوهۆرینێن رادیكالى یێن حوكمه‌ت پێ رابوویى بوونه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ وه‌لات ب له‌ز پێش بكه‌ڤت ئه‌و ژى پشتى ئه‌نجامدانا: گرنگیدان ب فێركرن و په‌روه‌ردێ, به‌رهه‌مهێنان و هنارتنا به‌رهه‌مى بۆ وه‌لاتێن دى, و خالا ژ هه‌میێ گرنگتر بنبركرنا گه‌نده‌لیێ ل ڤى وه‌لاتى بوو, هه‌ژیێ یه‌ بێژین ئه‌ڤ وه‌لاته‌ د هیچ پرۆژه‌یه‌كێ گه‌شه‌كرنا ئابوورى دا سه‌ركه‌فتى نه‌بوو هه‌تا پشتى كونترۆلا گه‌نده‌لیێ كرى و ل سه‌ر به‌رپرسێن وه‌لاتێ خوه‌ سه‌پاندى كو سالانه‌ قه‌بارێ سه‌روه‌ت و سامانێ خوه‌ دیار بكت د به‌نكان و ده‌زگه‌هێن دارایى دا و هه‌تا سه‌روه‌ت و سامانێ خێزانا خوه‌ ژى و ئه‌و كه‌سێ هه‌ڤدژ با ل گه‌ل ڤى رێنمایى سزا دگه‌هشته‌ رادێ سێداره‌دانێ و لێژنه‌كا سه‌ر به‌خوه‌ پێكئینا بۆ دووڤچوونا دۆزێن گه‌نده‌لیێ و هه‌مى برپرسیاره‌تێ دایێ, و سركرنا گه‌نده‌ل كاران و بێ به‌هركرنا وان ژ گه‌له‌ك ماف و ئمتیازاتان و زێده‌ترى (50) سالانه‌ ئه‌ڤ وه‌لاته‌ ب وه‌لاته‌ك ده‌ستپاك و پێشكه‌فتى دهێت هژمارتن د هه‌مى واران دا ژ ئه‌گه‌رێ بنبركرنا گه‌نده‌لیێ و چه‌سپاندنا ده‌ستپاكیێ. لێ وه‌لاتێ عێراقێ د هه‌مان سال دا ل رێزا (168) هات ژ سه‌رجه‌مێ سه‌د و هه‌شتێ وه‌لاتان و وه‌لاته‌ك پرى گه‌نده‌لێ یه‌ و هه‌تا راده‌یه‌كێ چاره‌سه‌ركرنا ڤێ ئاریشێ یا ب زه‌حمه‌ته‌ و ماوه‌یه‌كێ درێژ بۆ دڤێت، ژبه‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ران مه‌ نه‌ڤێت ل ڤێره‌ دیار بكه‌ین به‌س ئه‌ڤ كاودان ب دیتنا من گه‌له‌ك به‌روڤاژینه‌ ل گه‌ل هه‌رێما كوردستانێ، چونكى ل گه‌ل ده‌ستبكاربوونا كابینا نووی یا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ ب سه‌رۆكاتیا سه‌رۆكێ گه‌نج و كارا (مسرۆر بارزانى) درووشمێ وى نه‌هێلانا گه‌نده‌لیێ بوویه‌ و هه‌تا راده‌یه‌كێ كار ل سه‌ر هاتیه‌كرن و دهێته‌كرن ژى و ئه‌گه‌ر ب ڤى شێوه‌یى به‌رده‌وام بن و مینا وه‌لاتێ سه‌نگافۆره‌ گه‌نده‌لى بهێته‌ لادان ژ ناڤ داموده‌زگه‌هێن میرى و حكومى دا, و سزا ل سه‌ر گه‌نده‌لكاران بهێنه‌ سه‌پاندن, نه‌دووره‌ ب ڤێ رێكێ حوكمه‌ت بكارت سه‌ربه‌خوه‌یا خوه‌ یا ئابوورى رابگه‌هینت و پتر ژین و ژیارا هه‌ڤوه‌لاتیێ هه‌رێما كوردستانێ خۆش كت و یه‌كسانیێ د داهاتێ نشتیمانى دا په‌یدا بكت, ل ڤى وه‌ختى هه‌رێما كوردستانێ دێ بته‌ خودان ژێرخانه‌یه‌كا ئابوورى یا ب هێز.

84

سه‌ردار شاكر سلێڤانه‌ى

د هژمارا (1851) یا رۆژناما ئه‌ڤرۆ دا ل سالا 2016 د گۆتاره‌كا كورت دا، من گرنگى و دیرۆكا راپۆرتێن دارایى (Annual reports) دابوو دیاركرن ب شێوه‌یه‌كێ كورت، لێ د ڤێ گۆتارێ دا ب گرنگى دێ ل سه‌ر ڤان راپۆرتان راوه‌ستین، ژبه‌ر گرنگیا وان بۆ ئابوورى و ب تایبه‌تى بۆ بازارێن دارایى, زێده‌بارى گه‌له‌ك ژێده‌ر هه‌بوونا ڤان راپۆرتان دزڤرینن بۆ سالا (1711) وه‌ختا كۆمپانیا (South Sea Bubble ) بۆ بازرگانیكرنێ و ب تایبه‌تى بازرگانیا به‌نده‌یان ئه‌ڤ راپۆرتێن دارایى چاپكرین و بكارئینان و پاشى كۆمپانى و ده‌زگه‌هێن دى یێن دارایى د سالێن ددووڤرا دا. هه‌روه‌سا یاخۆیایه‌ راپۆرتێن دارایى ئه‌و راپۆرتن یێن بها و پێگریێن كۆمپانیان و ده‌زگه‌هێن دارایى دده‌نه‌ دیاركرن ژ سه‌روه‌ت و سامانێ وان و قازانج و خوساره‌تیا په‌یدابوویى د ماوێ سالا دارایى دا و دیسا به‌رده‌ستیا دراڤى هه‌ر د وى ماوه‌یى دا. و گه‌له‌ك كه‌س و لایه‌ن گرنگیێ پێ دده‌ن مینا: خودانیێن ده‌زگه‌هێن دارایى, قه‌رده‌ر, وه‌به‌رهێنه‌ر, هه‌لگرێن پشكان و حوكمه‌ت و ده‌زگه‌هێن وه‌رگرتنا باجێ, و كه‌سێن ب به‌رهه‌ڤكرنا كه‌لوپه‌لان رادبن بۆ ده‌زگه‌ه و كۆمپانیێن دیار و گه‌له‌ك كه‌سێن دى و بۆ ئارمانجیێن جودا جودا وه‌كى ده‌ستنیشانكرنا قه‌بارێ وه‌به‌رهێنانێ تێدا و قه‌بارێ قه‌ران. زێده‌بارى راپۆرتێن دارایى گه‌له‌ك خاسله‌ت هه‌نه‌ و ب ڤان خاسله‌تان دهێنه‌ نیاسین وه‌كى: رۆهناتى ئه‌ڤه‌ ژى ب وێ واتایێ دهێت كو ئه‌ڤ راپۆرته‌ دڤێت گه‌له‌ك رۆهن و دیار بن و ئه‌و زانیاریێن تێدا دیار بن و هه‌ر كه‌س بكارت ب ئاسانى تێ بگه‌هت هه‌تا ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كێ نه‌خوینده‌وار بت ژى, گونجایى بن كو ئه‌و كه‌سێن پێدڤى دبن، ب ئاسانى ل دووڤ زانیاریێن تێدا بریارێ بده‌ن د كۆمپانیێن خوه‌ دا, شیانیێن به‌راوردكرنێ هه‌بن ب ئارمانجا ده‌ستنیشانكرنا ئاراسته‌ و هه‌لسه‌نگاندنا كارێ وان, گرنگیا رێژه‌یى كو هه‌ر ژمێره‌یه‌ك یا بهێته‌ دیاركرن د ڤان به‌له‌گه‌نامان دا گرنگیا خوه‌ هه‌بت و كارتێكرنێ بكت د پرۆسێسا بریاردانێ دا چ كرینا پشكان بت یان ژى هه‌ر بریاره‌كا دى یا دارایى, ل دووماهیێ راست و دروستى كو هه‌ر ژمێره‌یه‌ك یان زانیاریه‌ك یا هاتبته‌ نڤێسین د ناڤا ڤان راپۆرتان دا یا راست و دروست بت و جهێ باوه‌ریێ بت. دیسا ڤان راپۆرتان گه‌له‌گ ئارمانجێن گرنگ هه‌نه‌ و ژ بۆ ڤان ئارمانجان هاتینه‌ دروستكرن مینا: گرنگیدان ب هه‌مى لایه‌نیێن گرێدایێ ڤان راپۆرتان و هه‌مى جڤاكى, چاڤدێریكرنا زانیاریان یێن كو هاریكاریا ده‌ستنیشانكرنا قه‌باره‌ و پلا مه‌ترسیێ دكن و هاتن و ده‌ركه‌فتنا دراڤى د پاشه‌رۆژێ دا یێن ده‌ست دكه‌ڤن د كۆمپانیێ دا, بكارئینانا پیڤه‌رێن گوهۆرینان د پێگیریێن كۆمپانیێ دا, پێشكێشكرنا پێزانینێن راست و دروست ل دۆر فاكته‌ریێن ئابوورى د كۆمپانیێ دا ب ئارمانجا دیاركرنا خالیێن هێز و لاوازیێ و زانیننا ژێده‌رێن وه‌به‌رهێنان و پاره‌پێدانێ, پێشكێشكرنا زانیاریان ل دۆر گوهۆرینێن به‌رچاڤ د سه‌رجه‌مێ كه‌ره‌سته‌یان دا, ئاشكراكرنا هه‌مى زانیاریان یێن گونجایى بۆ پێدڤیێن تاكان یێن راپۆرتێن دارایى بكاردئینن. نه‌خاسمه‌ ژبه‌ر گرنگیا ڤان راپۆرتان گه‌له‌ك كار و ئه‌رك هه‌نه‌ ژ وان ژى: دیاركرنا سه‌روه‌ت و سه‌ر مایێ د ده‌ستێ كۆمپانیێ دا, دیاركرنا هه‌مى پێگریێن كۆمپانیێ بگره‌ ژ قه‌ران و دراڤێ بیانیان, دیاركرنا گوهۆرینان د هه‌رسێ پێكهاتیێن ته‌رازویێ دا (سامانێ هه‌یى, سامانێ خه‌لكى, سامان و دراڤێ هه‌لگریێن پشكان), و دیاركرنا ڤان گوهۆرینان د ماوه‌یێن دیاركرى دا (هه‌یڤانه‌, سێ هه‌یڤان جاره‌كێ یان شه‌ش هه‌یڤان یان ژى ساله‌كێ), پۆلینكرنا گوهۆرینان ل دووڤ داهات و خه‌رجیان و قازانج و خوساره‌تیێ, به‌رهه‌ڤكرنا راپۆرتێن دارایى یێن به‌رده‌وام و ل سه‌ر شێوازێ زڤرینێ و د ماویێن دیار كرى دا. به‌لێ د هه‌مان وه‌ختدا دروستكرنا ڤان راپۆرتان هه‌ر وه‌كى هه‌مى سیسته‌مێن دى یێن ژمێریارى دڤیابت هنده‌ك گریمان بهێنه‌ به‌رچاڤ وه‌رگرتن ئه‌و ژى سێ گریمانن مینا: بنه‌مایێ بده‌ستخستنێ كو ل دووڤ ڤى بنه‌مایى هه‌ر چ داهات یان خه‌رجى هاتینه‌ بده‌ست ڤه‌ئینان و خه‌رجكرن، دڤێت بهێنه‌ تۆماركرن د تۆمارێن ده‌فته‌رێن رۆژانه‌ و ژمێریارى دا. بنه‌مایێ دوویێ بنه‌مایێ وه‌كهه‌ڤیێ ئه‌و ژى ب وێ واتایێ دهێت كۆمپانى یان به‌نك رێیێن ژمێریارى یێن وه‌كهه‌ڤ بكاربینت د هه‌مى وه‌ختان دا و چ گوهۆرینان تێدا نه‌كت دا به‌راوردى ب ساناهى تێدا بهێته‌ ئه‌نجامدان, بنه‌مایێ سیێ بنه‌مایێ به‌رده‌وامیێ یه‌، ئه‌ڤ بنه‌مایه‌ دێ هێته‌ په‌یره‌وكرن هندى كۆمپانى و بانك به‌رده‌وامیێ بكارى بدن تنێ د كاودانێن ژ ناڤچوونێ دا نه‌بت دیسان بانك دڤیابت بۆ تاكێن خوه‌ دیار بكن راپۆرتێن كاودانیێن ژ ناڤچوونێ ژى. هه‌ژیى یه‌ بێژین ئه‌ڤ راپۆرتێن دهێنه‌ دروستكرن ب به‌رده‌وامى د كۆمپانى و ده‌زگه‌هێن دارایى داپێكهاتینه‌ ژ: لیستا داهاتى (ژمێریا قازانج و خوساره‌تیێ), لیستا میزانیێ, لیستا هاتن و ده‌ركه‌فتنا دراڤى, لیستا مافێن خاوه‌نداران. لێ دڤیا بت ئه‌م بزانین ئه‌ڤ لیسته‌ ناهێنه‌ به‌رهه‌ڤكرن هه‌تا هنده‌ك كریار نه‌هێنه‌ ئه‌نجامدان مینا: هه‌بوونا كریاره‌كا دارایى یان ئابوورى و پاشى تۆماركرنا ڤێ كریارێ د تۆمارا رۆژانه‌دا و پاشى ڤه‌گوهاستن بۆ تۆمارا رێڤه‌به‌رى و دیسا تۆماركرن د ته‌رازویا پێداچوونێ دا و ل دووماهیێ، ژنوى ژمێریارێ دارایى دكارت ڤه‌گوهێزت بۆ ته‌رازوویا گشتى و لیستا خه‌رجى و داهاتى. ل پتریا وه‌لاتێن جیهانێ گرنگى ب دروستكرنا ڤان راپۆرتان دێ هێته‌دان و گه‌له‌ك كۆمپانى و ده‌زگه‌هێن دارایى یێن زه‌به‌لاح د مالپه‌ر و سایێتێن خوه‌دا ڤان راپۆرتان دده‌نه‌ دیاركرن، دا هه‌مى كه‌سیێن ل سه‌رى من دیاركرین ژێ مفادار بن و هه‌تا ڤه‌كۆله‌ر ژى بكارن گه‌له‌ك ڤه‌كۆلینان ل سه‌ر ژمێره‌یێن وان بكن و خالێن ب هێز و وه‌رارێ بۆ ڤان كۆمپانیان به‌رده‌ست بكن, لێ جهێ داخێ یه‌ دیسا ل هه‌رێما كوردستانێ تاك و ڤه‌كۆله‌ر نكارن زانیاریێن ڤان راپۆرتان بده‌ست ڤه‌ بینن، ژ به‌ر كو پێگریى ب بنه‌مایێ ئاشكراكرنا زانیاریان ناهێته‌كرن ژ لایێ ده‌زگه‌هێن دارایى و كۆمپانیێن ل هه‌رێما كوردستانێ كاردكن و چاڤدێریا لایه‌نێن په‌یوه‌ندیدار ژى دبت ئه‌گه‌ر بت بنه‌ سه‌پاندن و دیاركرنا راپۆرتێن دارایى یێن سالانه‌ و هه‌یڤانه‌، چونكى ئه‌گه‌ر چاڤدێرى نه‌بت، دبیت ده‌زگه‌هێن دارایى و كۆمپانى ڤان راپۆرتان به‌لاڤ نه‌كن، ئه‌و ژى ژبه‌ر گه‌له‌ك ئه‌گه‌ر و به‌رژه‌وه‌ندیان.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com