ئێكڕێزی و تەبـاییا مە كلیلا سـەركەفتنێ یە بـۆ هـەر كـاودانەكـی
نادر خەمۆ
هەكەر بێت و بەرپەڕێن دێرۆكا تەڤگەرا ئازادیخوازا گەلێ كورد پشتی شكەستنا دەولەتا ئۆسمانی ل جەنگا جیهانی یا ئێكێ هەلدەینەڤە و خواندنەكا سیاسی ل سەر رێڕەوا خەبات و شۆڕش و سەرهلدان و بەرخۆدان و قوربانیدانا گەلێ كورد بكەین و بهەلسەنگینین ژپێخەمەت سەربەستی و ئازادی و مافێ چارەنڤیس، نەخۆشبەختانە دیارە ل چەند ویستگەهێن چارەنڤیسساز دا پرسگریكا كوردی ڕاستی پیلان و ئەزمۆنێن (تەحل و كارەسات) بوویە ل گەل سیناریۆیێن بەڕژەوەندیێن جیهانا ڕۆژئاڤا و زلهێزێن دەولی. د ئەنجام دا ڤایە (١١٠) سال ل سەر خۆپانا ڕێككەفتنا (سایكس بیكۆ) دربازبوون ل سەر هەلوەشاندنا ئیمبراتۆریەتا دەولەتا ئۆسمانی ل سەدێ پێشین و دابەشكرنا میراتێ وێ دنێڤبەرا ئیمپریالیزمێ دا تایبەت هەڤپەیمانیا (برێتانیا، فرەنسا، ڕۆسیا). هەژی گۆتنێ یە پشتی شكەستنا دەولەتا ئۆسمانی و خوە ڕادەستی هەڤپەیمانیا دەولی كری ل پەیمانا لۆزان ٢٤/٧/١٩٢٣ ب تەمامی هاتە هەڕفاندن و بدوماهیك هات. لەوما ل ٢٩/ ١٠/ ١٩٢٣ و پشتی نەمانا دەولەتا ئۆسمانی، كۆمارا توركیا وەكو دەولەتا دامەزراوی ب دانپێدانا فەرمی یا هەڤپەیمانیا دەولی ب سەرۆكاتیا (كەمال ئەتاتورك) هاتە دامەزراندن وڕاگەهاندن. د ئەنجامدە مافێن كوردان ئەوێن ل دویڤ گرنگترین ماددەیێن پەیمانا سیڤەر یا نێڤدەولەتی (٦٢- ٦٣- ٦٤) ل سالا ١٩٢٠ دانپێدانا نیڤدەولی ب مافێن كوردان و سەرخۆبوونا كوردستانێ هاتەكرن، لێ مخابن دیارە ژبەر هۆكارێ ناڤخۆیی مللەتێ كورد و خۆ نەگونجاندن ل گەل پلان و سیناریۆیێن بەڕژەوەندیێن هەڤپەیمانا ل قووناغا پاڕچەكرنا كوردستانێ، ئەو ماف و داخوازیێن كوردان هەمی ل پەیمانا لۆزان یا ڕەش و كورد وێرانكەر هاتنە لادان و بنئاخكرن، ئێدی پەیمانا سیڤەر هاتە پشتگوهاڤێتن و پەیمانا لۆزان بوو شوونگر. ژلایەكێ دی ڤە دیارە پشتی شۆڕشا ڕۆسیا (١٧) ئۆكتۆبەرێ ب سەرۆكاتیا (لینین) هاتیە ڕاگەهاندن ڕۆسیا خوە ژ پەیمانا لۆزان ڤەكێشا، بتنێ پشكا شێری ل وێ بەلانسێ دا گەهشتە بڕیتانیا و ویلایەتا مووسل یان كو باشۆری كوردستانێ داگیركرن و گەهشتە وی ڕاددەی چەند دەڤەرێن كوردنشین بومبەبارانكرن و هەتا قووناغا ئەڤرۆ ژی كوردستان یا پاڕچەكریە و چەندین شۆڕش و سەرهلدان و قەوارەیێن سیاسی ل هەمی پارچێن كوردستانێ ژپێخەمەت خۆڕزگاركرن ژ بندەستیێ و بڕیاردانا مافێ چارەنڤیس بوونە قوربانی بۆ بەرژەوەندیێن زلهێزا دەولی و ئەڤە هەیاما پتری (١٠٣) سالانە گەلێ كوردستانێ ب گشت پێكهاتێن ئایینی و نەتەوەی ڤە دنێڤبەرا چار وەلاتێن هەڤسنوور (تركیا، ئیڕان، سووریا، ئیراق)، دا دنالیت و گەمارەداینە. بێگومان ئەنجامێن پەیمانا لۆزان یا پڕكارەسات دیرۆكەكا ڕەش و تژی برینێن كور و دەردەسەری و مالوێرانكرن وكۆچبەری و ئۆپەراسیۆنێن ئەنفالان، ل ژێر ناڤێ ئایەتێن ئۆلا ئیسلامێ (سورە الانفال- سورە الفتح – توكلنا علئ الله – الله اكبر)، گەلێ كوردستانێ ب هەمی پێكهاتێن ئایینی و نەتەوەیی ل قووناغێن جودا جودا جینۆسایدكرن و ئاستەنگ و قەیرانێن ئالۆز بۆ گەلێ كورد و دۆزا وی یا ڕەوا پاشخۆڤە هێلان. ژ بەر هندێ بۆ ڤێ قووناغا مێژوویی و هەستیار یاگەلێ كوردستانێ تێڕا دەربازدبیت زێدە پێدڤی ب ئێكڕێزیا ناڤمالیا كوردستانیان و ئێكگرتنا لایەن و هێزێن سیاسی یێ كوردستانییە، داكو ببنە ئێك هەلوەست و ئێك گۆتارا سیاسی ل همبەر هەر گۆڕانكاریەكێ یان هەر پێشهاتەكا سیاسی ل دەڤەڕێ ڕویبدەت دا كو مینا ئەزموونا (حسن خەێری) پەڕلەمانتارێ باكوری كوردستانێ و تەنازولاتێن ل پەیمانا لۆزان كرین دەست بەتال دەرنەكەڤین و پلان و فەلسەفا سیاسەتا دوژمنان و داگیركەران یا (الاغراو بالمال والدین) دوبارە نەهێینە خاپاندن؟ ژ بەر ڤێ ئێكێ دبێژم ئێدی بەسسە، پرسا كوردی مافەكێ سروشتی و دیموكراسی و پڕۆسەیەكا نیشتمانی و نەتەوەییە داخوازیێن گرنك و ڕەوانە ژ حەز و ئارەزۆیا تاكە كەسی و چەند گرۆپ و ململانێ و ناكۆكیا و هەموو قەیرانێن ناڤخۆیی مەزنترە. سەبارەت ویستگەها پڕۆژەیێ رێفراندۆما سەڕخۆبوونا هەرێما باشوری كوردستانێ ل ٢٥/ ٩/ ٢٠١٧ بۆ ڤەگەڕاندنا خاك و سەرخۆبوونا كوردستانێ بوو ب ئیرادەیا گەل و بڕیاردانا مافێ چارەنڤیس ڕێژەیا ٩٣٪ ژ خەلكێ كوردستانێ ب سوپاسی ڤە دەنگدان و پەسەندكرن بێ كو ل داهاتی كاریگەریا نەریینی ل بەڕژەوەندی و سەقامگیریا وەلاتێن ئەقلیمی و هەڤسنوور بكەت. هەژی گۆتنێ یە ویستگەها سەڕخۆبوونا كوردستانێ خالەكا وەرچەرخانا مێژوویی یا گەلێ كوردستانێ بۆ پێنگاڤەكا چارەنڤیسساز بوو د سروشتێ خۆ دا دكەڤیتە بازنێ پرەنسیبێن مافێن گەلان بۆ دیاركرنا مافێ چارەنڤیسێ گەلێ كوردستانێ، ئۆمێدەواریێن ل داهاتی دا بڕیارا گەل و ئەنجامێن رێفراندۆمێ ب هەروە نەچن و گەلێ كوردستانێ مینا هەمی گەلێن دەڤەرێ ب مافێن خۆ یێن ڕەوا و دەلەتبوونا كوردستانێ شاد بن. ژ لایەكێ دی ڤە بۆ هەر كەس و لایەكی زۆر یا ڕۆهن و ئاشكرایە كو بڕێڤەچوونا سیستەمێ پڕۆسەیا ڕێفراندۆما سەڕخوەبوونێ یا سالا ٢٠١ ژ ئالیێ قانوونی ڤە ب شێوەكی ڕێكخستی و گونجای بۆ ل گەل بنەما و پرەنسیبێن رێكخراوا نەتەوەیێن ئێكگرتی، ژ بەر كو مافێ چارەنڤیس بۆ گەلان ل دەستپێكا دامەزراندنا ڤێ رێكخراوێ ل سالا ١٩٤٥ پرەنسیبەك بوو ل پرەنسیبێن رێكخراوا نێڤدەولەتی یا كو بەردەوام تەكەز ل مافێن گەلان دكەت. لێ مخابن دیارە ئەنجامێن رێفراندۆمێ ژبەر ململانێ و ناكۆكیێن لایەنێن كوردی و ئێكنەگرتنێ و نەبوونا پشتەڤانیا نیڤدەولی و ژ ئەگەرێ فشار و سیاسەتا دەولەتێن ئەقلیمی و داگیركەرێن كوردستانێ ڕێژەیا ٥٠٪ ژ خاك و سنوورێ باشوری كوردستانێ كەركووك و پڕانیا دەڤەرێن كوردنشین ل دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ ژ دەستدان ب هێرشەكا عسكری یا هەفپشك و پیشوەخت دیراسەت كری ژلایێ سوپایێ ئیراقێ وحەشدا شعبی و پشتەڤانیا هێزێن دەرەكی و بڕێبەریا چەند گرۆپ و لایەنێت كوردی یێن خاكفرۆش هەمی ئەو دەڤەر هاتنە ڕادەستكرن و كەفتنە ل ژێر دەستهەلاتا حوكمەتا ئیراقێ یا فیدرال دا. بێگومان دیارە كێشا ئێكلاكرنا ماددەێی ١٤٠ دەڤەرێن كوردنشین دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ هەتا قووناغا ئەڤرۆ ژی ژ لایێ حوكمەتا ئیراقێ ڤە چارەسەر نەبوویە و یاهاتیە پاشگوهاڤێتن، هەر وەسا كەسوكاڕێن (٨) قووناغێن ئەنفالكریان و ئاوارەیێن شنگالێ نەهاتینە قەرەوبۆكرن. ل دوماهیێ دوپات دكەم كو گەلێ كورد و سەركڕدایەتیا كوردستانی بۆ قووناغا ئەڤرۆ یا هەستیار ژ هەر دەمەكی دی پتر پێدڤی بهێزكرنا پەیوەندیێن دۆستایەتی و سیاسی و چێكرنا لۆبیەكی كاڕانە ل سەر ئاستێ هەرێماتیك و نێڤدەولەتی ژ بۆ بهێزكرنا پێگەهێ هەرێمێ و خزمەتكرنا دۆزا ڕەوایا گەلێ كوردستانێ.
