كهزی.. هێمایێ ناسنامه و بهرگرییێ یه
ئیسماعیل بادی
كهزی، كو هندهك دبێژنێ (گیس)، (گولف)، یان ب زمانێ عهرهبی (الچفیرە)، هژمارەكا داڤێن پرچێ نە، کو ب ئێكڤه دهێنهگرێدان و ڤههاندن، وەکو جوانی یان ڕێكهک بۆ شهكرنا پرچان و پاراستنا وان بکاردهێن. جۆرێن وێ گهلهكن، وەک كهزییا فەرەنسی و كهزییا ئێكلایی. د هندهك کهلتۆران دا، وەک هێمایەکێ کهلتۆری یا بەرگریكرن و کەرامەتێ دهێته هژمارتن. هەروەسا ئەڤ پهیڤه (كهزی) ب شێوەیەکێ مەجازی بۆ وەسفکرنا لێک ڕاچاندنا دەماران (كهزییا دەماری) یان تێلێن کارەبایێ پێ دشوبهینن.
د کهلتۆرێ کوردی دا، كهزی نە تنێ یا جوانییێ یه، بەلکو هێما و نیشانا کەرامەتێ و ناسنامەیێ و بەرگرییێ یە.. خهلكهك دشێت كهزییێ ب زۆری ببڕیت، بەلێ کەرامەتا ئافرهت و ژنا کورد ناشکێنیت، چونکی شەرەف د ئەردی و ئازادییێ و شییانا بەرهنگاری و بهرگرییێ دایە. دهما توڕهبوون و ههبوونا ئاریشهیهكا مهزن یان وهغهركرنا كهسهكێ زۆر یێ نیزیك و خۆشتڤی، ل هندهك دهڤهران ژن و كچێن وان كهزی یێن خۆ دبڕین وهكو دهبڕینهك بۆ داخباری و عاجزبوونێ.
چیرۆکا درێژکرنا پرچان
شهكرن و ڤههاندنا پرچێ ئێکە ژ کهڤنترین شێوازێن جوانكرنا پرچێ د مێژوویا مرۆڤایەتییێ دا، کو مێژوویا وێ ڤهدگهڕیتهڤه بۆ نزیکی (٢٨) هەزار سالان بهری نوكه. ئەڤ شێوازە نه تنێ شێوازهکی ئاشتییێ یه، بەلکو بۆ گهلهك مللهتان؛ هێمایەکێ ناسنامە و کهلتۆرییه.
دهستپێك ژ ئەمریکا
پرچا درێژ بۆ جارا ئێكێ ل ناڤ ئەفریقی- ئەمریکییان دا دەرکەفت، ب تایبەتی ل ناڤ کویلەیان دا. ئەوان ئەڤ شێوازە بکارئینا وەک ڕێكەک بۆ پاراستنا کهلتۆر و نەریتێن ئەفریقییان و بەرگریكرنێ ل دژی ڕەگەزپەڕستی و زۆردارییێ. ئەو جۆرێ تایبهتێ پرچێ، کو ب (رێزێن گهنمۆكان(Cornrows) دهاته نیاسین، پاشی بوو دیاردەیەکا جیهانی.
ل هۆلهندا بهلاڤ بوو..!!
مللهتێ هۆڵەندا ئێكهمین مللهتێ ئەورۆپی بوو، کو ئەڤ شێوازە پەسەند کری و ل دویڤچووی، هەر ژ بهر هندێ ناڤێ (پرچا هۆلەندی) دانا سهر. ئەڤ شێوازە ل ناڤ کچان دا زۆر بهلاڤ بوو، چونکی پرچێ ژ کەشوهەواییێ خراپ دپارێزیت. ئەڤ شێوازە تنێ بۆ کچان نەبوو، بەلکو کوڕكان ژی ب وی شێوەیێ جیاواز بکاردئینا.
پرچا فەڕەنسی
ل ساڵا 1871ێ دا، فەڕەنسییان ئەڤ شێوازە وەرگرت و ناڤێ وێ كره (پرچا فەڕەنسی)، هەرچەندە سهرۆكانییا دروست یا (ئەفریقی- ئەمریکی) بوو. بهلێ وان گوهۆڕینهك د گرێدانا وێ دا پهیدا كر.
د دیرۆكا كهڤن دا
بەلگە دەردئێخن کو خاتینا مسرێ کلیۆپاترا پرچا چێكری بکاردئینا بۆ درێژكرن و جوانكرنا پرچێ. ل سەردەمێ ناڤەڕاست، ئافرهتێن خێزانێن كهسانێن پێچێبوویی؛ پرچێن خۆ چێدكرن وەک نیشانا ڕێزگرتن و کهلتۆری، بۆ هندێ دا ژ جادۆگەران بهێنه جودا کرن.
هۆزێن بنەڕهت ل دهڤهرێن وەک نامیبیا و سیوایێ مسرێ، کچا د ژییێ 16 سالیێ دا، پرچا خۆ گرێددا، تنێ دهمێ مرنا ههڤژینێن خۆ ڤهدكر.
كهزی ل یۆنانێ و پێگەهەکێ تایبەت
بهرێ ل یۆنانێ، كهزییان پێگەهەکێ تایبەت هەبوو وەکو نیشانەک بۆ ژنێ و هێمایێ هێزێ بوو. ژنان ب شێوازهكێ هونەری كهزی دڤههاندن و ل دۆر سەر خۆ دئالاندن، کو ههژی بیرهوهریێن ئایینی و جەژنان بوون. هەروەسا ل سهر پەیکەرا و پەڕستگەهان بهرچاڤ دبوون، کو دەستهكێ جلکێن ئاڤرمیشی یان ب تاجێن زێڕین د هاتنه خهملاندن یان وەکو تاجەکێ ل دۆرماندوری ناڤچاڤێن وان دگرێدا.
هەروەسا ل نك کەسایەتییێن داستانا و ئەفسانەیێن یۆنانی د هاتنه دیتن؛ وەکو ئەفرۆدیت نیشانا جوانی و ئەسینا نیشانا حکمەتێ بكاردئینان. ههروهسا شهڕڤانێن یۆنانی ل پێشییا شەڕان دمان، وەکو نیشانەکا بۆ رۆحی یا شەڕڤانی و شکۆمەندیێ( ١).
ل چهرخێ بیستێ و ههتا نوكه
ل ساڵا ١٩٩٠ێ دا، ئەڤ شێوازە دوبارە یا بوویە مۆدێلهکێ زۆر یێ بناڤودهنگ ل ناڤ ئەفریقی- ئەمریکییان دا. ئەوان ب شێوەیەکی فەرمی ئەڤ شێوازە وەک تایبەتمەندییهكا کهلتۆرێ خۆ وەرگرت. ههتا دەست ب چێكرنا پرچێن چێكری دا كر ژ بۆ هندێ پرچێن وان درێژتر و جوانتر دەربکەڤن و دیمەنهکێ تایبەت پێ بدەن ب شێوەیی پرچێن درێژ(٢).
ئاژانسهکا ئەلمانی بهلاڤكرییه كو (ل نك كوردان، كهزی سیمبولهكه یا گرێدایه ب ئاخ و نفشی ڤه، بڕین و قوساندنا پرچێ ب زۆری، ب دهستدرێژی و سهرشۆڕیێ دزانن، لهوا كورد رازی نابن پرچ بهێته بڕین). ل ئیراق و سووریا و ئیران و توركیا و ههتا ل وڵاتێن دی یێن عهرهبی و بیانی ژی، ترێندا كهزیێ دهست پێ كرییه ب ناڤێ (كهزییهكێ دبڕن، ههزارێن دی دێ ڤههینین).
ئهگهر كهسهك حهز بكهت كهزییا خۆ ببڕیت، ئهو نیشانا خهم و تووڕهبوونێ یه، بهلێ بڕینا ب زۆری ژ لایێ كهسانێن دیڤه، ب ههتكبرنا مێیاتییێ و ژناڤبرنێ دگههینیت.
ل داستانا كهلا دمدم دا، كهزی وهك پشكهك ل پهسنا كچێن شهڕكهر و ئافرهتێن د ناڤ كهلایێ دا هاتییه، سیبمولا بهرگری و كهرامهتێ یه، لهوا بڕینا وێ نهچاركرنه و سهرچهماندنه((٣)
كهزی و ئهدهبیات:
ههكه لێنێڕینهكێ ل ئهدهبیاتێن ملهتان بكهین، دێ بینین چهندین مژار ل دۆر پرچێ و كهزییان هاتینه نڤیسین، نهخاسمه (بڕینا كهزییان)، ئێك ژ پهرتووكێن ناڤدار كو بهحسێ كهزییان دكهت، رۆمانا (دههـ ژن) یا رۆمانڤیس (مارسیلا سیرانۆ /بوویی 1951) ل چیلی، ئهو ژ بناڤودهنگترین نڤیسهرێن ئهمریكا لاتینی یه. رۆمان باسی نههـ ئافرهتان دكهت، چیرۆكێن خۆ ڤهدگێڕن و یا دههێ چارهسهرا دهروونی یه، ههر ئێك جودا باسی خۆ دكهت و د ناڤدا ئاماژه ب كهزییا هاتییه دان(٤).
ههروهسا رۆمانا (كهزی/ الچفیرە) یا رۆماننڤیسێ ئهمریكی (هنری میللهر/ وهغهركرن 1980)، كو رۆمانهكه ژ دو بهرگان پێكدهێت(٥ )، رۆمانا (الچفیرە) یا نڤیسهرێ ئیراقی (گه حامد الشبیب/ بوویی- بهغدا 1953)، سالا 1999ێ هاتییه چاپكرن. رۆمانا (چفائرها) یا رۆماننڤیسێ مسری (شریف الاحمدی). رۆمانا (اغتیال چفیرە) یا رۆمانڤیسا كهنداڤی (فاتما محهمهد).
رۆمانا (كهزی) یا رۆمانڤیسا فهرهنسی (لیتیسیا كۆلۆمبانی/ بوویی 1976) كو سێ ژنن، سێ خودان گیانن، سێ كیشوهرن، كهزیێن كچان دهێنه بڕین(٦ ). ب درێژی سهرهاتیێن سێ كچان ڤەدگێڕیت كو ههر ئێك د جڤاكهكێ دا ژیایه و بزاڤا كری خۆ ژ دابونهریتێن شاش یێن وی جڤاكی رزگار بكهن( ٧).
دیسان د ناڤ ئهدهبیاتا كوردی دا ژی، گهلهك ل دۆر كهزی و بسكان و پرچێ هاتییه نڤیسین. وهكو دیوانا هۆزانڤانێ مهزن (لهتیف ههلمهت)ی یا ب ناڤێ ( پرچی ئهو كچه رەشماڵی گهرمیان و كوێستانمه/ 1977)، ههروهسا هۆزانڤانێ ناڤدار (ئهحمهدێ موخلص/ نالبهند) د چهندین ههلبهستێن خۆ دا بهحسێ كهزییان كرییه، د هۆزانهكێ دا دبێژیت:
ئێک کهزی دوڕه ل خزینێ، لائیقن شاهـ و ملوک
نێ ئهون باغێ ئهڤینێ کهسک و سۆر و شین و ئال( ٨)
یان دهمێ باسی جوانییا كهزییان دكهت دهمێ دخشییێنه سهر نیشان و خالان:
کهزی و بسکا چو حال بۆ من نههێلان
وهکی خشیانه سهر نیشان و خالێ(٩ )
ل ههلبهستهك دیتر دبێژیت:
ئهز ههرۆ تێم کوشتنێ، خهلکی مرن ههر جارهکه
غهم ل سهر جهرگێ بریندار ههر دهمێ من بارهکه
ئهو دهما دلبهر مه دیتی ئینس و جن پێ چون فهنا
بسکێ تا تا کر ل پێش من، ههر کهزی ڕهش مارهکه( ١٠)
هۆزانڤانێ ناڤدار (عهبدولرهحمان مزوری) د چهندین كۆپلهیێن هۆزانێن خۆ دا، باسی كهزیێن كچێن كورد كرییه و كرییه هێمایهكێ جزانی و خۆ ڕاگرییێ، د هۆزانهكێ دا دبێژیت:
رویبار سترانا دبێژیتن..
دا کەزی یێن شەنگەبیا،
واسی نەمینن گژاڤژ
ئەژی لەوان
پشتا شەڤا دقڕینم..
دا بهەلێتن ئەلندەکا،
بێ تەم و مژ
بێ تەم و مژ
د پارچهیهكا دیتر دا دبێژیت:
ئەزێ ڕابم
لاوکەکێ نوی، ژ وەڕا خوینم
کەزی یێن (خەجوکا) سلیڤی..
ژ دل ڤەهینم
بهلێ بۆ جوانی و درێژییا كهزی یێن كچێن كورد، كرینه هێمایێ بهردهوامییا ژیانێ و درێژی و بهردهوامیبوونێ، د هۆزانا (حهیرانۆك) دا دبێژیتن:
کچکێ دینێ
کەزیێد تە، زێ و خابیرن
چاڤێد تە، دەریا ئورمێ و..
وانا کویرن
ساڵا لدویف ساڵێ دبەزیت
هلم و بێنا تەیا پیروز..
دەم و گاڤێ
من لەبیرن( ١١)
هۆزانڤانا كورد پهروهر (سارا تهلایی)، ژ رۆژههلاتێ كوردستانێ د هۆزانهكا خۆ دا ب ناڤێ (یەک کەزی دەبڕن؟ هەزاران کەزییە دهۆنینەوە)، ل دور ڤێ كریارا هۆڤانه یا دژمنی، دبێژیت:
پرچم، تەنافی دارە بۆ کەلەی خەبیسی ناحەزان
بۆیە ترساون لە تاڵی پرچی من مشتێ نەزان
کورد چەکی مەردایەتی ناوە لە شان و پیلی خۆ
باڵی شەڕڤانم دەکێشێ خاکی کورد، تا دیلی تۆ
دەیهۆنمەوە تاڵ ب تاڵی پرچی کیژانی وڵات
تا بنەخشێنم بە کەزیە خاک و ڕێی ڕۆڵەی خەبات(١٢ ).
ژێدەر:
– صبحة بغورة، ضفائر الشعر من صفحات التاریخ الى منصات الموضة (مقال)، مجلة (الجوهرة)، 20 یولیو 2025.
– مالپهرێ (الدستور)، رۆژا شهمبى 15/12/2018.
– مالپهرێ (ووشە)ژ بهرههڤكرنا ( فهیسهل خهلیل).
– مارسیلا سیرانۆ، عشر نساء (روایة)، ترجمة: صالح علمانی، ط 3، دوحه – 2015.
– هنری میللر، الضفیرة – الصلب الوردی/ الجزء الثانی، (روایة)، ترجمة: خالد الجبیلی، مالپهرێ (كتوباتی). www.kotobati.com/book/رواية-الضفيرة
– لیتیسیا كولۆمبانی، الضفیرة (روایة)، ترجمة: معن عاقل،
– ؟، روایة (الضفیرة)، وكالة جیهان لانباء المرأة، الاثنین، 12 یونیو 2023. https://jinhaagency.com/ar/alqaymt-alywmyt/rwayt-aldfyrt-37421
– تاها مایى، باغێ كوردا- سهرجهمێ دیوانا ئهحمهدێ نالبهند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤهكرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، بهرگێ سێیێ، دهۆك- 1998، ل204.
– تاها مایى، باغێ كوردا- سهرجهمێ دیوانا ئهحمهدێ نالبهند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤهكرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، بهرگێ چارێ، دهۆك- 1998، ل124.
– تاها مایى، باغێ كوردا- سهرجهمێ دیوانا ئهحمهدێ نالبهند (موخلص)، پێداچوون و ڕاستڤهكرن: رشید فندى، اسماعیل بادى، محمد عبدالله، بهرگێ چارێ، دهۆك- 1998، ل85.
– عهبدولرهحمان مزورى، دیوانا مزورى، وهشانێن ناڤهندا خانى، دهۆك- 2024، ل145.
– فێس بوكێ Sara Talaei.
