د ناڤبهرا ناسناڤێ (عهباوی) و (بادی) دا.. كی یێ شاشه؟
ئیسماعیل بادی
جهگهرخوین، هۆزانڤان و نڤیسهرێ ناڤدارێ كورد، ژبلی دیوان و پهرتووكێن رێزمان و فهرههنگ و چیڕۆكان، پهرتوكا (ژینهنیگارییا من) ل ستۆكهۆلمێ ب لاتینی ژ لایێ وهشانخانهیا ئاپك و بهرههڤكرنا (كهیۆ جهگهرخوین) ڤه سالا 1995ێ هاته چاپكرن. پاشی ههردو وهرگێڕان (جوان أبو) و (دیلان شهوقی) بۆ زمانێ عهرهبی وهرگێڕان. بۆ كارێ لێزڤڕین و پێداچوونێ مامۆستا (رهزوان ئیسماعیل) پێ ڕابوویه و ل سالا 2000ێ هاتییه چاپكرن.
ل باشوورێ كوردستانێ، ههڤالێ هێژا (گهلوان خالد ئهحمهد) دهما نامهیا خۆ یا ماستهرێ ل دۆر (قهدری جهمیل پاشا)یی، كو ناڤداره ب (زنار سلۆپی) بهرههڤ دكر، ئێك ژ ژێدهرێن وی یێن گرنگ ئهڤ بیرهوهرییێن سهیدا جهگهرخوین بووینه.
لڤێره بۆ ڤان ههر سێ كاران، دبێژین: فهره ههر بهرههڤكهر و وهرگێڕهك و نڤیسهرهك د كارێ خۆ دا یێ شههرهزا و تێر پێزانین بیت د وان زمانێن تێدا كار دكهت، ژبلی ئهو مژارا كار ل سهر هاتییه كرن، پێداچوونهكێ ل ژێدهرێن وی سهردهمی بكهت و ناڤێن مرۆڤان و جهان ب دروستی بهێنه وهرگێڕان و وهرگرتن و بكار ئینان. چونكی د ههر سێ كاران دا شاشی پهیدا بووینه، كی ئهگهره.. خهمساری و نه شههرهزایا كێ بوویه..؟! چونكو من نه باوهره سهیدایێ جهگهر خوین بكهڤته شاشییان، چونكی ئهو ل ئیراقێ (بهغدا) و كوردستانێ ل ناڤ شۆڕشا ئهیلولێ دا یێ پشكدار بوویه و ل نێزیك ئاگههی ل سهر گهلهك كار و رویدانان ههبووینه.
دهما مه ئهڤ نامهیا كاك گهلوانی دخواند، ناڤێ (ئیسماعیل بادی) ل بهرپهڕێن (189) و (190)ێ كهته بهر چاڤێن من، كو «ل رۆژا 24ی ئهیلولا 1946ێ، قهدری جهمیل پاشا سنوورێ ئیران و ئیراقێ دهرباز دكهت پشتی ژ كۆمارا كوردستانێ ل مههابادێ زڤڕییهڤه و دگههته باژێڕێ سلێمانییێ، ژ وێرێ پاشی دچیته باژێڕێ مویسل و ل مالا ئیسماعیل بادی دبیته مێهڤان، ب هاریكارییا ئیسماعیل بادی سنوورێ ئیراق و سووریێ دهرباز دكهت و دگههیته رۆژئاڤایێ كوردستانێ…»(1)، ههر وهكو د ژێدهران دا هاتی.
دهمێ مه پرسیار ل كاك گهلوانی كری، وی چاپا لاتینی كر بوو ژێدهر، بهلێ گۆت من ل بهردهست نینه و وهرگێڕا عهرهبی ههبوو. ل وهرگێڕا عهرهبی ژی زڤڕیم، دیسان وان ژی ههر ئهڤ ناڤه بكار ئینایه. ئانكو كاك گهلوانی دروست یێ ژ وهرگهڕا عهرهبی ڤهگوهاستی. بهلێ دڤیا ل دویڤچوونهكا زانستی بۆ هاتبا كرن، كا چ ڕاستی ژ بۆ ڤی ناڤی ههنه یان نه..!
ئهز ل ڤی ناڤی ب شك كهفتم و من پرسیار كر، چونكو ل وی سهردهمی چ كهس ب ناڤێ ئیسماعیل بادی نه ل گوندێ بادێ و نه ل باژێڕێ مویسل نهبوون. دیسان ئهم ژی نه هند د مهزنین كو مه ئهو رویدان دیت بن! ژ بۆ پشتڕاستبوونێ، ئهز ل هندهك پهرتووكێن مێژوویا مویسل ژی گهڕیام، دیسان من چو ناڤێن هۆ نه دیتن.
دیسا شكا مه ب دووماهی نههات و ل چاپا لاتینی زڤڕین، تێدا ناڤ و ناسناڤ ل دویڤ ئێك ب دو شێوهیان هاتینه، ب دیتنا من نه شاشییا سهیدا جهگهر خوینه، بهلكو بهرههڤكهرێ پهرتووكێ (كهیۆ) و وهشانخانهیا ئاپك ئهو شاشی كرییه، د چاپا لاتینی دا هۆسان هاتییه:
«تهنێ د ڤێ ناڤێ ره قهدری بهگ، بێ دهستوورا جڤاتێ، ژ شامێ ب پهساپۆرتهكه سهخته چوو مههابادێ. ل ڤهگهرێ هاته مووسلێ مالا عهباوی (ئیسماعیلێ باوی) كۆ یهكهم دژمنێ ملهتێ كورد بوو و وی، ئهو دهرباسی سووریا كر»(2).
ههكه هویر لێ بنێڕین، دێ شاشی بهرچاڤ بیت، جارا ئێكێ ناسناڤ ب (مالا عهباوی) هاتییه و پاشی دهما ناڤێ دروست نڤیسی، كرییه (ئیسماعیل باوی)، كو شاشییهكا زهقه.
ل دانهیا عهرهبی دا ژی هۆسان هاتییه: «فی تلك اڵاونە سافر قدری بك ودون علم الجمعیە إلی مهاباد بجواز مزور وفی العودە كان قد مر بالموصل وأقام فی بیت إسماعیل بادی عدو اڵاكراد اڵاول وهو من أدخله السوریە پانیە»(3).
ژ بهر كو ههكه ل دیرۆكێ بزڤڕین ل وی سهردهمی سالا 1946ێ چو كهس ب وی ناڤێ ل مویسل نهبووینه كو دهسههلاتدار بن و بشێن خهلكی ل سنووران دهرباز بكهن. ژێدهرێن دیرۆكی وهسا ڤهدگوهێزن، كو كهسهك ب ناڤێ ئیسماعیل ئهحمهد عهباوی ههبوویه، رێڤهبهرێ پۆلیسێن باژێڕێ مویسل بوو. د ژێدهرێن مێژوویی دا، گهلهك بهحسێ وی هاتییه كرن.
ل دۆر كهسایهتییا عهباوی، نڤیسهرێ مویسلی یێ ناڤدار (دكتۆر ئیبراهیم عهللاف) دبێژیت: ل سالێن 1958–1963ێ دا پشتی سهرنهكهفتنا شۆڕشا شهوافی ل مویسل سالا 1959ێ، ل رۆژا 8ی ئادارا 1959ێ، وهك ڕێڤهبهرێ پۆلیسێن مویسلێ هاته دانان. بهری هینگێ ئهو هاریكارێ بهكر صدقی، سهرۆكێ ئهركانێ لهشكری یێ ئیراقێ بوو(4).
دهربارهی ئیسماعیل عهباوی، ل وی دهمی گهلهك تشت ژ لایێ پارت و رێكخراوێن شیوعی و نهتهوهیی ڤه دهاتنه گۆتن. كو ئهو ژ وان ئهفسهران بوو، كو بهكر صدقی بكار دئینا بۆ كوشتنا دامهزرێنهرێ لهشكرێ ئیراقێ و ئێكهم وهزیرێ بهڕهڤانییێ (جهعفهر عهسكهری)، ههروهسا مهیلهك بۆ نهتهوهپهڕستا ههبوو و چاڤێ خۆ ل كریارێن وان دگرت، دیسان ل مویسلێ كوشتن و هێرش ل دژی شیوعیان مشه ببوون(5).
ئیسماعیل عهباوی، ژ دایكبوویێ مویسل بوو، ژ خێزانهكا ناڤدار و كۆنهپهرست هاتبوو. ئهو وهكو ئهفسهر چوو ناڤ لهشكرێ ئیراقێ، وی دهست د كوشتنا گهلهك ئهفسهرێن ئیراقێ دا ههبوو، پشتی چهند شهر و كۆدهتایان، ل دووماهییێ كره رێڤهبهرێ پۆلیسێن پارێزگهها مویسل، عهباوی ل رۆژا 14 حزیرانا 1968ێ دا مائاڤاهییا دووماهیێ كرییه. لهوا جهگهر خوین دبێژیت كو ئهو دوژمنێ كوردان بوویه(6).
ژێدهر:
١- گهلوان خالد احمد، قهدری جهمیل پاشا- ژیان و رۆلێ وی یێ سیاسی و ڕهوشهنبیری 1890- 1973، چ تههران، 2024، ل189-190.
٢- جهگهر خوین، ژینهنیگارییا من، بهرههڤكهر: كهیۆ و وهشانخانا ئاپك، ستۆكهۆلم- 1995، ل 265.
٣- جكر خوین: سیرە حیاتی، ترجمە: جوان أبو، دیلان شوقی، مراجعهە وتحقیق: اڵاستاژ رچوان اسماعیل، ؟- 2000، ص299.
٤- مدونە دكتور ابراهیم العلاف.
٥- http://www.al-nnas.com/ARTICLE/HHamdani/25r02.htm
جهگهر خوین، ژینهنیگارییا من، بهرههڤكهر: كهیۆ و وهشانخانا ئاپك، ستۆكهۆلم- 1995، ل 265. (لاتینی).
