شەڕ كارتێكرنا دەروونی ل مرۆڤی دكەت؟
خانم حسێن
شەڕ نەك تەنێ زیانێن مادی و جەستەیی ل دویڤ خۆ دهێلیت، بەلكو دبیتە ئەگەرێ هەڕفاندنا هەمی بهایێن دەروونی یێن مرۆڤی. كو شەڕ دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا حالەتەكێ دەروونی یێ دژوار كو مرۆڤ تێدا هەست ب «بێ ناسنامەیی» و نامۆییەكا كویر دكەت؛ چونكی ئەو سیستەمێ ئەخلاقی و جڤاكی یێ كو مرۆڤی باوەری پێ هەی، د دەمێ شەڕی دا ژ ناڤ دچیت. ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر كو مرۆڤ باوەرییا خۆ ب دادپەروەری و مرۆڤایەتیێ ژ دەست بدەت، كو ئەڤە ژی لایەنێ هەرە مەترسیدارێ شەڕی یە.
هەروسا حالەتەكێ دی یێ دەرونی یێ گرنگ دكەت كو ئەو ژی «گونەهبارییا رزگاربوویان» یە. كو ئەو كەسێن ژ مەیدانێن شەڕی رزگار دبن، ل شوینا هندێ هەست ب كەیفخۆشیێ بكەن، تووشی خەمۆكییەكا گران دبن، چونكی د ناخێ خۆ دا هەست دكەن كو وان خیانەت ل هەڤال و خزمێن خۆ كرییە یێن كو د شەڕی دا هاتینە كوشتن. ئەڤ هەستا گونەهباریێ دەرونێ مرۆڤی پەك دئێخیت و ناهێلیت ئەو كەس ب شێوەیەكێ سروشتی ڤەگەڕێتە د ناڤ جڤاكی دا.
فشارێن شەڕی ب شێوەیەكێ وسا كار دكەنە سەر دەمار و مێشكێ مرۆڤی كو «ترس» دكەفتە د ناڤ كویراتییا كەسایەتییا مرۆڤی دا. ئەڤ ترسە نەك تەنێ ل دەمێ شەڕی، بەلكو بۆ چەندین سالان پشتی شەڕی ژی دمینیت، و دبیتە ئەگەرێ تێكچوونا پەیوەندیێن خێزانی و سۆزداری، چونكی مرۆڤێ شەڕدیتی توانایا وی یا بەخشینا سۆز و عاتیفەی كێم دبیت و هەردەم یێ د حالەتێ بەرگریێ و گۆمانێ دا دژیت.
نەخۆشیین دەروونی د دەمی شەڕی دا
١. تێكچوونا بێهۆشییا پشتی شۆكێ (PTSD):
ئەڤە ئێكە ژ دیارترین كارتێكرنان. مرۆڤ ل ژێر فشارەكا مەزن دژیت، ب شەڤ خەونێن تێكچووی دبینیت و هەردەم هەست ب مەترسیێ دكەت، هەتا ئەگەر شەڕ ب دووماهی هاتبی ژی.
٢. سترێس و دلگرانییا بەردەوام (Anxiety):
ئەو كەسێن د ناڤ شەڕی دا ژیاین، باوەرییا وان ب سەقامگیرییا ژیانێ نامینیت. هەردەم یێ ل هیڤیا كارەساتەكێ نە، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ هندێ كو تووشی ترسەكا دومدرێژ ببن.
٣. خەمۆكی و هەستا بەرزەبوونێ (Depression):
ژ دەستدانا كەس و كاران، مال و مولكی، یان ژی ژ دەستدانا پاشەڕۆژێ دبیتە ئەگەرێ خەمۆكییەكا كویر. مرۆڤ هەست ب بێ ئومێدیێ دكەت و وسا دبینیت كو ژیانێ چو رامان نینن
٤.تێكچوونا پەیوەندیێن جڤاكی:
شەڕ گومانێ د ناڤبەرا مرۆڤان دا چێدكەت. باوەری كێم دبیت و مرۆڤ نەچار دبن بتنێ هزر د قورتالكرنا خۆ دا بكەن، ئەڤە ژی هەستا هەڤكاریێ و ئاشتییا ناڤخۆیی د لایێ دەروونی ڤە لاواز دكەت.
زیانین شەڕی ل سەر مرۆڤی
• گوهۆڕینا فیزۆلۆژییا مەژی (لاپەرە ٢٥): شەڕ تەنێ بیرهاتنەكا نەخۆش نینە، بەلكو شۆكا شەڕی «كارەبیا مێشكی» دگوهۆریت و هندەك پشكێن مێشكی یێن بەرپرس ژ ترسێ زێدە چالاك دكەت.
(P25, 2.14,.Bessel van der Kolk)
• زەنگا مەترسیێ یا بەردەوام: پشكا مێشكی یا بناڤێ (Amygdala) ل دەف مرۆڤێ شەڕدیتی هەردەم یا ل سەر خەتە؛ ئەڤە دبیتە ئەگەر كو مرۆڤ د حالەتەكێ ترسا بەردەوام دا بژیت هەتا ئەگەر چو مەترسی ژی نەبن.
(P42, 2.14,.Bessel van der Kolk)
• تێكچوونا زمان و ئاخفتنێ : نڤیسەر بەحسا حالەتێ (Speechless Terror) دكەت؛ كو ل دەمێ بیرهاتنێن شەڕی دهێنە پێش چاڤ، پشكا مێشكی یا بەرپرس ژ ئاخفتنێ (Broca›s area) كارێ خۆ رادەگریت، لەورا مرۆڤ نەشێت ب پەیڤان بەحسا ئازارا خۆ بكەت.
(P48, 2.14,.Bessel van der Kolk)
• جەستە هەمی تشتان كۆم دكەت: نڤیسەر جەختێ ل سەر هندێ دكەت كو ئەگەر مێشك تشتەكی ژ بیر بكەت ژی، «جەستە» ژ بیر ناكەت؛ فشارا شەڕی د ناڤ ماسوولكە و دەمارێن مرۆڤی دا دمینیت و دبیتە ئەگەرێ ئێشێن جەستەیی یێن بێ ئەگەر.
(P66, 2.14,.Bessel van der Kolk)
• نەمانا هەستا ب «نوكە»: مرۆڤێ تووشی شۆكا شەڕی بووی، شیانێن وی یێن چێژوەرگرتن ژ ژیانا «نوكە» نامینن، چونكی هەردەم مێشكێ وی یێ د رابردووی دا یە و یێ ل هیڤیا كارەساتەكا نۆكە یە.
(P7., 2.14,.Bessel van der Kolk)
• تێكچوونا سیستەمێ خەوێ: شەڕ سیستەمێ خەوێ و بێهنڤەدانێ تێك ددەت، چونكی مێشك رێ نادات جەستە سست ببیت ژبەر ترسا ژ هێرشێن نیشكەكێ ڤە.
(P74, 2.14,.Bessel van der Kolk)
ستراتیژییێن چارەسەركرنا برینێن دەروونی یێن شەڕ پشتی مە بەحسا وێرانكاریێن شەڕی كری، پێدڤییە ڕێكێن زانستی یێن چارەسەریێ دیار بكەین كو هاركارییا مرۆڤی دكەن دووبارە ڤەگەڕێتە ناڤ ژیانەكا ئاسایی. ئەڤە گرنگترین تەوەرێن چارەسەریێ نە:
١. پشتەڤانییا دەروونی و جڤاكی یا بلەز (MHPSS):
ڕێكخراوا ساخلەمی یا جیهانی جەختێ ل سەر هندێ دكەت كو چارەسەری نەك تەنێ كارەكێ پزیشكی یە، بەلكو پێدڤی ب رێكخستنەكا جڤاكی هەیە. پێدڤییە خزمەتگوزاریێن ساخلەمییا دەرونی ل ناڤ كەمپ و دەڤەرێن قەیرانێ بهێنە دابینكرن، و جەخت ل سەر چارەسەرییا كۆمەڵ (Group Therapy) بهێتە كرن دا كو مرۆڤ هەست ب تەنیاییێ نەكەت و باوەرییا وی ب دەوروبەران ڤەگەڕێت (World Health Organization, 2.22).
٢. ڕزگاركرنا شۆكێ ژ ناڤ جەستەی (Somatic Healing):
ل دویڤ تێڕوانینا نڤیسەر بێسێل ڤان دێر كۆلك، چنكو شۆكا شەڕی د ناڤ سیستەمێ دەماران و ماسۆلكەیان دا كۆم دبیت، ئاخفتن ب تنێ بەس نینە بۆ چارەسەریێ. پێدڤییە رێكێن جەستەیی وەك «وەرزش، یۆگا، و تەكنیكێن هەناسەدانێ» بهێنە بكارئینان دا كو مێشك هەست ب تەناهیێ بكەتەڤە و ئەو وزەیا نێگەتیڤ یا د ناڤ جەستەی دا كۆمبووی، بهێتە ڕزگاركرن (Van der Kolk, 2.14).
٣. دوبارە ئاڤاكرنا رامانا ژیانێ (Logotherapy):
دكتۆر عەلی كەمال ئاماژێ ب هندێ دكەت كو مەزنترین چارەسەری بۆ مرۆڤێ شەڕدیتی ئەوە كو «ئارمانجەكا نوی» بۆ ژیانا خۆ پەیدا بكەت. ئەڤە ب رێكا كارێن مرۆڤایەتی، داهێنان، یان تێكەڵبوون دگەل جڤاكەكێ ئارام دا دهێتەكرن. ئەڤ رێژەیە هاركارییا مرۆڤی دكەت كو هەستا «نامۆییێ» و «بێ ئومێدیێ» تێپەڕینیت و باوەرییا وی ب بهایێن ئەخلاقی ڤەگەڕێت (كمال، ١٩٨٨).
٤. چارەسەری ب رێكا دەربڕینا داهێنەرانە (Creative Expression):
بكارئینانا هونەری، وێنەكێشانێ، و نڤیسینا چیرۆكا ژیانێ ئێكە ژ رێكێن هەرە سەركەفتی بۆ وان كەسێن نەشێن ب زمانەكێ ئاسایی بەحسا ئازارێن خۆ بكەن. ئەڤ رێكە دەلیڤەیێ ددەتە مێشكی كو برینێن دەروونی ڕێكخستن بكەتەڤە و وەك پارچەك ژ «ڕابردووی» قەبوول بكەت نەك وەك مەترسییەكا بەردەوام ل سەر «نوكە» (Van der Kolk, 2.14)
