د ناڤبەرا مژا لەندەنێ و چیایێن بازیدێ دا
سەروان نهێلی
د دیرۆکا ئەدەبیاتا جیهانێ دا، دو ناڤ وەک دو ستێرێن گەش د برسقن کو هەر ئێک ژ وان بوویە ناسنامەیا مللەتەکێ و دەنگێ سەردەمەکێ. یەک ل ڕۆژئاڤایێ ئەورۆپا، د ناڤ مژ و دۆمانا باژێرێ لەندەنێ دا، ب پێنڤیسەکێ ل سەر تەختێ شانۆیێ “مرۆڤی” وەسف دکەت؛ یێ دی ژی ل دلێ کوردستانێ، ل بن سیبەرا قەسرا ئیسحاق پاشایێ بایەزیدێ، ب خوینا دلێ خوە “نەتەوەیەکێ” زیندی دکەتەڤە.
ولیەم شکسپیر؛
خودیکا دەروونێ مرۆڤایەتیێ، شکسپیر نە بتنێ شاکارەک بوو، بەلکو ئەو ئەندازیارێ نەهێنیێن ناخێ مرۆڤی بوو. دەمێ ئەو ل سەر تەختێ شانۆیا “گلۆب” ڕادوەستیا، وی نە بەحسێ ئینگلیزان دکر و نە ژی بەحسێ سەردەمێ خوە یێ “ئەلیزابێسی”؛ ئەو د چوو د ناڤ کویراتییا دەروونێ هەر مرۆڤەکێ سەر روویێ ئەردی دا. وی دزانی کا چەوا “بەخیلی” دشێت مرۆڤی وەک “ئۆتێلۆ” ژ ناڤ ببەت، یان چەوا “گۆمان” دشێت شازادەیەکێ وەک “هاملێت” تووشی دیناتیێ بکەت. شکسپیر زمانێ
ئینگلیزی ژ نوی ڤە ئاڤا کر؛ وی هزاران پەیڤێن نوو دیاریی گەردوونی کرن. بۆ وی، جیهان هەمی “شانۆگەرییەک” بوو و مرۆڤ هەمی ئەکتەر بوون. ئەو ل دویڤ عەشقەکێ دگەڕیا کو تێدا “رۆمیۆ و جولیێت” ببنە قوربانییا کینا خێزانی، دا کو نیشا جیهانێ بدەت کا کین و نەفرەت چەوا جوانترین هەستێن مرۆڤی دهەرشینن.
ئەحمەدێ خانی؛
شاکارێ عەشق و ئازادیێ ژ لایێ دی، د چاخێن کو کوردستان دناڤبەرا دو ئیمپراتۆرییەتێن مەزن (عوسمانی و سەفەوی) دا دهاتە هێڕان، ئەحمەدێ خانی سەرهلدا. خانی نە بتنێ شاعرەکێ ئەڤیندار بوو، ئەو فەیلەسۆف وبیرمەندەکێ سیاسی یێ بێ وێنە بوو. ئەگەر شکسپیر “رۆمیۆ و جولیێت” هەبن، خانی “مەم و زین” ئاڤا کرن، لێ ب جوداهییەکا مەزن: مەم و زینا خانی نە بتنێ چیڕۆکا دو ئەڤیندارانە، بەلکو بەیاننامەیا نەتەوەیەکێ بێ دەولەتە. خانی ب “نۆبوهارا بچووکان” دەست ب پەروەردەکرنا زارۆکێن کورد کر، و ب “مەم و زینێ” ژی هزر و فەلسەفەیا “ئێکەتیا کوردان” داڕێت. وی دگۆت: “ئەگەر مە ژی پاشایەک هەبا، مە دا ل سەر سەرێ خوە تاجەک هەبا”. خانی عەشقا خودایی، عەشقا مرۆڤی و عەشقا ئاخێ د ناڤ ئێک دێڕ دا کۆم کرن. ئەو ڕابەرێ هۆزانا نەتەوەیی بوو د سەردەمەکێ دا کو کەسێ وێرەکییا ڤێ چەندێ نەبوو.
هەڤبەرکرنەکا دەروونی و نەتەوەیی:
– د عەشقێ دا: ل دەف شکسپیری، عەشق هێزەکا سۆزداریا تژی تراژیدیا و بێبەختییە. لێ
ل دەف خانی، عەشق پلەیەکا تەسەوفێ و سۆفیگەریێ یە، کو مەم ژ عەشقا زینێ بەرەف عەشقا خودایی و فیداکاریا بۆ ئاخێ دچیت.
– د سیاسەتێ دا: شکسپیر زێدەتر ململانێیا ل سەر کورسیکا دەستهەلاتێ و خیانەتا
پاشایان نیشا ددەت (وەک د ماکبیس دا). لێ خانی، خەما وی “نەبوونا دەسهەلاتەکا کوردی” یە؛ ئەو داخوازا ئێکگرتنێ دکەت دا کو کورد ژ بن دەستیێ قورتال ببن.
– د زمانێ دا: هەردوكان زمانێ مللەتێ خوە پاراستن. شکسپیر ئینگلیزی کرە زمانێ جیهانێ، و خانی ژی کرمانجی ژ ناڤ هەیمانەیا عەرەبی و فارسی و تورکی پاراست و کرە زمانێ ئەدەبیاتەکا بلند.
ئەگەر ولیەم شکسپیر “شانۆنڤیسەکێ جیهانێ” بیت، ئەحمەدێ خانی”قیبلەنمایا کوردایەتیێ” یە. شکسپیر مە فێری ڕاستیێن ناخێ مرۆڤی دکەت، لێ خانی مە فێری ڕاستیێن ناسنامە و هەبوونا مە دکەت. هەردو ژی مەزنن، لێ خانی بۆ مە “باوکێ مێژوویێ” یە و شکسپیر ژی “مامۆستایێ زمانێ دلان”ە. هەردو د ناڤ پەرتووکێن مێژوویێ دا وەک دو چیایێن بلند د ڕاوەستیاینە، کو چ جاران نا لەرزن و ژ جهێن خوە ناچن.
