دا نه‌بینه ئێخسیرێن مۆبایلێ
نیرۆژ مسته‌فا عه‌لی
دەمێ تو سپێدێ چاڤێن خۆ ڤەدکەی، پێنگاڤا ئێكێ یا تو دهاڤێژی ئەوە دەست دهاڤێژیه موبایلا خۆ، ئانکو ل دەرگەهێ جیهانەکێ ددەی کو ب هزاران وێنە و پەیام یێن تێدا. پڕۆفیسۆر و بسپۆرێن ساخلەمیا دەروونی ل زانستگەهێن جیهانی هشیاریێ ددەن و دبێژن: «تەکنۆلۆژیا مە دهێلیت د ژیانێ دا بژین، لێ گەلەک جاران مە دکەتە بەندەیێن هزرێن کەسێن دی». ئایا سنوور ل کیڤەیە؟ و چاوا ئەم دکارین بێ کو بێبەش ببین ژ ساخلەمیا خۆ یا دەروونی هشیاریا مێشکی بپارێزین؟
زانست چ ل سەر ڤی پەیوەندیی دبێژیت؟
دکتۆر و دەروونناسێن ناڤدار دیار دکەن کو بکارئینانا بێسنوور یا ئامیرێن تەکنیكی مێشکێ مرۆڤی نه‌چار دکەن هه‌رده‌م د دۆخێ هۆشداریێ (Fight or Flight) دا بمینیت. ئەڤە دبنە ئەگەرێ بلندبوونا هۆرمۆنێ کۆرتیزۆل (هۆرمۆنێ سترێسێ). دەمێ تو شەڤێ هەتا نیڤ شەڤێ ته‌ماشه‌ی ڤیدیۆ یان و تۆڕێن جڤاکی دکەی، مێشکێ تە باوەر دکەت کو تۆ د مەترسییەکێ دای، لەورا نەهێلانا خەوێ، دبیتە ئەگەر کو دودلی و خەمۆکی وەک مێڤانەکی قەستا تە بکەت. دکتۆرەکێ دەروونی دبێژیت: «تەکنۆلۆژیا ئامرازەکە بۆ خزمەتا مرۆڤی لێ دەمێ بوو خودانێ تە، تو ئازادیا خۆ ژ دەست ددەی».
ڕێکارێن پڕاکتیکی بۆ هەڤسەنگییەکا تەندروست
بۆ وێ یەکێ کو تو نەخواز‌ی تەکنۆلۆژیایێ ب تەمامی ژ ژیانا خۆ دەربێخی (چونکی ئەڤە نە یا پڕاکتیکییە)، پێدڤییە تو هەڤسەنگییەکا زانستی و هۆشیارانە پەیدا بکەی بوونمونە
دیارکرنا «دەڤەرێن قەدەغەکری» ل مالێ: دکتۆر پێشنیار دکەن کو ژوورا خەوێ و مێزا نانخوارنێ دەڤەرێن پاک بن ژ شاشە و مۆبایلان. باوەر بکە خەوه‌کا کو بێ مۆبایل دەست پێ بکەی، هێزا دەروونی یا سبەهی دەهـ قات پتر دکەت.
ژمارەکرنا دەمێ مۆبایلێ (Digital Detox): ڕۆژانە کێمترین دەم (بۆ نموونە ئێك دەمژمێر بەری خەوێ) مۆبایلا خۆ بڤەمرینە یان بکە د دۆخێ بێدەنگ دا. پڕۆفیسۆر د وێ باوەریێ دانە کو مێشک پێدڤی ب ڤالاھییەکێ هەیە بۆ وێ یەکێ کو بیرۆکە و هزرێن تە ئارام ببن.
گۆهڕینا پالپشتیا مۆبایلێ بۆ ژیانا ڤەکری: ئەگەر دەمێ تو بێزار دبی دەست دبەیە سەر موبایلێ، ب هەڤالێن خۆ رابە، سەرەدانا سروشتی بکە، یان پەرتووکەکێ بێخە د دەستێ خۆ دا. ڕێیا ڕاستەقینە یا پەیوەندیێ ل پشت شاشەیان نینە، بەلکو ل جیهانا ڕاستەقینەیە.
مۆبایل د دەستێ تە دایە، یان تو د دەستێ وێ دایی؟
بسپۆر هوشداریێ ددەن کو ساخلەمیا دەروونی ب تنێ نە دەرمانە بەلکو شێوازێ ژیانێ یە. باوەرداربە ب هێزا خوڕاگریێ بڕیارێ بدە کو تو خودانێ تەکنۆلۆژیایێ بی، نە کو ئەو خودانێ تە بیت. گۆتنەکا ناڤدار یا نوشدارێن دەروونی هەیە: «مۆبایلێ بۆ کار و هۆشیاریێ مفای ژێ وەرگرە، لێ ڕێ نەدە ژیانا تە یا جوان بکەتە قوربانییا ئێک لایک و کومێنتەکێ و پارچە video یەکێ».
