نيروژ مه‌سعود عه‌لى

د سه‌رده‌مێ نوكه‌ دا، مۆبایل نه‌ ب تنێ ئامرازه‌كێ په‌یوه‌ندیكرنێ یه‌، به‌لكو بوویه‌ به‌شه‌كێ سه‌ره‌كی ژ ژیانا رۆژانه‌، كاری و په‌روه‌رده‌یا هه‌ر تاكه‌كی. له‌وما، كڕینا مۆبایلێ بڕیاره‌كا هه‌ڕه‌مه‌كی نینه‌، به‌لكو په‌یوه‌ندی ب پێدڤیاتیێن دارایی، بكارئینان، هۆشیاریا جڤاكی ڤه‌ هه‌یه‌. ل هه‌رێما كوردستانێ ب گشتی و ل پارێزگه‌ها دهۆكێ ب تایبه‌تی، بازاڕێ ئامیرێن زیره‌ك به‌رفره‌هـ و پڕ بوويه‌ ژ بژاردان‌، له‌و گرنگه‌ مرۆڤ بزانیت چاوان هه‌لبژارتنه‌كا دروست بكه‌ت.
یا گرنگ ئه‌وه‌ به‌ری هه‌ر تشتەکی، كه‌سێ بكڕ پێدڤیاتیێن خۆ دیار بكه‌ت. گه‌له‌ك جاران خه‌لك پاره‌یه‌كێ مه‌زن ل مۆبایلێن ب بها و پێشكه‌فتی دده‌ت بێی كو مفاى ژ پێكهاته‌یێن وێ وه‌ربگرن. هه‌لسه‌نگاندنا دروست ل سه‌ر چه‌ند خاله‌كان دهێته‌ كرن: شیانا پاتریێ بۆ وان كه‌سێن ده‌مژمێرێن درێژ ل ده‌رڤه‌ كار دكه‌ن، بهێزیا كامیره‌یێ بۆ حه‌زژێكه‌رێن وێنه‌گریێ و له‌زاتی و هێزا پرۆسێسه‌ری بۆ كاره‌كێ بێ گیرۆبوون. هه‌روه‌سا پێدڤی یه‌ هایداری بهایێ وێ یێ پشتی بكارئینانێ و به‌رده‌ستبوونا كه‌رستێن وێ يێن یه‌ده‌گ و خزمه‌تگوزاریا چاكسازیێ ل بازاڕى بین.
ژ لایه‌كێ دی ڤه‌، تایبه‌تمه‌ندیا جڤاكی یا مه‌ یا گرنگه‌ بهێته‌ به‌رچاڤ وه‌رگرتن. ل ده‌ڤه‌را مه‌، هێشتا كارتێكرنا «چاڤلێكرنێ» یان هه‌ڤڕكیا نیشاندانا مال و سه‌روه‌تى د ناڤ جڤاكی دا یا به‌رچاڤه‌؛ گه‌له‌ك جاران گه‌نج یان سنێل داخوازێ ژ مالباتێن خۆ دكه‌ن ئامیرێن ب بها بۆ بكڕن كو د شیانا دارایی یا وان دا نینه‌، ئه‌ڤه‌ ژی باره‌كێ گران دئێخیته‌ سه‌ر ملێ خێزانێ و د گه‌ل بها و نه‌ریتێن مه‌ یێن پاراستنا هه‌ڤسه‌نگیا جڤاكی ناگونجیت. هه‌لبژارتنا مۆبایلێ پێدڤی یه‌ ل دووڤ شیانێن دارایی بیت، نه‌ك بۆ خۆدیاركرن یان خاپاندنا كه‌سێن دی.
د هه‌مان ده‌م دا، ره‌وشتێ بكارئینانێ پێنگاڤه‌كا پێكڤه‌گرێدایه‌ د گه‌ل جۆرێ ئامیرێ دهێته‌ هه‌لبژارتن، ب تایبه‌ت ده‌مێ دێ بۆ زارۆيان یان گه‌نجان هێته‌ كڕین. گرنگه‌ ئه‌و مۆبایل بهێته‌ هه‌لبژارتن كو سیسته‌مێ كۆنترۆلا خێزانی و پاراستنا زانیاریێن كه‌سی و پاراستنا نهێنیێن خێزانێ ل ده‌ف يا ب هێز بیت. د ك‌لتوورێ مه‌ دا، پاراستنا سنوورێن خێزانێ و بهایێن جڤاكی يێ ل ده‌ستپێكێ‌، له‌وما پێدڤی یه‌ ئه‌و ئامیر‌ نه‌بیته‌ ئه‌گه‌رێ دروستبوونا كێشه‌یێن ئه‌خلاقی یان ده‌روونی.
مۆبایلا دروست ئه‌و نینه‌ یا كو بهایێ وێ ژ هه‌موويان گرانتر‌، به‌لكو ئه‌وه‌ یا كو پێدڤیاتیێن ته‌ یێن كاری و په‌یوه‌ندیێ ب باشترین شێوه‌ بجهـ دئینیت، بارگرانیێ بۆ سه‌ر كیسێ ته‌ دروست نه‌كه‌ت و ل گه‌ل بها، ره‌وشت و هێلا ژیانا ته‌ یا جڤاكی ل كوردستانێ ب ته‌بایی بمینیت. هۆشیاریا ل سه‌ر چاوانییا بكارئینانێ، گه‌له‌ك ژ جۆر و براندا مۆبایلێ گرنگتره‌.

نیرۆژ مەسعوود عەلی

سالانە د دووماهیا هه‌یڤا ئۆکتۆبەرێ دا پێله‌كا ڕەنگاوڕەنگ ژ جلوبەرگێن سەیر ب شێوەیێن جودا خەلك خۆ دیار دکەن «هالۆین»(Halloween) ب تنێ ڕێوڕەسمەکا تایبەتە ب هندەك نەتەوان ڤە، نوکە بوویە ئێك ژ دیاردەیێن هەرە بەرچاڤ و کولتوورێ جیهانی. بەلێ ل پشت ئەڤێ ئاهەنگێ و خۆشیێ، چیرۆکەکا کەڤن یا مێژوویی و گوهۆڕینەکا مەزن یا جڤاکی هەیە و پرسیار ل سەر ڕەهەند و تەبایا وێ ل گەل بهایێن ئایینی و جڤاکی ژی هەردەم دهێنەکرن. ئەگەر بهێین و بێژین کو ژ کیڤە دەست پێ کر و کێ دەرێخست؟
ژێده‌رێ مێژوویی یێ هالۆینێ بۆ پتر ژ ٢٠٠٠ سالان بەری نها دزڤریت. بۆ گەلێن کەلتی ل ئیرلەندا و سکۆتلەندا ڤەدگەڕیت. ئەڤێ چه‌ندێ دەستپێکێ ل ژێرناڤێ جەژنا «سامهەین» (Samhain) هەلدا، کو تێدا باوەڕیا وان ئەوبوو، شه‌ڤا ٣١ی ئۆکتۆبەرێ سنوورێ نێڤ جیهانا زیندەوەر و مرۆڤان دشکێت و ڕحێن مریان ڤەدگەرنە سەر ئەردی، لەوما خەلکی ئاگر هەلکرن و جلكێن ترسناک كرنه‌ به‌ر خۆ دا کو ڕحێن خراب بترسن. هەروەسا ڤەگوهاستنا وان بۆ جیهاینا مۆدێرن.
ل سەدەیێ نۆزدەێ دەمێ کۆچبەرێن ئیرلەندی چووینە ئەمریکا، ڤی نەریتێ گوهۆڕینەکا مەزن ب خۆڤە دیت و شێوازەکێ بازرگانی و داهێنەر وەرگرت، ب رێیا فلم و تۆڕێن جیهانی ل هەمی جیهانێ بلاڤ بوو.
هەلسەنگاندن د گەل ئایینێ ئیسلامێ دا:
ژ ڕوانگەها ئایینی ڤە، پتریا زانا و مامۆستایێن ئیسلامی ئاماژە ب وێ ددەن کو باوەری و پشكداریكرن یان پیرۆزکرنا هالۆینێ ب شێوازەکێ گشتی د گەل بنەمایێن ئیسلامێ نەیا دروستە. ئەڤە ژی ژبەر چەند سەدەمان:
1- بنەمایێن بیروباوەران: ڕەهەندێن ڤی جەژنی د گەلەگ خالان دا دژی تەوحید و باوەڕیا ئیسلامێ نە.
2- هه‌ڤبه‌ركرن: ئیسلامێ موسلمان ئاگادار کرینە بۆ چاڤلێکرنا نەریتێن بیانی و یێن بێباوەڕان کو چ بنەمایێن زانستی یان مژارێن پۆزەتیڤ تێدا نه‌ین، بەلکو ب تنێ لاسایكرنه‌. هەروەسا دیار دبیت هالۆین نەریتەکێ ئورۆپی و باکووری ئەمریکی یە، چ پەیوەندی ب ڕەهەند و مێژوویا کوردی و ئیسلامی ڤە نینە لەوما د جڤاکا کوردی دا و بۆ هەر تاکەکێ کورد ئەڤە تەنێ دیاردەکا بیانیە.
بچویکبوونا ڕووبەرێ وێ ل جڤاکێ مە، ئەڤ جەژنە ب تنێ ل هندەک قوتابخانەیێن نێڤدەولەتی (International) یان هندەک کافیێن باژێرێن مەزن دهێتە گێڕان و ب توخمکەکێ بازرگانی یان سۆشیال میدیا یامایەڤە، نەک وەک جەژنەکا جڤاکی یا کو هەمی چین و ته‌خێن جڤاکی دكەن.
ل دووماهیێ ئەنجامێ وێ ئەوە هالۆین دیاردەیەکا زۆر کەڤنار یا بیروباوەڕێن گەلێن کەلتی، ب رێیا مۆدێرنبوون و بازرگانیێ، نوکە بوویە پشکەک ژ تۆڕێن جیهانی پێدڤییە ئەم دهشیار بین ل هەر چەڤلێکرنەکا کو بهایێن رەسەن یان عەقیدەیا مە بێخیتە گومانێ. هەروسا پاراستنا کولتوور و ناسنامەیا خۆ ژڤان بیروباوەران دوور کەین بەری کو ژ دەست بدەین.

نیرۆژ مه‌سعود عه‌لی

ناسنامەیا هەر نەتەوەیەکی نە ب تنێ کۆمەکا دیرۆک و ڕوودانایە، بلکو قەوارەکێ زیندویە کو ب خۆدانکرن و پاراستنێ گەشێ دکەت، هەروەسا د جیهانا ئەڤرۆ یا کو تەکنەلۆژیا یێ هەمی تشت تێکەل کرین، مەترسییەکا مەزن ل سەر ناسنامەیا نەتەوەیێن بچووک دروست کریە. نەتەوەیێ ب هێز ئەوە یێ شیایی ڕه‌هێن خۆ د ناڤبەرا پەیڤێن شیرین یێن زمانێ دایکێ و بەرێن کەڤنارێن شوونوارێن خۆ دا بپارێزت چونکو مرۆڤ بێ زمان و کەلتوور، وەک دارەکا بێ ڕەهه‌ زمان کلیلا هزرکرن و ناسنامەیێ یە.
زمان نە بتنێ ئامرازەکە بۆ ئاخڤتنێ یە، به‌لکو هەستکرن و تێگەهشتنا مژاران بۆ تاکەکەسا دیار دکەت. دەمێ زمانێ دایکێ ل مال و قوتابخانەیان هێتە پشتگوهـ ئێخستن و ب زمانێن بیانی دهێتە گوهۆڕین، ئەم ب دەستێ خۆ ڕه‌هێن مەزناهیا نڤشێ نوو ژ ناڤ دبه‌ین. زارۆیەکێ ب زمانێ خۆ یێ دایکێ بگەهیتە ئاستەکێ بلند یێ پەروەردەیی، دبیتە خودان کەسایەتییەکا ب هێز و خودان هایدارییەکا کوورتر ل سەر دیرۆک و کلتوورێ خو‌. پاراستنا زمانێ دایکێ ئێکەمین هێلا بەرگرییێ یە ل بەر هێرشێن ژ لەز هاتیێن دەرەکی، چونکو زمان ئەو داتایا بنەڕەتییە یا کو ئاڤاهییێ نەتەوەیی پێ هاتییە دروستکرن. نڤیسەر و فەیلەسۆفێ نامۆ (لۆدڤیگ ویتگنشتاین) دبێژیت: (سنۆرێن زمانێ من، سنۆرێن جیهانا منن).
ژ لایەکێ دی ڤە شوونوار و ک‌لتوورێ مە – ژ قەلات و مەناران و گرێیێن کەڤنار هه‌تا دگەهیتە دابونەریتێن جوان – دیده‌ڤانێن ڕاستەقینە یا بوونا مەیە ل ڤێ ئاخێ. پشتگوهـ خستنا ڤان شوونواران ژناڤبرنا پشكه‌كێ ژ مێژوو یا مە یە. گەنجێن ئەڤڕۆ پێدڤییە بزانن کو پاراستنا ک‌لتووری نە پاشڤە زڤرینه‌.
به‌لکو نیشانا هشیاریا شارستانی یا مە یە نەپاراستنا وان ژناڤبرنا پرتووکخانەیەکێ کو هێشتا پەیڤێن وێ یێن دووماهیێ نەهاتینە خواندن. رۆلێ دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ و پەروەردەیێ
ل ڤی دەمێ هەستیار، ئەرکەکێ گەلەک یێ مەزنە پەروەردە نە بتنێ بجهئینانا پێدڤیێن مه‌نهه‌جینە، به‌لکو چاندنا هەستێ نیشتمانپەروەریێ و شانازیێ ب کلتووری د دەروونێ قوتابیان دا. پێدڤییە دەزگەهێن ڕاگەهاندنێ ژی ب رێیا بەرنامەیێن داهێنەر بەلگەفیلم، و کەمپینێن هشیاریا گشتی، بهایێ زمانێ کوردی و پاراستنا شوونواران بکه‌نە تەوەره‌کێ سەرەکی د ناڤ جڤاکی دا، نهێنییا دەولەمەندیا ڤی کلتووری پێشکێشی نڤشێ نوو بکەن.
ل دووماهیێ دا ئەو نەتەوەیا زمانێ خۆ ژ بیر بکەت و شوونوارێن خۆ وێران بکەت، وەک دارەکێ یە کو ڕه‌هێن وێ ژ ناڤ چووبن ب ئێکەمین بایێ هشک ژ ناڤ دچیت. هشیاریا جڤاکی مە ناچار دکەت کو ئەڤڕۆ بەرپرساتییێ هەلگرین ژ مالێن خۆ دەستپێبکەین ب ئاخڤتنا زمانەکێ ڕەوان و پاک بپارێزین شوونوارێن خۆ وەک شاهیدێن راستییێ بۆ داهاتوویەکی کو تێدا ناسنامەیا کوردی بلند و سەربەرز بمینت.

نیرۆژ مەسعود عەلی

قووناغا سنێلەییێ ب ئێك ژ هەستیارترین و گرنگترین قووناغێن ژیانا مرۆڤی دهێتە دانان، ب تایبەتی دەمێ ئەڤ قووناغە دگەل وەرزێ خواندنێ و قوتابخانێ ئێک دگرن.
د ڤی دەمی دا، هەم کچ و هەم کوڕ تووشی گوهۆڕینێن لەشی، دەروونی و هزری دبن، لەوما رەفتارکرن د گەل وان پێدڤی ب هەدارەکا مەزن و هشیاری و شارەزاییێ هەیە، داکو بشێن د خواندنا خۆ دا د سەرکەفتی بن و پەیوەندییا وان دگەل خێزانێ یا ساخلەم بیت.
دەستپێکا سەرکەفتنێ ژ چێکرنا پرا باوەریێ و هەڤالینیێ دناڤبەرا مالێ و سنێلەی دا دەستپێدکەت. دەمێ دایک و باب ب رەنگەکێ هەڤالانە نێزیکی کوڕ یان کچا خۆ دبن، سنێلە هەست ب ئارامیێ دکەت و ئێدی مالێ وەکو دادگەهەکێ یان جهێ چاڤدێرییا توند نابینیت. گوهداریکرنا دلتەنگی و وەستیانا وان یا رۆژانە یا قوتابخانێ، دەرگەهەکێ مەزن ڤەدکەت دا کو ئەو ب خۆ بهێن و بەحسا ئاستەنگێن خۆ یێن خواندنێ بکەن. کچ د ڤێ قووناغێ دا پتر پێدڤی ب پشتەڤانییا سۆزداری و پاراستنا هەستێن خۆ هەیە. کوڕ ژی پتر حەز دکەت هەست ب باوەری پێکرن و سەربەخۆییێ بکەت؛ ژبەر هندێ فێمکرنا ڤان جوداهیان راستڤه‌كه‌رێ سەرەکی یێ رێیا پەروەردەیێ یە.
بۆ وێ یەکێ کو سنێلە ب دلەکێ ڤەکری شیرەتان قەبوول بکەت، پێدڤییە شێوازێ ئاراستەکرنا ئاخفتنان بهێتە گوهۆڕین. ئەو سەردەمێ فەرمان و گازندان ئێدی دەرباز بوویە و پتریا جاران سنێلە ل هەمبەر فەرمانێن توند رەفتارا سەرکێشیێ و رەتکرنێ هەلدبژێریت. دەمێ دایک و باب شیرەتێ ل جهێ رەخنەکرنێ بکاربینن، ئەنجام گەلەک جیاواز دبیت.
جهێ وێ یەکێ بێژن تە خواندنا خۆ یا پشتگوهـ هاڤێتی، باشترە بێژن ئەم دزانین ئەڤ سالە یا ب زەحمەتە، لێ مە باوەریا ب شیانێن تە هەیی، تۆ چ دبێژی دا پێکڤە خشتەیەکێ باش بۆ دەمێ خواندنێ بدانین؟ ئەڤ پشکداریکرنە د دانانا بڕیاران دا دبیته‌ ئه‌گه‌ر سنێلە هه‌ست بکەت و ب بەرپرسیارانە سەرەدەریێ د گەل پەرتووکێن خۆ بکەت و گوهداریا شیرەتێن مالێ بکەت، چونکی هەست دکەت ئەو ب خۆ خودانێ بڕیارێ یە نەک ل سەر هاتییە سەپاندن.
پشتگوهـ هاڤێتنا سەقایەکێ ئارام ل مال ژی فاکتەرەکێ بنەڕەتی یە بۆ بلندکرنا ئاستێ زانستی یێ قوتابی. دوورکەفتن ژ هه‌ڤبه‌ركرنا سنێلان دگەل خەلکێ دی، وەکو کەسوکار یان هەڤالێن پۆلێ، کارتێکرنەکا ئێکجار ئەرێنی ل دەروونێ وان دکەت، چونکی هه‌ڤبه‌ركرن ب تنێ شکاندنا کەسایەتیێ و رەشبینیێ ل دووڤ خۆ دئینیت. ل جهێ وێ چەندێ، دەستخۆشی ل سەر سەرکەفتنێن بچووک و نمرەیێن باش هاندەرەکێ مەزنە کو پتر بزاڤا بكەین.
ل دووماهیێ، بەرهەمهینانا قوتابییەکێ سەرکەفتی و گوهدار نە ب زۆرداری و نە ژی ب توندوتیژیێ چێدبیت، بەلکو ب رێیا تێگەهشتنێ، هەڤپشکی و رێزگرتنێ ل کەسایەتییا سنێلەی چێدبیت. دەمێ کچ و کوڕ هەست دکەن کو شیرەتێن دایک و بابان نە بۆ کونترۆلکرنا ژیانا وانە، بەلکو دەستگرتنە بەر ب پاشەڕۆژەکا گەش، ئەو بخۆ دێ بنە گوهدارێن ئێکێ و دێ ب گیانەکێ پڕی حەز و ئارەزۆ بەر ب دەستڤەئینانا سەرکەفتنێن مەزن د قوتابخانێ دا پێنگاڤان هاڤێژن.

نیرۆژ مسته‌فا عه‌لی

دەمێ تو سپێدێ چاڤێن خۆ ڤەدکەی، پێنگاڤا ئێكێ یا تو دهاڤێژی ئەوە دەست دهاڤێژیه‌ موبایلا خۆ، ئانکو ل دەرگەهێ جیهانەکێ ددەی کو ب هزاران وێنە و پەیام یێن تێدا. پڕۆفیسۆر و بسپۆرێن ساخلەمیا دەروونی ل زانستگەهێن جیهانی هشیاریێ ددەن و دبێژن: «تەکنۆلۆژیا مە دهێلیت د ژیانێ دا بژین، لێ گەلەک جاران مە دکەتە بەندەیێن هزرێن کەسێن دی». ئایا سنوور ل کیڤەیە؟ و چاوا ئەم دکارین بێ کو بێبەش ببین ژ ساخلەمیا خۆ یا دەروونی هشیاریا مێشکی بپارێزین؟
زانست چ ل سەر ڤی پەیوەندیی دبێژیت؟
دکتۆر و دەروونناسێن ناڤدار دیار دکەن کو بکارئینانا بێسنوور یا ئامیرێن تەکنیكی مێشکێ مرۆڤی نه‌چار دکەن هه‌رده‌م د دۆخێ هۆشداریێ (Fight or Flight) دا بمینیت. ئەڤە دبنە ئەگەرێ بلندبوونا هۆرمۆنێ کۆرتیزۆل (هۆرمۆنێ سترێسێ). دەمێ تو شەڤێ هەتا نیڤ شەڤێ ته‌ماشه‌ی ڤیدیۆ یان و تۆڕێن جڤاکی دکەی، مێشکێ تە باوەر دکەت کو تۆ د مەترسییەکێ دای، لەورا نەهێلانا خەوێ، دبیتە ئەگەر کو دودلی و خەمۆکی وەک مێڤانەکی قەستا تە بکەت. دکتۆرەکێ دەروونی دبێژیت: «تەکنۆلۆژیا ئامرازەکە بۆ خزمەتا مرۆڤی لێ دەمێ بوو خودانێ تە، تو ئازادیا خۆ ژ دەست ددەی».
ڕێکارێن پڕاکتیکی بۆ هەڤسەنگییەکا تەندروست
بۆ وێ یەکێ کو تو نەخواز‌ی تەکنۆلۆژیایێ ب تەمامی ژ ژیانا خۆ دەربێخی (چونکی ئەڤە نە یا پڕاکتیکییە)، پێدڤییە تو هەڤسەنگییەکا زانستی و هۆشیارانە پەیدا بکەی بوونمونە
دیارکرنا «دەڤەرێن قەدەغەکری» ل مالێ: دکتۆر پێشنیار دکەن کو ژوورا خەوێ و مێزا نانخوارنێ دەڤەرێن پاک بن ژ شاشە و مۆبایلان. باوەر بکە خەوه‌کا کو بێ مۆبایل دەست پێ بکەی، هێزا دەروونی یا سبەهی دەهـ قات پتر دکەت.
ژمارەکرنا دەمێ مۆبایلێ (Digital Detox): ڕۆژانە کێمترین دەم (بۆ نموونە ئێك دەمژمێر بەری خەوێ) مۆبایلا خۆ بڤەمرینە یان بکە د دۆخێ بێدەنگ دا. پڕۆفیسۆر د وێ باوەریێ دانە کو مێشک پێدڤی ب ڤالاھییەکێ هەیە بۆ وێ یەکێ کو بیرۆکە و هزرێن تە ئارام ببن.
گۆهڕینا پالپشتیا مۆبایلێ بۆ ژیانا ڤەکری: ئەگەر دەمێ تو بێزار دبی دەست دبەیە سەر موبایلێ، ب هەڤالێن خۆ رابە، سەرەدانا سروشتی بکە، یان پەرتووکەکێ بێخە د دەستێ خۆ دا. ڕێیا ڕاستەقینە یا پەیوەندیێ ل پشت شاشەیان نینە، بەلکو ل جیهانا ڕاستەقینەیە.
مۆبایل د دەستێ تە دایە، یان تو د دەستێ وێ دایی؟
بسپۆر هوشداریێ ددەن کو ساخلەمیا دەروونی ب تنێ نە دەرمانە بەلکو شێوازێ ژیانێ یە. باوەرداربە ب هێزا خوڕاگریێ بڕیارێ بدە کو تو خودانێ تەکنۆلۆژیایێ بی، نە کو ئەو خودانێ تە بیت. گۆتنەکا ناڤدار یا نوشدارێن دەروونی هەیە: «مۆبایلێ بۆ کار و هۆشیاریێ مفای ژێ وەرگرە، لێ ڕێ نەدە ژیانا تە یا جوان بکەتە قوربانییا ئێک لایک و کومێنتەکێ و پارچە video یەکێ».