نیرۆژ مەسعود عەلی

قووناغا سنێلەییێ ب ئێك ژ هەستیارترین و گرنگترین قووناغێن ژیانا مرۆڤی دهێتە دانان، ب تایبەتی دەمێ ئەڤ قووناغە دگەل وەرزێ خواندنێ و قوتابخانێ ئێک دگرن.
د ڤی دەمی دا، هەم کچ و هەم کوڕ تووشی گوهۆڕینێن لەشی، دەروونی و هزری دبن، لەوما رەفتارکرن د گەل وان پێدڤی ب هەدارەکا مەزن و هشیاری و شارەزاییێ هەیە، داکو بشێن د خواندنا خۆ دا د سەرکەفتی بن و پەیوەندییا وان دگەل خێزانێ یا ساخلەم بیت.
دەستپێکا سەرکەفتنێ ژ چێکرنا پرا باوەریێ و هەڤالینیێ دناڤبەرا مالێ و سنێلەی دا دەستپێدکەت. دەمێ دایک و باب ب رەنگەکێ هەڤالانە نێزیکی کوڕ یان کچا خۆ دبن، سنێلە هەست ب ئارامیێ دکەت و ئێدی مالێ وەکو دادگەهەکێ یان جهێ چاڤدێرییا توند نابینیت. گوهداریکرنا دلتەنگی و وەستیانا وان یا رۆژانە یا قوتابخانێ، دەرگەهەکێ مەزن ڤەدکەت دا کو ئەو ب خۆ بهێن و بەحسا ئاستەنگێن خۆ یێن خواندنێ بکەن. کچ د ڤێ قووناغێ دا پتر پێدڤی ب پشتەڤانییا سۆزداری و پاراستنا هەستێن خۆ هەیە. کوڕ ژی پتر حەز دکەت هەست ب باوەری پێکرن و سەربەخۆییێ بکەت؛ ژبەر هندێ فێمکرنا ڤان جوداهیان راستڤه‌كه‌رێ سەرەکی یێ رێیا پەروەردەیێ یە.
بۆ وێ یەکێ کو سنێلە ب دلەکێ ڤەکری شیرەتان قەبوول بکەت، پێدڤییە شێوازێ ئاراستەکرنا ئاخفتنان بهێتە گوهۆڕین. ئەو سەردەمێ فەرمان و گازندان ئێدی دەرباز بوویە و پتریا جاران سنێلە ل هەمبەر فەرمانێن توند رەفتارا سەرکێشیێ و رەتکرنێ هەلدبژێریت. دەمێ دایک و باب شیرەتێ ل جهێ رەخنەکرنێ بکاربینن، ئەنجام گەلەک جیاواز دبیت.
جهێ وێ یەکێ بێژن تە خواندنا خۆ یا پشتگوهـ هاڤێتی، باشترە بێژن ئەم دزانین ئەڤ سالە یا ب زەحمەتە، لێ مە باوەریا ب شیانێن تە هەیی، تۆ چ دبێژی دا پێکڤە خشتەیەکێ باش بۆ دەمێ خواندنێ بدانین؟ ئەڤ پشکداریکرنە د دانانا بڕیاران دا دبیته‌ ئه‌گه‌ر سنێلە هه‌ست بکەت و ب بەرپرسیارانە سەرەدەریێ د گەل پەرتووکێن خۆ بکەت و گوهداریا شیرەتێن مالێ بکەت، چونکی هەست دکەت ئەو ب خۆ خودانێ بڕیارێ یە نەک ل سەر هاتییە سەپاندن.
پشتگوهـ هاڤێتنا سەقایەکێ ئارام ل مال ژی فاکتەرەکێ بنەڕەتی یە بۆ بلندکرنا ئاستێ زانستی یێ قوتابی. دوورکەفتن ژ هه‌ڤبه‌ركرنا سنێلان دگەل خەلکێ دی، وەکو کەسوکار یان هەڤالێن پۆلێ، کارتێکرنەکا ئێکجار ئەرێنی ل دەروونێ وان دکەت، چونکی هه‌ڤبه‌ركرن ب تنێ شکاندنا کەسایەتیێ و رەشبینیێ ل دووڤ خۆ دئینیت. ل جهێ وێ چەندێ، دەستخۆشی ل سەر سەرکەفتنێن بچووک و نمرەیێن باش هاندەرەکێ مەزنە کو پتر بزاڤا بكەین.
ل دووماهیێ، بەرهەمهینانا قوتابییەکێ سەرکەفتی و گوهدار نە ب زۆرداری و نە ژی ب توندوتیژیێ چێدبیت، بەلکو ب رێیا تێگەهشتنێ، هەڤپشکی و رێزگرتنێ ل کەسایەتییا سنێلەی چێدبیت. دەمێ کچ و کوڕ هەست دکەن کو شیرەتێن دایک و بابان نە بۆ کونترۆلکرنا ژیانا وانە، بەلکو دەستگرتنە بەر ب پاشەڕۆژەکا گەش، ئەو بخۆ دێ بنە گوهدارێن ئێکێ و دێ ب گیانەکێ پڕی حەز و ئارەزۆ بەر ب دەستڤەئینانا سەرکەفتنێن مەزن د قوتابخانێ دا پێنگاڤان هاڤێژن.

نیرۆژ مسته‌فا عه‌لی

دەمێ تو سپێدێ چاڤێن خۆ ڤەدکەی، پێنگاڤا ئێكێ یا تو دهاڤێژی ئەوە دەست دهاڤێژیه‌ موبایلا خۆ، ئانکو ل دەرگەهێ جیهانەکێ ددەی کو ب هزاران وێنە و پەیام یێن تێدا. پڕۆفیسۆر و بسپۆرێن ساخلەمیا دەروونی ل زانستگەهێن جیهانی هشیاریێ ددەن و دبێژن: «تەکنۆلۆژیا مە دهێلیت د ژیانێ دا بژین، لێ گەلەک جاران مە دکەتە بەندەیێن هزرێن کەسێن دی». ئایا سنوور ل کیڤەیە؟ و چاوا ئەم دکارین بێ کو بێبەش ببین ژ ساخلەمیا خۆ یا دەروونی هشیاریا مێشکی بپارێزین؟
زانست چ ل سەر ڤی پەیوەندیی دبێژیت؟
دکتۆر و دەروونناسێن ناڤدار دیار دکەن کو بکارئینانا بێسنوور یا ئامیرێن تەکنیكی مێشکێ مرۆڤی نه‌چار دکەن هه‌رده‌م د دۆخێ هۆشداریێ (Fight or Flight) دا بمینیت. ئەڤە دبنە ئەگەرێ بلندبوونا هۆرمۆنێ کۆرتیزۆل (هۆرمۆنێ سترێسێ). دەمێ تو شەڤێ هەتا نیڤ شەڤێ ته‌ماشه‌ی ڤیدیۆ یان و تۆڕێن جڤاکی دکەی، مێشکێ تە باوەر دکەت کو تۆ د مەترسییەکێ دای، لەورا نەهێلانا خەوێ، دبیتە ئەگەر کو دودلی و خەمۆکی وەک مێڤانەکی قەستا تە بکەت. دکتۆرەکێ دەروونی دبێژیت: «تەکنۆلۆژیا ئامرازەکە بۆ خزمەتا مرۆڤی لێ دەمێ بوو خودانێ تە، تو ئازادیا خۆ ژ دەست ددەی».
ڕێکارێن پڕاکتیکی بۆ هەڤسەنگییەکا تەندروست
بۆ وێ یەکێ کو تو نەخواز‌ی تەکنۆلۆژیایێ ب تەمامی ژ ژیانا خۆ دەربێخی (چونکی ئەڤە نە یا پڕاکتیکییە)، پێدڤییە تو هەڤسەنگییەکا زانستی و هۆشیارانە پەیدا بکەی بوونمونە
دیارکرنا «دەڤەرێن قەدەغەکری» ل مالێ: دکتۆر پێشنیار دکەن کو ژوورا خەوێ و مێزا نانخوارنێ دەڤەرێن پاک بن ژ شاشە و مۆبایلان. باوەر بکە خەوه‌کا کو بێ مۆبایل دەست پێ بکەی، هێزا دەروونی یا سبەهی دەهـ قات پتر دکەت.
ژمارەکرنا دەمێ مۆبایلێ (Digital Detox): ڕۆژانە کێمترین دەم (بۆ نموونە ئێك دەمژمێر بەری خەوێ) مۆبایلا خۆ بڤەمرینە یان بکە د دۆخێ بێدەنگ دا. پڕۆفیسۆر د وێ باوەریێ دانە کو مێشک پێدڤی ب ڤالاھییەکێ هەیە بۆ وێ یەکێ کو بیرۆکە و هزرێن تە ئارام ببن.
گۆهڕینا پالپشتیا مۆبایلێ بۆ ژیانا ڤەکری: ئەگەر دەمێ تو بێزار دبی دەست دبەیە سەر موبایلێ، ب هەڤالێن خۆ رابە، سەرەدانا سروشتی بکە، یان پەرتووکەکێ بێخە د دەستێ خۆ دا. ڕێیا ڕاستەقینە یا پەیوەندیێ ل پشت شاشەیان نینە، بەلکو ل جیهانا ڕاستەقینەیە.
مۆبایل د دەستێ تە دایە، یان تو د دەستێ وێ دایی؟
بسپۆر هوشداریێ ددەن کو ساخلەمیا دەروونی ب تنێ نە دەرمانە بەلکو شێوازێ ژیانێ یە. باوەرداربە ب هێزا خوڕاگریێ بڕیارێ بدە کو تو خودانێ تەکنۆلۆژیایێ بی، نە کو ئەو خودانێ تە بیت. گۆتنەکا ناڤدار یا نوشدارێن دەروونی هەیە: «مۆبایلێ بۆ کار و هۆشیاریێ مفای ژێ وەرگرە، لێ ڕێ نەدە ژیانا تە یا جوان بکەتە قوربانییا ئێک لایک و کومێنتەکێ و پارچە video یەکێ».