ئهگهرێن دابهزینا بهایێن پهترۆلێ ل سهر ئاستێ جیهانێ چ نه؟
ئهڤه ههیامهكه ئالۆزی كهفتیه ئابوورێ جیهانێ، چونكی بهردهوام بهایێن پهترۆلێ دهێنه خوارێ و ل ههمان دهمی ل سهر ئاستێ جیهانی داخوازی ل سهر پهترۆلێ كێم بوویه، ل عێراقێ پێشبینیێن رهشبین ژ ئالیێ وهزارهتا پلاندانانا عێراقێ ڤه هاتینهكرن، كو دبێژن هاتنا خوارێ یا پهترۆلێ كارتێكرنهكا نهرێنی ل سهر ئابوورێ عێراقێ ههیه و ل گۆر پلانا وهزارهتا پلاندانانێ پێدڤی بوو سالانه رێژا وهرارێ گههشتبا 8%، لێ ئالۆزیێن ئهمنی كو راستی عێراقێ بووین و هاتنا خوارێ یا بهایێن پهترۆلێ بووینه سهدهم كو د شیان دا نهبیت د سالا 2015 دا پتر ژ 1% وهرار بهێتهكرن و ئهڤه پیڤهره تشتهكێ مهترسیداره، لهورا پێدڤیه ئهگهرێن دابهزینا بهایێن پهترۆلێ ل سهر ئاستێ جیهانی بزانین كو چهندین ئهگهر ههنه و ژ ههمیان گرنگتر: 1. ئالۆزبوونا ئابوورێ یونانێ: شكهستنا بزاڤێن بهردهوامێن یونانێ بۆ چاككرنا سیستهمێ ئابووری و رهتكرنا وێ بۆ پلانا ئورۆپا بۆ بهرهنگاربوونا قهیرانا دارایی، چونكی ئورۆپا دترسیا قهیرانا دارایی یا یونانێ ئورۆپا ژی ڤهگریت، نهمازه دهمێ كارتێكرن ل ئابوورێ ئیتالیا بووی، زێدهباری كو ئهڤه د وی دهمی دا بوو كو 12% ژ بهایێ یورۆی ههمبهری دۆلاری د سێ ههیڤێن دووماهیا سالا 2015 دا هاتیه خوارێ. 2. ئیران و روسیا: پشتی رێكهفتنا ناڤۆكی یا ئیرانێ دگهل دهولهتێن رۆژئاڤا و ئهمریكا كو د ئهنجام دا دوورپێچا ئابووری ل سهر ئیرانێ هاتیه راكرن، كو گرنگیا وێ د هنارتنا پهترۆلا ئیرانێ دابوویه، ئهڤجا بێگومان ئهڤه دێ بیته فاكتهرهك كو ئیران زێدهترین رێا پهترۆلا خوه هنارده بكهت، داكو قهرهبوویا سالێن دوورپێچا خوه بكهت، ل گۆر راپۆرتا بانكا نیڤدهولهتی یا (ئیلۆلا 2015) زڤرینا ئیرانێ بۆ بازارێ پهترۆلێ دێ رۆژانه ملیۆن بهرمیلێن پهترۆلێ ل بازاری زێده بن و ئهڤه دێ كارتێكرنێ ل بهایێن پهترۆلێ كهت و رهنگه ژ بهایێ ههر بهرمیلهكێ 10 دۆلار بهێنه خوارێ. ههروهسا روسیا ژی بهرههمئینانا پهترۆلێ زێدهكر و ل بازاری ژی زێدهكر، چونكی نه ژ دهولهتێن ئهندامه د ئۆپكێ دا، داكو خوسارهتا خوه قهرهبوو بكهت كو ژ ئهنجامێ پروَسین لهشكری ل دژی ئوكراینا دوورپێچا ئابووری ل سهر هاتیه سهپاندن، كو خوسارهتیا روسیا دگههشته نێزیكی 140 ملیار دۆلاران. 3. بلندبوونا پهترۆلا كهڤری یا ئهمریكی: زێدهباری ئاماژهیان كو مهزاختیێن ڤی جۆرێ پهترۆلێ دێ دزێدهبن، لێ د بازاری دا زێده بوویه، كو ههڤدهم بوویه دگهل بریارا حوكمهتا ئهمریكی ل دووماهیا دیسێمبهرا 2015 ل دۆر راكرنا دوورپێچێ ل سهر ڤی جۆرێ پهترۆلێ كو ل دهستپێكا 2016 ئێكهم كهشتی ژ بهنداڤێن ئهمریكی بهرهف ژ دهرڤهی ئهمریكا دهركهفت. 4. سستیا پیڤهرێن وهرارا ئابووری یا چینێ: ل سهر ئاستێ جیهانێ چین ل پلا دویێ دهێت بۆ كڕینا پهترۆلێ، لێ ل دهستپێكا 2015 ئابوورێ چینێ هندهك ئالۆزی ب خوهڤه دیتن، ب ئاوایهكی داخوازا چینێ ل سهر پهترۆلێ 10% هاته خوارێ، ههروهسا ل دووماهیا 2015 بهایێ دراڤێ چینی ژی هاتیه خوارێ، ههتا كو پیشهسازیا وێ لاواز بوویه. 5. گرۆپێ دهولهتێن ئۆپك: ب ئارمانجا بجهئینانا پلانا خوه، ئۆپك یا بهردهوامه ل سهر بلندكرنا بهرههمێ پهترۆلێ، چونكی ل سالا 2014 بهایێ بهرمیلهكا پهترۆلێ ژ 110 دۆلاران بۆری بوو، زێدهباری كو ل حهفتیا ئێكێ یا سالا 2016 بهایێ پهترۆلا خاڤ یا برنت هاتیه خوارێ و بهایێ بهرمیلهكێ گههشتیه 33. 84 دۆلاران، لێ رهت كر كو بهرههمئینانا پهترۆلێ كێم بكهت، ب تایبهتی عهرهبستانا سعودیێ كو مهزنترین دهولهتا هناردا پهترۆلا خاڤه، رژدیا سعودیێ ل سهر بهایێن كێم بمینیت، ژ بهر وێ ئێكێ یه كو دخوازیت دهولهتێن وههمی یێن بهرههمئینانێ دهربێخیت كو بازار پڕی پهترۆل كریه و ژ بلندبوونا بهایان مفادار بووینه، ب ئاوایهكی وهزیری پهترۆلا سعودیێ دیار كریه، ههتا كو بهایێ بهرمیلا پهترۆلێ بچیته 20 دۆلاران دی بهردهوام بن ل سهر بهرههمئینانا خوه. 6. تهحهدیێن سیاسهتا ناڤخوهیی كو دهولهتێن ئۆپك پهیرهو دكهن: یا دیاره كو دهولهتێن ئۆپكێ پێدڤی ب داهاتینه ژبۆ ههڤسهنگیێ، چونكی دخوازن ئهركێن گهلێن خوه ل سهر خوه راكهن، زێدهباری ئهركێن دن كو سیاسهتا دهرڤهیا وان وهلاتان ل سهر سهپاندیه، بۆ نموونه هاریكاریا دارایی یا هندهك ئهندامێن ئۆپكێ ژ وهلاتێن كهنداڤێ عهرهبی بۆ مسرێ ژبۆ پێشخستنا ئابوورێ وی وهلاتی، ب ئاوایهكی عهرهبستانا سعودیێ نهه ملیار دۆلار، كوێتێ سێ ملیار دۆلار و ئیماراتێ چار ملیار دۆلار پێشكێشی مسرێ كرن. ههروهسا پێدڤیا حوكمهتا بهغدا ب زێدهكرنا داهاتێ خوه ژ بۆ پشتهڤانیا میزانیا وێ یا لاواز و ئالۆز، چونكی گهلهك داهاتێ خوه ل شهڕێ دژی تیرۆرا نیڤهولهتی خهرج دكهت، ههروهسا پێدڤیا ئیرانێ ب گهلهك كهلوپهل و تشتان، داكو قهرهبوویا سالێن دوورپێچا خوه یا ئابووری بكهت، دیسان دخوازیت قهرهبوویا وان هاریكاریێن بكهت كو د پشتهڤانیا حوكمهتا سووریا و هندهك گرۆپێن چهكدار ل لبنان و یهمهن و عێراقێ دا خهرج كرین. ئهڤه ههمی ئهگهرێن دابهزینا بهایێن پهترۆلێ بوون ل سهر ئاستێ جیهانی، بێگومان ئهڤ دابهزینه دێ ئالۆزی و سستیێ ئێخته ئابوورێ عێراقێ و وان دهولهتێن ئابوورێ وان ل سهر سامانێن سرۆشتی بیت، چونكی مه دیت عێراقێ ل چارێكا دووماهیا سالا 2015 ئاشكرا كر كو میزانیا وێ یا 2016 دێ كورتبوونێ ب خوهڤه بینیت، ل ههمان دهمی سعودیێ ژی راگههاند كو میزانیا وێ ژ ئهنحامێ دابهزینا بهایێن پهترۆلێ و داخوازیا ل سهر راستی كورتبوونێ بوویه، پاشی كوێتێ ژی ژ بهر ههمان ئهگهر ل دهستپێكا 2016 كورتبوون د میزانیا خوه دا راگههاند. ل دووماهیێ دبێژم ههر كهسێ چاڤدێریا شرۆڤێن ئابووری بكهت كو ل دۆر دابهزیا بهایێن پهترۆلێ ژ سندۆقا دراڤی یا نیڤدهولهتی دهردكهڤن، دێ بینیت كو سندۆقا دراڤی یا نیڤدهولهتی گرنگیێ ددهته پێشبینیێن رێكخراوا نیڤدهولهتی یا ووزێ، ل دهمهكی ل نیڤا دویێ ژ سالا 2014 ڤان پێشبینیان هایداریێن كێمبوونا داخوازیان ل سهر پهترۆلێ ددان كو بوویه سهدهما دابهزینا بهایێن پهترۆلێ ب رێژا (35%)، ههروهسا پێشبینیێن سندۆقا دراڤی یا نیڤدهولهتی ئاماژێ دكهن كو ژبهر سستیا ئابوورێن پیشهسازی ل ئورۆپا و ژاپۆنێ وهرارا بهرههمێ ناڤخوهیی یێ سهرانسهری GDP دێ ژ (3. 4%) بۆ (3. 3%) هێته خوارێ. وهرگێران: حكمهت زێوكی
