ریفراندۆم ئهجندایا گهلێ كوردستانێ یه ، نهكو یا پارتهكا سیاسییه
ل قۆناغا شهرێ جیهانی یێ ئیكێ و سهركهفتنا شۆرهشا (بهلشهفیك ل چریا پاشین 1917) كو ئهڤ شۆرهشه بو ئهگهرێ ب دهستڤهئینانا مافێن گهلهك مللهتان، پاشی ل وێ قۆناغێدا دهنگێن ئازاد پێتر بلند بوون، و زوَربهیا مللهتێن جیهانێ رێكا ئهنجامدانا پروَسێسا ( ریفراندۆمێ) گشت پرسییێ ههلبژارت بوَ ب دهستڤهئینانا ئازادی و سهروهری یی َ بوَ گهلێن خوه، د چارچوَڤێ دهولهتا سهربهخوَدا. پشتی ب دووماهیك هاتنا شهرێ جیهانی(1914-1918) نێزیكی( 30) ریفراندۆما هاتنه ئهنجامدان بوَ دووباره دارشتن و رێكخستنا سنوورێن وان دهولهتێن تازه پێگههشتی. فهلسهفا ئهنجامدانا پروَسێسا ریفراندۆمێ ژی بو ئاشكهراكرن و وهرگرتنا راو و بوَچوونا ههر تاكهكێ جڤاكی یه بوَ حهز و خواستێن وی. ریفراندۆم واته گشت پرسی د ناڤا جڤاكێن جیهانا ئازاد دا یا بوویه دیاردهیهكا مللی و ئهرێنی چ بوَ مافێ سهربهخوَیێ بیت یان ژی بوَ ئوتونومیێ و مافێن كهلتوری یێن مللهتان بیت. ئهڤ پروَسێسه ژ لایێ نهتهوهیێن ئێكگرتی و رێكخراوێن مافێ مروَڤی ڤه شهرعییهتا خوه یا یاسایی ههیه و ههروهسا مێژوویا خوه ههیه؛ بوَ نموونه: جارا ئێكێ د مێژویێدا پروَسێسا ریفراندۆمێ هاتیه ئهنجامدان ل وهلاتێ ئهمریكا بوو ل سالا(1776)ێ بوو ب ناڤێ (ریفراندۆما ماسا شوسێتس) ئهو ژی بوَ نههێلانا سیستهم و دهستههلاتداری یا كوَلوَنیالیزمێ بوو ل سهر گهل و وهلاتێ ئهمریكا. ههر دیسا ل سالا(1991) و هێرڤه ژ ئهگهرێ نهمانا شهرێ سار ژمارهكا مهزن یا ریفراندۆما دهسپێكر و ئێكهتیا سوڤێتی ژبهرێك چوو و هلوهشیا و دئهنجامدا كوَمهكا دهولهتا ژ دایك بوون، یا ئاشكهرایه د مێژویێدا زوَربهیا ههره زوَرا دهولهتێن جیهانێ ژ ڤهرێژا شهرێن مهزن كو دهلیڤێن وهرچهرخان و گوهۆڕینا ئاماده دبن هاتنه دامهزراندن مللهتان ئهڤدهلیڤه بۆ خوه بكار ئینانه و دهولهتێن خوه راگههاندنه. د ڤێ قۆناغێ دا گهلێ كوردستانێ دگهل ههڤپهیمانیا جیهانێ بۆ شهرێ دژی تیرۆرێ یا دشهریدا و بهرگریێ ژ پاراستنا بها و نرخێن مرۆڤی دكهت كوشهرێ داعشه. داعش یا بوویه ئهگهرێ ههڵوهشاندنا سنوورێن ههردوو دهولهتێن ( سوریا و ئیراقێ ) ئهوێن كو ژ ئهنجامێ پهیمانا سایكس – پیكوَ(196) نهخشهكری. ئهڤروَ ل دووڤ نهخشهرێكا (سهروَك بارزانی) دانایی كو دهرفهتهكا زێرینه بوَ گهلێ كوردستانێ هاتییه پێش بوَ ئهنجامدانا پروَسێسا ریفراندۆمێ، داكو كورد دئاماده بن و پشكدار بن ل گهل دهولهتێن ههڤپهیمان بوَ دووباره نهخشهكێشانا سنوورێن وان دهولهتێن كو تازه دێ هێنه ئاڤاكرن. یا دیاره ههلوهشیانا جیوَپوَلیتكا دهڤهرێ بویه ژیوارك (امر واقع) ل سهر عهردی، دیسا ئهنجامێن ئهرێنی یێن پروَسێسا ریفراندۆمێ دێ بیته دیكیوَمێنتهكا باوهرپێكری د دهستێن سهركردایهتییا سیاسی یا ههرێما كوردستانێ دا و دێ كار پێ هێته كرن ل ههموو ناڤهندێن جیهانێ یێن جهێ بریاردانێ و جڤاكێ نێڤ نهتهوهی، ئهڤان دیكیوَمێنتان دێ شهرعیهتا خوه ههبیت ل كوَڕ و كومبوون و كوَنگرهیێن نێڤ نهتهوهی دا. ئهڤ نهخشهرێكه ژی دوو تهوهران ب خوهڤه دگریت: 1- ئاڤاكرنا دهولهتا كوردستانێ یا ژیواری و ب شهڤ و روَژ سهرۆك بارزانی ل سهر خهتێیه بوَ دانان و ب هێزكرنا بنهمایێن دهولهتێ ل سهر ئهردی و ئاماده كاری ههیه ژ روویێ هێزا لهشكهری و ئاسایش و ئابووری و دبلوَماسی و مافێ مروَڤی و دیموَكراسیێ ڤه. 2- د ناڤ ڤی نهخشهرێكێ دا پروَسهیهكا ئاشتیخوازانه ههیه بوَ دان و ستاندنێ ل گهل دهولهتێن دهور و بهر و جیهانا ئازاد و جڤاكێ نێڤ دهولهتی كو دهولهتا كوردستانێ پشتهڤانی یا دهولهتی و یاسایی ههبیت. بێگومان ههتا ئهڤروَ ژی ئیدارا ئهمریكا و دهولهتێن ههڤپهیمان ل گهل عێراقا ئێكگرتی یه، ئهو دزانن كو ئاڤاكرنا دهولهتا ژیواری یا كوردستانێ دێ نهخشهیێ سیاسی و جوَگرافیا دهڤهرێ و جیهانێ گوهوَریت. لێ نهخشهرێكا سهرۆكێ ههرێما كوردستانێ د بێژیته گهلێ كورد: “كهسێ مالا كهسێ ئاڤا نهكریه و ل هیڤیێ نهبن كو كهسهك بهێت و بوَ كوردا دهولهتێ ئاڤا بكهت، تهنیا كورد نهبیت”. لێ ئهڤروَ ئێكگرتنا ناڤ مالا كوردا گرنگه و مێژوویێ ژی یا خوه دووباره دكهت و دهستپێكا بوهارا گهلێ كوردستانێیه، پێدڤییه و ئهركهكێ نهتهوهیی یه، ل سهر رێكخراوێن (ئێن. جی. ئوَ) و دهزگایێن راگههاندنێ یێن ههموو پارێن سایسی و بێلایهن و ماموَستایین ئاینی بوَ خهلكێ كوردستانێ روَهن و ئاشكهرا بكهن كا ئهڤروَ ئهنجامدانا ریفراندۆمێ چهندا گرنگه بوَ گهلێ كورد داكو ههموو تاكهكێ وهلاتی دپشكدار و دهاریكار بن بوَ سهرخستن پروژێ سهرۆكێ ههرێمێ یێ نهتهوهی. چنكو ئهنجامدانا پرۆسێسا ریفراندۆمێ ئهجندایا ههموو خهلكێ كوردستانێیه، نهكو تهنێ یا پارتهكا سیاسی یه. ئهڤهژی بوَ ئێكلا كرنا سهروهریا گهلێ كورده و ئاڤاكرنا دهولهتا نهتهوهی یا كوردستانێ یه.
