ئالایێ عیراقێ یێ دهمكى و دهربرینێ ژ دیرۆكا عهرهبی دكهت
رێورهسمێن پێشوازیا جهنازێ جهلال تالبانی سهرۆكێ بهرێ یێ عیراقێ و سكرتێرێ گشتیێ ئێكهتی نیشتمانی كوردستان ل فرۆكخانا سلێمانیێ، عهرهبێن شۆفینی یێن عیراقی یێن شیعه و سنه دلتهنگ كرن، ژبهر پێچانا جهنازێ مام جهلالی ب ئالایێ كوردستانێ، ب بهانهیا وێ چهندێ د دهمهكی دا مام جهلال سهرۆكێ عیراقێ بوو.
پشكهكا مهزن یا بهرپرسێن عیراقی ئۆمێدهك ل سهر ناكۆكیێن ههولێرێ و سلێمانیێ ل دۆر ریفراندۆمێ وئهنجامێن وێ وسهربخوهیا كوردستانێ دانابوو، كو ب كێمی مام جهلال و خێزانا وی ل گهل دهولهتبوونێ نینن، بهلێ ئهوا مه ههموویان د رێورهسمێن پێشوازیا جهنازێ مام جهلال دا دیتی، گهلهك یا جودابوو ژ خهونا وان و رێورهسمێن هاتینه ئهنجامدان وانهكا ب هێز نیشا بهرپرسێن عیراقی دا یێن هزر دكر دێ پۆستێ سهرۆكێ عیراقێ یێ بهرێ كارتێكرنێ ل سهر حهزا سهربهخوهیا گهلێ كوردستانێ كهت، ب تایبهتی دهمێ دزانن كو هێرۆخانێ خێزانا مام جهلالی ب خوه رژدی ل سهر وێ چهندێ كر كو پێدڤیه جهنازێ مام جهلالی ب ئالایێ پیرۆزێ كوردستانێ بهێته راپێچان.
گهلهك بهرپرس و پهرلهمانتارێن عیراقی ل دهمێ دیتنا ئالایێ كوردستانێ ل سهر جهنازێ مام جهلالی، خوه ژ رێورهسمێن پێشوازیێ ڤهكێشان ب هێجهتا نهراپێچانا جهنازی ب ئالایێ عیراقێ و كهنالێ حوكمی و ههموو كهنالێن تهلهڤزیۆنی یێن عیراقی بهخشا ئێكسهر یا رێورهسمان ژبهر ههمان ئهگهر بڕی وههتا نوكه ژی بهرپرسێن عیراقی یێ داخۆیانیان دژی ههرێما كوردستانێ ل دۆر وێ چهندێ ددهن و ب سهرپێچی دههژمێرن، ژبهركو مام جهلال سهرۆكێ عیراقێ بوو.
راسته مام جهلال بۆ دهمێ ههشت سالان و ل دو خۆلان سهرۆكێ كۆمارا عیراقێ بوو كو نوونهرێ گهلێ كورد بوو د وی پۆستی دا، بهلێ دهمێ مام جهلالی وهغهركری ئهو سێ سال بوون دپۆستێ سهرۆك كۆماریێ دا نهمای، دیسا دهمێ وهغهركری هێشتا سكرتێرێ گشتیێ ئێكهتی نیشتمانی كوردستان بوو و پتر ژ 50 سالان مام جهلال پێشمهرگه و سهركردهكێ كورد بوو و خهبات بۆ بدهستڤهئینانا مافێن كوردان دكر كو ههتا وهغهركری ژی، گهلهك ژوان مافان هێشتا ب دهست گهلێ كوردستانێ ڤه نههاتینه ژئهگهرێ سیاسهتێن شوفینی یێن حوكمهتێن عیراقی یێن بهرێ ویا نوكه، لهوما جهنازێ وی ههژی وێ چهندێ بوو ب ئالایێ كوردستانێ بهێته راپێچان نهكو ب ئالایێ عیراقێ.
ههرێما كوردستانێ چو سهرپێچیێن دستووری و قانوونی ژی نهكرینه دوێ پرسێ دا، ژبهركو د چو قانوونێن گرێدای ئالاى ڤه و ههتا مادێن گرێدای ب سهرۆك كۆماری ڤه، بهحس ل راپێچانا جهنازێ سهرۆك كۆماری یان سهرۆك كۆمارێن بهرێ ب ئالایێ دهولهتێ دهمێ وهغهر دكهت نهكریه، بهلكو ئهو ههرسێ ئالایێن عیراقی ئهوێن هاتینه دهركرن پشتی كودهتایا 1963 دژی عهبدولكهریم قاسمی دهربرینێ ژ عیراقا عهرهبی و ئایینێ فهرمی یێ وێ دكهن و چو دهربرینێ ژ نهتهوێ دوێ (كوردان) و نهتهوێن دی ل عیراقێ ناكهن. بۆ نموونه د خالا دو ژ مادا (2) ژ قانوونا ئالایێ عیراقێ یا هژمار(33) ل سالا 1986 ێ، هاتیه (رهنگێن ئالایێ عیراقێ ژ رهنگێن ئالایێن عهرهبی ئهوێن هاتینه بكارئینان ددیرۆكا عهرهبی دا ههر ژ دهستپێكا موسلمانیهتێ و ههتا نوكه و ههر سێ ستێرێن تێدا ژی دهربرینێ ژ پرنسیبێن ئێكگرتن و ئازادی و سوسیالیستیێ) كو ههرسێ پرهنسیبێن دووماهیێ درووشمێ سهرهكیێ حزبا بهعس بوون.
بهلێ پشتی 2003 ێ ودراستڤهكرنا (5 شوباتا 2008)ێ دا ئهوا پهرلهمانێ عیراقێ ل سهر راستڤهكرنا حزبا بهعس ل سهر قانوونا 1986 پشتی شهڕێ كوێتێ كری ل سالا 1991 كو ناڤێ (الله اكبر) ل سهر هاتیه زێدهكرن، دیار دبیت كو ههمان هزرا شوفینی ورهگهزپهرستی یا عهرهبی تێدا ههیه و نههاتیه لادان و دراستڤهكرنا 2008 ێ دا هاتیه خالا دو ژ مادهیا (2) ژقانوونا ئالایێ عیراقێ هژمار (33) ل سالا 1986 بهێته راستڤهكرن و ب ڤی شێوهی بیت (رهنگێن ئالایێ عیراقێ ژرهنگێن ئالایێن ئیسلامی بیت و ستێر تێدا نهمینن) و مادا (1) ژ راستڤهكرنا قانوونا هژمار (6) یا سالا 1991 بهێته ههلوهشاندن و ڕهشكرن كو ئاماژێ ب ههرسێ ستێران و ب (خهت دهستێ سهدام حسێن) و ل شوونا وێ ( رستا الله اكبر ب نڤیسینا كوفی بیت).
ل ڤێرێ دیاردبیت كو قانوونا ئالایێ نوو یێ عیراقێ تنێ درووشمێن حزبا بهعس یێن ل سهر ئالای لاداین و رهنگێن وی ههر دهربرینێ ژ ئالایێن عهرهبی و دیرۆكا عهرهبی یا كهڤن ونوكه دكهت و چو دهربرینێ ژ گهلێ كوردستانێ ناكهت كو ههرێمهكه د چارچووڤێ عیراقێ دا و ل ڤێ دووماهیێ خهلكێ وێ ب رێژا پتر ژ 92% داخوازا جودابوونێ ژ عیراقێ كریه . دیسا ههر د مادا (2) ژوێ قانوونا سالا 2008 ێ دا بۆ ئالایێ عیراقێ هاتیه دهركرن هاتیه (كار دێ ب ڤێ قانوونێ هێته كرن ههتاكو دهركرنا ئالایهكێ عیراقێ یێ نوو كو ژ سالهكێ نهبۆریت). ل ڤێرێ دیاردبیت ئالایێ نوكه یێ عیراقێ یێ بهروهخته و پێدڤی بوو ل دووڤ وێ قانوونێ، بهرى سالا 2009 ئالایهكێ دی هاتبا پهسهندكرن وبلندكرن، ئانكو پهرلهمانێ عیراقێ وحوكمهتا عیراقێ سهرپێچیا وێ قانوونێ یا كری و ئهڤه نه سالهك ب تنێ، بهلكو 9 سالا بۆرین و چو ئالایێ نوو بۆ عیراقێ نههاتینه پهسهندكرن. ههر ددستوورێ نوو یێ عیراقێ دا كو ل سالا 2005 ێ هاتیه دهركرن ودمادێن گرێدای پۆستێ سهرۆك كۆماری ڤه ههر ژ مادا (67) وههتا دووماهی خالا مادا (75) چو بهحسێ راپێچانا جهنازێ سهرۆك كۆماری و سهرۆك كۆمارێن بهرێ ب ئالایێ دهولهتێ نههاتیه كرن.
