مەتین وەرمێلی

ڕیفراندۆما سەربەخۆییا کوردستانێ د شێوە و فۆڕما خۆ یا گشتی دا، نە پرۆسەیەکا دەنگدانێ یان بڕیارەکا ڕاهاتی یا سیاسی بوو، بەلکو ب دەستڤەئینانا پێدڤییەکا مەزن یا مێژوویا گەلێ کورد بوو.
د مێژوویا نەتەوەیان دا، هندەک دەمێن حەتمی دهێن کو تێدا دەنگێ دروست یێ مللەتی دڤێت ب بێ پەردە و نهێنی بگەهیتە گوپیتکا بڕیاردانێ. کوردستان پشتی دەهان سالان ژ ئینکارکرن، زۆرداری و بێبەشکرنێ ژ بنەمایێن مافێن خۆ یێن بڕێڤەبرن و بریاردانێ، گەهشتبوو قۆناغەکێ یا گرنگ بوو نیشا بدەت، کو پاشەڕۆژ بێ سەربەستیا بریاردان و ئیرادەیێ ناچیتە سەری.
د ڤێ وەرچەرخانا مێژوویی دا، ڕۆلێ سەرکردایەتیا گەلێ کورد گەلەک یێ جەوهەری بوو. جەنابێ سەرۆک «مەسعود بارزانی» وەک هێمایەکێ ئیرادە و خۆڕاگریێ، ب بڕیارەکا بوێر و مێژوویی سەرۆکاتیا ڤێ قۆناغێ کر. د دەمەکی دا کو گۆشارێن هەرێمی و نیڤدەولەتی گەلەک د دژوار بوون، جەنابێ سەرۆکی پرۆسەیا ڕیفراندۆمێ وەک ئەرکەکێ نەتەوەیی و مێژوویی پاراست و پشتڕاست کر، کو دەنگێ ڕاستەقینە یێ مللەتی ژ هەمی حساباتێن سیاسی مەزنترە. ئەڤە نیشانا ڕابەرایەتیەکا خۆدان دیدگایەکا نەتەوەیی یا کویر بوو.
پشتی ئەنجامدانا وێ، ڕیفراندۆم بوو ب قیبلەنما خڕڤەبوونا نەتەوەیی. وەک بەلگەنامەیەکا زیندیا مێژوویی، ئەڤ پرۆسەیە بوو ب بڕیارا کۆنکرێتی یا ملیۆنان کوردان، و نیشا جیهانێ دا هیڤی و ئارمانجێن مە کێمتر نینن ژ هەمی نەتەوەیێن دی یێن جیهانێ. وەک قیبلەنما نەتەوەیی، ڕیفراندۆمێ سنوورێن حزبی و ناڤچەیی بڕین و هەمی کورد د ناڤ ئێک ئاراستە دا ئێکخستن، کو یێن شیاین ب دەنگێ خۆ، و یێن نە شیاین دەنگێ خۆ ژی بدەن، ب پشتەڤانیا خۆ ل سەرانسەری دونیایێ گۆتن؛ بەلێ بۆ سەربەخۆییا کوردستانێ.
لێ ل ڤێرێ پرسیارا هەری گرنگ و نیشتمانی ئەڤەیە: ئەرێ چ تشتێ دی دشێت وەک ڕیفراندۆمێ مە ب پێکڤە گرێبدەت و مۆڕالا مە یا نەتەوەیی بلند بکەت؟
مخابن، ئەم ئەڤرۆ دبینین کو جڤاک و ڕەوشەنبیرییا مە ل سەر هندەک ئاراستەیان دچیت کو چ خزمەتێ ناگەهیننە نەتەوەیا مە. ناکۆکیێن بچویک، هەڤڕکیێن زێدە د ناڤبەرا لایەنان دا و بەلاڤکرنا بێ هیڤیبوونێ، شیانێن مە یێن جەماوەری بەلاڤ دکەن. ئەرێ د ڤێ قووناغێ دا ئەم خۆ دخاپینین، یان ژی ئەم ژ ئایدۆلۆژیا کوردایەتیێ تێر بووینە؟
ژبەر کو ب راستی کوردایەتی نە مۆدێلەکا دەمدەمی یە، دا کو مرۆڤ ل سەر بێزار ببیت و هەولا گوهۆرینا وێ بدەت، بەلکو سەنگەرێ پاراستنا ناسنامە و مانا مەیە. خاپاندنا خۆ د ڤێ بێدەنگیێ یان ئاراستەیێن لاوەکی دا، تنێ ڕێک خۆشکرنە بۆ نەیارێن مە و ئەو دەستکەفتێن ب خوینێ هاتینە بدەستڤەئینان ژناڤ ببەن.
دا کو ئەم بشێین ڤێ مۆڕالا بلند و گیانێ ڕیفراندۆمێ ب زندی د خوینا هەر کوردەکی دا بهێلین و بزڤڕینینەڤە، پێدڤییە سەرنجێ ب وی سەردەمی بدەینە ڤان خالێن گرنگ:
1. پەروەردەکرنا نفشێ نوی ب هشیارییا نەتەوەیی: ڤەگۆستنا گیانێ ڕیفراندۆمێ بۆ ناڤ پشک و پەرتووکێن خواندنێ، دا کو نەوەیێن نوی ب هەستێ شانازی و مافێ سەربەخۆییێ بگەهیت و تێبگەهیت، نە ب ڕەشبینی و بێ هیڤی بوونێ.
2. دەربازبوون ژ بازنەیێ هەڤڕکیێن حزبی: زڤڕین بۆ پرەنسیپێن گشتی یێن کوردایەتیێ کو ژ هەمی بەرژەوەندیێن حزبی و دەمکی مەزنترن، دا کو دەنگێ ئێکگرتنا نەتەوەیی ببیتە سەردەست د هەمی بڕیارەکی دا.
3. ئاڤاکرنا گۆتارەکا ڕەوشەنبیری و مۆدێرن: بکارئینانا هونەر، ئەدەب و ڕاگەیاندنێ ب شێوازەکێ هەڤچەرخ، دا کو دۆزا نەتەوەیی نەبیتە بابەتەکێ سار یێ سیاسی، بەلکو ببیتە پارچەیەک ژ شانازی و ناسنامەیا هەڤچەرخ یا هەر گەنجەکێ کورد.
4. جوداکرن و پاراستنا بیروباوەرێن پیرۆز: ڕاوەستیان ل دژی وان گۆتارێن بێ هیڤیبوونێ بەلاڤ دکەن و چاندنا وێ باوەریێ، کو ڕیفراندۆم ب دووماهیک نەهاتیە، بەلکو بناغەیەکێ نەهەژیایێ کۆنکرێتی یە بۆ پاشەڕۆژەکا ئازاد.
ل ڤێرێ پاراستنا گیانێ ڕیفراندۆمێ وەک ئۆمێد و هێما، پێدڤیا ئێکەم یا ئەڤرۆ یا هەر کوردەکێ هشیارە، دا کو نەتەوەیا مە ژ خەوا بێ هیڤیبوونێ ڕاببیت و بەر ب ئاراستەیێ دروست پێنگاڤان بهاڤێژیت.

مەتین وەرمێلی

د هەڤكێشەیێن سیاسی و ئابووری یێن سەردەم دا، هەرێما كوردستانێ ژ وێ قووناغێ دەربازبوویە، كو تنێ وەك «هەرێمەكا خۆجهی» بەرێ خۆ بدەنێ یان د سیاسەتێن دەڤەرێ دا ب ساناهی بهێتە پشتگوهـ هاڤێتن. ئەڤرۆ كوردستان بوویە كارەكتەرەكێ سەرەكی و بڕیاردەر ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و نێڤدەولەتی. گوهۆڕینێن ژیۆپۆلەتیكی یێن ڤێ دوماهیێ سەلماند، كو هێزا ڕامیاری و ئارامییا ئەمنی و جهێ ستراتیجیك یێ هەرێمێ، وەك ئەكتەرەكی نەهێتە ئیهمالكرن د نەخشەیێ رویدانێن رۆژهەلاتا ناڤەڕاست دا.
كاریگەرییا هەرێمێ هێشتا ڕۆهنتر دیاربوو، دەمێ «گەرویێ هورمز» ژبەر شەڕێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ ل گەل ئیرانێ هاتیە گرتن و ڕێكێن ئابووری كەفتینە بن گەفان. د ڤێ قەیرانا جیهانی دا، كوردستان بوویە تاكە دەرگەهـ و ڕزگاركەرێ سەرەكی یێ ئابووری و مامەلەیا ئیراقێ و دەڤەرێ. ئەڤێ ڕاستیێ نیشا جیهانێ دا، كو خولیایا سەربەخۆییا ئابووری و داهێنانا ڕێكێن نوی یێن بازرگانی ل هەرێمێ، نە تنێ هەولەك بوو بۆ خۆڕاگریێ، بەلكو بوویە پارێزەرێ بنەڕەتی یێ شلەژانا ئابووری ل تەڤایا دەڤەرێ.
د ڤی دەمی دا، كو حوكمەتا نوی یا ئیراقێ ل بەرانبەر تاقیكرنەكا مەزنا ئابووریە، پرسیارەكا جەوهەری دئێتە پێش، ئەرێ بۆ بەغدا باشترە بەردەوامیێ بدەتە سیاسەتا شاش یا حوكمەتێن بەری خۆ د دژایەتیكرن و پەستان ئێخستنا سەر هەرێمێ، یان هەماهەنگی و هەڤپەیمانییەكا ڕاستەقینە دگەل هەولێرێ دروست بكەت؟ بێگومان، هەلبژارتنا ژیرانە ب تنێ دۆستایەتی و هەماهەنگیەكا درست و كویرە. بەردەوامبوونا ئالۆزییان ب تنێ زیانێ دگەهینیتە سەقامگیریا گشتی یا ئیراقێ، د دەمەكی دا كو دەستكەفتێن هەولێرێ دشێن ببنە پالپشت بۆ هەمی ئیراقییان.
دەستهەلاتدارێن نوی یێن بەغدا دشێن ب شێوازەكێ كرداری مفایی ژ ئەزموونێن سەركەفتی یێن حكومەتا هەرێما كوردستانێ وەربگرن. دەستپێشخەرییێن چاكسازیێ د بنبڕكرنا گەندەلیێ دا، ئاڤاكرنا ژێرخانەكا بهێز یا ڕێك و پران، دابینكرنا كەهرەبا بەردەوام، و ب تایبەتی شوڕشا دیجیتالكرنا دامودەزگەهێن حكومەتێ، نمونهیێن سەركەفتی یێن حوكمرانییا سەردەمیانەنە. ئیراق ل شوینا مەسرەفكرنا وزەیێ د ململانێیێن نەتەوەیی دا، دشێت ڤان ئەزموونان وەك نەخشە ڕێگا بكار بینیت بۆ ئاڤاكرن و گەشەپێدانا ولاتی.
د دوماهیێ دا، مێژوویێ سەلماندییە كو كوردستانەكا ب هێز و ئارام، نە تنێ مەیلا سەقامگیریێ یە بۆ خەلكێ خۆ، بەلكو ئەلتەرناتیڤەكێ بهێز و گرنگە بۆ تێكڕایا ئابووری و سیاسەتا دەڤەرێ. دەم هاتییە كو بەغدا ب چاڤەكێ هەڤپشك یێ ستراتیجی بەرێ خۆ بدەتە هەرێمێ، دا كو پێكڤە بشێن ئیراقێ ژ قەیرانان دەربێخن و بەر ب پاشەڕۆژەكا ئارامتر ڤە ببەن.

مـەتین وەرمێلی

مرۆڤایەتیێ ب درێژاهیا دیرۆكێ و ب تایبەت مە كوردان، پەیوەندییەكا كویر ل گەل چییا و داروباری و سروشتی هەبوویە. بەلێ مخابن، هندەك جاران ئەم ژ بیر دكەین كو ئەڤ ژینگەهە نە بتنێ بۆ مەیە، بەلكو ئەمانەتەكە د دەستێ مە دا بۆ زارۆكێن مە. پاراستنا ژینگەهێ، بەری هەر تشتەكێ، نیشانا ڕەوشت و وژدانا مرۆڤی یە.
دەما ئەم دچینە سەیرانێ یان ل ناڤ باژێڕی دگەڕیێین، پاقژ ڕاگرتنا وی جهی كێمتر نینە ژ پاقژییا مال و ژۆرێن مە. جڤاكێن پێشكەفتی نە بەس ئەون یێن بشێن ئاڤاهیێن بلند ئاڤا بكەن، بەلكو ئەو جڤاكن یێن كو تاكێ وێ شەرم دكەن پارچە كاغەزەكێ یان پلاستیكەكی ل سەر ئەردی بجه بهێلین. هەر پاشماوەیەكێ ئەم د هاڤێژینە د ژینگەها خۆ دا، ب سالان ل سەر سینگێ ڤێ ئاخێ دمینیت و دبیتە ئەرێ پیسبوونا وێنەیێ جوان یێ سروشتی و هەوایی.
دار و بار سیهێن ڤی ئەردینە. بڕینا دارەكێ بۆ مفا و بەرژەوەندییەكا دەمكی، كارەكێ گەلەك دویرە ژ بەرپرسیاریەتیێ و وەفاداریێ بۆ وەلاتی. هەر دارەكا دهێتە بڕین، پارچەیەك ژ جوانی و ئۆكسجینا مە كێم دبیت. ئەگەر ئەم نەشێین دارەكێ بچینین، چنەبیت بلا نەبینە هەڤالێن داربڕان. پاراستنا دارستانان ئەركێ مە هەمیانە، چونكی ژیان ب كەسكاتیێ ڤە یا جوانە.
وەلاتێ مە ب سروشتێ خۆ یێ جوان هاتیە ناسین، و ئەڤە دەلیڤەیەكا مەزنە بۆ ڕاكێشانا گەشتیاران. بەلێ گەشتیار ناهێنە جهەكێ تژی گلێش و دارێن بڕی. ئەگەر مە دڤێت گەشتیاری ببیەتە ژێدەرێ ژیانێ و ئابوورەكێ ب هێز، پێدڤییە ژینگەها مە وەك بیكەكێ یا پاقژ و خەملاندی بیت. پاقژیا ژینگەهێ، باشترین ڕیكلامە بۆ شارستانیەت و فەرهەنگا مە.
بلا پاراستنا ژینگەهێ ببیتە پشكەك ژ فەرهەنگا مە یا رۆژانە. هەر ئێك ژ مە ب ڕاكرنا گلێش و بەرمایكێن خۆ بۆ جهێن وان یێن دروست و پاراستنا داروباری، دشێین ببینە قەهرەمان بۆ پاراستنا ڤێ ئاخێ. پاراستنا ژینگەهـ نیشانا تێگەهشتنا مەیە، بلا وێ تێگەهشتنێ ب پاقژیێ نیشا جیهانێ بدەین.

مەتین وەرمێلی

دبێژن سیاسەت شیرەكێ دو سەرە، یان دێ مرۆڤی گەهینیتە لۆتكەیا ئارمانجان، یانژی دێ بیتە ئەگەرێ ژناڤچوونەكا مسۆگەر. ژبەر ڤێ چەندێ ژی، فەرە د ناڤبەرا «مرۆڤێ سیاسی» و «ئەو كەسێ دڤێت سیاسەتێ بكەت» دا جوداهییەكا مەزن و تمام بهێتەكرن. ئەڤێن دڤێن د بن ناڤ و نیشانێن جوان و بریسقەدار دا سەرنجا جەماوەری ڕابكێشن، د دەمەكێ زوی دا گەشە دكەن و دگەهنە هندەك ژ وان ئارمانجێن خۆ یێن دەمكورت، تشتێ هۆسا كو دشێن هندەك كورسیێن پەرلەمانی ژی ب دەست خۆ ڤە بینن. ئەڤە لایەنێ گەش یێ وێ یە، بەلێ ژبەر كورتبینیا وان یا سیاسی، نەبوونا تێگەهشتنەكا واقعی، خۆبایبوون و غەروورا زێدە، بڕیارێن مەزن ل سەر خۆ دسەپینن كو دبنە ئەگەرێ دروستبوونا تەحەدی و كۆسپێن مەزنتر ل هەنبەر وان. پاشی، ئەم دێ بینین كا چاوا د دەمەكێ كورت دا، مینا بەفرەكا ل بەر تیشكێن هەتاڤێ، هێدی هێدی دحەلیێن، بچووك دبن و بەر ب نەمانێ ڤە دچن.
ئەڤ نموونەیێن مە ل سەری بەحس كرین، د مێژوویا نێزیك یا كوردستانێ دا گەلەك جاران دوبارە بووینە، بەلێ جهێ داخێیە كو كەسێ ئاقل و پەند ژ یێ دی وەرنەگرتن و هێشتا ل سەر هەمان خەلەتییان د بەردەوامن.
«پارتی دیموكراتی كوردستان» ئەو حزبا تەمەنێ وێ پتر ژ (٨٠) سالانە و خۆدان ئارمانجێن ڕۆهن و ئاشكرایە، حزبا كو فەلسەفە و خەباتا وێ هەمی ژ پێخەمەت ڕزگاركرن و ئازادكرنا ئاخ و خەلكێ كوردستانێ بوویە. ل ڤێرێ پێگەهێ سیاسیێ ڕاستەقینە دیار دبیت؛ پارتی وەك ڕێبەرەكا واقعبین و دووربین د گۆڕەپانا سیاسی دا، زۆر جاران ژ پێخەمەت پاراستنا ئێكڕێزیا ناڤخۆیی یا لایەنێن كوردستانی، ژ پشكا خۆ یا ڕەوا دایە لایەنێن دی. تشتێ سەیر و جهێ تێڕامانێ ئەوە كو لایەنێن دی یێن ئۆپۆزسیۆن یان ڕكابەر (ب تایبەت ئێكەتی، بزاڤا گۆڕان، و نوكە ژی نەوەی نوێ)، چ دەرس و ئیبرەت ژ ڤان سالێن چوویی وەرنەگرتینە.
جهێ داخەكا مەزنە دەما كو لایەنەكێ كوردی، هەمی بزاڤ و هەولێن وی ئەوبن كو بۆ بدەستڤەئینانا پۆست و پلە و ئیمتیازان، هێرشێ بكەتە سەر قەوارەیێ شەرعی یێ هەرێما كوردستانێ و بزاڤا لاوازكرنا وێ بكەت. ژبەر كو ئەو كەسێن ل سەر سەرێ ڤان لایەنان نە مرۆڤێن سیاسینە، بەلكو بازرگانێن پۆستانە، هەمی هزرا وان كورت بوویە د دژایەتیكرنا پارتی دا، دا كو ل بن گەفان هندەك دەستكەفتێن حزبی یێن بەرتەنگ ب دەستخۆڤە بینن. ئێكەتی د كێشمەكێشا ڤێ دژبەریێ دا، شكەستنەكا مێژوویی بۆ خۆ تۆماركریە، دەما ژ ٤٩ كۆرسیێن پەرلەمانی، ب هزار حیلە و سەختە و پشتەڤانییا دەرەكی، نوكە ب ٢٣ كۆرسیان ڕازی و مەمنوونە! یان بزۆتنا گۆڕان یا كو ل دەستپێكێ شیایی ٢٥ كۆرسیێن پەرلەمانی ب دەستڤە بینیت و غروورێ گرتی پاشی بانگەشا ژناڤبرنا پارتی دكر، د ئەنجام دا سەرێ خۆ ل سەر دانا و كۆرسیێن وێ د فۆڕما مێژوویێ دا بوونە خولەمێش.
زێدەباری ڤان هەمی دەرس و پەندان، مەلیلەكێ وەك شاسواری هاتیە د گۆرەپانا سیاسی دا، و وەسا هزر دكر یێ ل تێكساسێ و ڕۆژانە گەفێن ژناڤبرنا دەستهەلاتێ دكرن. بەلێ پشتی ژ لایێ هاڤپەیمانێن خۆڤە (ئێكەتیێ) هاتیە دەستەسەركرن و نەچاركرن، ئێدی دۆخێ وی هاتیە گوهۆڕین، و وەكی وی (..) د قەفەسێ دا دهێتە برسیكرن، دا كو دەما دهێتە بەردان هێرشێ بكەتە سەر هەر زیندەوەرەكی. گەفێن وی یێن نوكە بۆ نەهێلانا حوكمەتێ و نەمانا قەوارێ هەرێمێ، چ نینن ژبلی دووماهی چڕكەساتێن ژناڤچوونا وی د دەریا بێبن یا سیاسەتێ دا.
واتە مێژوویا مۆركری ب خوینا شەهیدان و سێدارەیێن داگیركەران و خەباتا پێشمەرگەیێن قارەمان، و زەحمەت و دەردەسەریێن مللەتێ مە، ل هەنبەر چ لایەنان بێدەنگ و بێلایەن نامینن، ئەڤ یاریا گەف و ژ ڕێ لادانێ، تنێ تەمەنێ سیاسی یێ خۆدانێن خۆ كورت دكەت. هەركەسێ هزر بكەت دشێت قەوارێ هەرێمێ وەك قوربانی پێشكەشی ئەجێندایێن دەرەكی بكەت، دێ هێتە ڕاپێچكرن بۆ ناڤ لاپەرێن ڕەش یێن مێژوویێ. بێگومان، ڕۆژا شاسواری و هزرێن مراهق یێن هەڤ شێوەیێن وی بەر ب ئاڤابوونێ ڤە دچن، چونكی مێژوویێ سەلماندیە كو كەشتی دچن، لێ زۆزان و چیا هەردەم بۆ مێرخاس و خۆدانێن خۆ یێن ڕەسەن دمینن. چەرخێ دەمژمێرێ یێ بەرە ب پێش ڤە دچیت و دەمێ حەقیقەتێ یێ نێزیكە، ئەو دەمێ كو تێدا قەلەمێن ڕاستیێ رستەیێن دوماهییێ ل سەر ڤان جۆرە كارەكتەرێن لاستیكی دنڤێسن.

مەتین وەرمێلی

د دیرۆكا بزاڤا ڕزگاریخوازییا گەلێ مە دا، پەیڤ نەشێن ببن شاهدێ هەلوەستێن كوردایەتی، بەلكو رەفتار تاقیكرنێن ب زەحمەتن بۆ هەر هێزەكا خۆ ب خۆدانێ ڤێ ئاخێ دزانیت. ئەڤرۆ دەڤەرا مە د ناڤ ئاگرێ ئالۆزییێن مەزن دا دەرباز دبیت، ب ڕۆهنی یا دیاردبیت كی ل سەر پێن خۆ یێ ڕاوەستیایە و كی ژی ل بەر بارۆڤەیێن سیاسی یێ لەرزۆكە و ترسا نەمانێ د دلی دایە.
پارتی دیموكراتی كوردستان، وەك كارەكتەرەكێ سەرەكی ل دەڤەرێ سەلماندیە، كو ئارمانجێن وێ بەر ب قووناغێن بلندتر ڤە چووینە؛ ئەو ژی پاراستنا كێشەیا كوردی یە وەك «پرەنسیپەكێ نەگوهۆڕ». د ڤان دەمێن هەستیار دا، كو جیهان و زلهێز د ململانێیەكا دژوار دانە، پارتی وەك هێزەكا حەكیم و هەڤسەنگ ڕەفتار كریە. نەبوویە پشكەك ژ كێشەیێن بێ مفا یێن دەوروبەر و نە ژی دەست ژ مافێن دستووری یێن هەرێمێ بەردایە. پارتی ل بەغدا نە ب چەكێ موزایەدێ، بەلكو ب ئیرادەیا پاراستنا قەوارەیێ هەرێمێ ڕاوەستیایە و نیشا هەمی لایەنان دایە كو دۆزا نەتەوەیی كڕین و نەفرۆتنێ قەبوول ناكەت.
ل بەرانبەر ڤێ خۆڕاگرییا پارتی، جهێ داخێ یە ئەم دبینین هندەك لایەنێن سیاسی ل ناڤخۆیا كوردستانێ، دۆزا مللەتەكی وەك كارتەكا فشارێ بۆ بدەستڤەئینانا هندەك پلە و پۆستێن حزبی بكاردئینن. ترس و بێ ئیرادەییا ڤان لایەنان ل بەغدا گەهشتییە ئاستەكی، كو بۆ هندەك دەستكەفتێن دەمكی، ئامادەنە پاشەكشێ ژ هەمی بنەما و دەستكەفتێن مێژوویی بكەن. ئەڤ جۆرە مامەلەیا بێ شەرمانە، نە هەر پێگەهێ كوردان لاواز دكەت، بەلكو دەولەت سەرێ وان دوژمن ب سڤكاتی بەرێ خۆ ددەنە خوینا شەهیدێن مە ژی.
ل ڤێرێ من دڤێت پەیامەكێ بدەمە هەمی لایەنان، مێژوو خۆدیكەكا ڕاستگۆیە و چ جاران رویێ كەسێ ژبیر ناكەت، نە رویێ وان ژبیر دكەت، یێن كو ل ژێر فشار و ئالۆزییان ل سەر مێزێن دانوستاندنان ل بەغدا، ب سەربلندی و هەڤسەنگی بەرەڤانی ژ ئاخ و ئالا و كیانێ هەرێمێ كرین. نە ل وان دبۆریت یێن كو دێ ناڤێن وان د لاپەرێن ڕەش دا هێنە نڤێسین، ئەوێن ژ پێخەمەت بەرژەوەندیێن بەرتەنگ و كەسۆكی، پشتا خۆ داینە گەلێ خۆ و كڕنۆش بۆ نەیاران برین.

مەتین وەرمێلی

ئەو مەترسیا هەردەم بەحس لێ دهاتەكرن، بوو واقیع. ژناڤبرنا گەمییێن نەفتا ئیراقێ و گرتنا تەنگێ هورمز، ئیراق و جیهان بەرانبەر قەیرانەكا بێ وێنە ڕاوەستاندن. حوكمەتا ئیراقێ ل شوینا كو ل سەر پیێن خۆ ڕاوەستیت، خۆ هاڤێتبوویە بن بالێ وەلاتێن دەوروبەر و ئەجێندایێن وان جێبەجێ دكرن؛ ڤێ چەندێ ب ڕەنگەكێ ب كریار سەلماند كو پشتبەستن ب تەكتیكێن هەرێمایەتی، بتنێ شكەستن و وێرانكاری بۆ ئیراقێ بدەستڤەئینا.
پشتی ژناڤچوونا ڕێكا ئاڤی، ئێدی چ دەلیڤە بۆ بەغدا نەماینە، بتنێ ڤەگەریان بۆ لایێ هەرێمێ و بهێزكرنا بۆڕیێن نەفتا كەركووكێ بۆ بەندەرێ جیهان ل توركیا نەبیت. ئەڤ ڕێكا كو د دلێ ئاخا كوردستانێ ڕا دەرباز دبیت، نوكە بوویە «شڕیانا ژیانێ» بۆ هەمی ئیراقیان. ڤێ ڕویدانێ ب هێزەكا سیاسی یا مەزن كارتەكا فشارێ‌ دایە دەستێ هەرێما كوردستانێ، دا كو مەرجێن خۆ یێن دەستووری و نەتەوەیی ل سەر بەغدا بچەسپینیت.
ئەو هێزێن وەك حەشدا شەعبی كو ب فەرمانا دەرەكی كار دكر، نوكە د بن بارێ ڤێ كارەساتێ دا بێدەنگ بووینە؛ ب تایبەت كو ئەمریكا ژی بەردەوام بنگە و كۆگەهێن وان یێن چەك و تەقەمەنیان بوردۆمان دكەت و ژناڤدبەت. لاوازبوونا ڤان هێزان و شكەستا وان «خۆفرۆشێن» بەری نوكە ئاخا كوردستانێ دفرۆتن، دەلیڤێ بۆ هێزێن مە یێن نیشتمانی خۆش دكەت كو پتر ژ هەر دەمەكی وەك پارێزەرێن ڕاستەقینە د چاڤێ جیهانێ دا دەربكەڤن. كێ نوكە جورئەت هەیە هێرشێ ل هەرێمێ بكەت، دەما جیهان هەمی ل هیڤیا وزەیا ڤێ ئاخێ بیت؟
سیاسەتا حەكیمانە یا هەرێما كوردستانێ د قووناغا بهێت دا، دێ پتر جەختێ ل سەر ڤەگەراندنا دەڤەرێن كوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ كەت. لاوازبوونا هێزێن سەپاندی ل ڤان دەڤەران، دەلیڤێ بۆ دیالۆگەكا ب هێزتر دگەل بەغدا و جیهانێ خوش دكەت تا مافێن مە یێن مێژوویی و جوگرافی ب فەرمی بچەسپینن. ئێدی چ ئاستەنگ ل پێش ڤەگەراندنا كەركووك و دەوروبەرێن وێ بۆ باوەشا هەرێمێ نەماینە.
سەرەدەریا وەلاتێن زلهێز ل گەل كوردستانێ ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن ستراتیژی یە. جیهان باش دزانیت كو كوردستان «دلێ ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاستە». پاراستنا ڤێ هەرێمێ وەك قەوارەیەكێ ئارام و خۆدان ئینێرجی، گرەنتیا نەهێلانا تیرۆرێ و پاراستنا هەڤسەنگیا هێزێ یە ل دەڤەرێ. هەرێما كوردستانێ ئێدی نە بتنێ پارێزەرا ئاخا خۆیە، بەلكو كلیلا ئارامیا جیهانێ یە.
قووناغا نوو، قووناغا ب هێزبوونا نەتەوەیی و گۆهوڕینا كوردستانێ یە بۆ شڕیانا سەرەكی یا ووزێ د جیهانێ دا. هەرێما كوردستانێ ب ئیرادەیا گەلێ خۆ و سیاسەتەكا ژیر، دێ بەر ب ئاسۆیەكی چیت كو تێدا چ هێز نەوێرن چاڤێ تەماعێ ببەنە ئاخا وێ.

مەتین وەرمێلی

د جیهانا ئەڤرۆ دا، جڤاكێ مە تووشی نەخۆشییەكا مەترسیدار بوویە كو ئەم دشێین بێژینێ (بەریكانەیا خۆنیشادانێ) مە سادەییا ژیانێ یا ڕەسەن بەرزە كرییە و ل شوینا وێ، ئەم یێن بووینە ئاولدەیێن شاشەیێن مۆبایلان، ئەڤرۆ پتریا مە نە بۆ دلێ خۆ، بەلكو بۆ چاڤێن خەلكی دژین.
ئەڤ دیاردەیە ب ڕەنگەكێ زەق د هەمی قۆناغێن ژیانێ دا ڕەنگ ڤەددەت، ژ نیشانی و دەواتێن VIP دەست پێدكەت، كو تێدا بهایێ مرۆڤی ب گرانیا زێڕی و گرانیا دیارییان دهێتە پیڤان، نەك ب رەوشت و گونجانا دو دلان، مال ل سەر مالان دهێنە وێرانكرن بتنێ دا كو نیشانییا وان ژ یا هەڤال و خزمان كێمتر نەبیت، پاشی ئەڤ عەقلییەتە دچیتە د ناڤ تازی و خەمێن مە دا، تازییا كو دڤیا جهێ مرۆڤاتی و تێڕامانێ بیت، یەكسانی بالا خۆ بسەر مروڤایەتیێ دا بكێشیت، نوكە بوویە هۆلەكا نبشادانێ‌ بۆ دیاركرنا كورسی و خوارنێن تایبەت، لێ مخابن، ئەڤ پەتایا نیشادانێ‌ ل ڤێرە نا ڕاوەستیت، نوكە هەكە خێزانەك بچیتە سەیرانەكێ، ل شوینا كو خۆشیێ ژ هەوایێ پاقژ و كومبوونا خێزانێ وەرگرن، هەموو مژوولی ڕێكخستنا سفرەیەكا دیزاین كرینە دا كو وێنە بكەن، خوارن و ڤەخوارن ئێدی نە بۆ تێركرنا زكێ برسی یە، بەلكو بۆ ڕازاندنا (ستۆریێن) سناب و ئینستاگرامی یە.
هەتا جلوبەرگ و ناڤمالییا مە ژی ژ بەریكانەیا خەلكی قورتال نەبوویە، مرۆڤ هەیە ناڤمالییا خۆ دگوهۆڕیت نە چونكی یا كەڤن بووی، بەلكو ژبەر كو دڤێت نووترین مۆدێل ل دەف وی بیت دا كو ل بەرامبەر خەلكی كێم دیار نەبیت.
ئەڤە وێرانكارییەكا هزری و كلتۆری یە، دەمێ‌ ناڤەرۆك نەمینیت و بتنێ بەرگ دبیتە پیڤەر، جڤاك تووشی شكەستنەكا دەروونی دبیت،مە كەرەستە كرینە پیڤەر بۆ ڕێزگرتنێ، ل شوینا كو ڕەوشت و زانین ببنە بنیات.
ئەرێ بۆچی هوسا ل مە هات؟ چونكی مە باوەری ب خۆ نەمایە و دڤێت ب تشتێن گرانبەها، وێ ڤالاهیا ناخێ خۆ پڕ بكەین و دەم یێ هاتی ئەم بزانین كو ڕێزا مرۆڤی د هزر و ڕەوشتێن وی دایە، نە د وێ (ماركێ) دایە یا كو ل بەر خۆ دكەت، یان وێ سفرەیا ڕازاندی یا كو بتنێ بۆ وێنەكێ دانای، ژیان ب سادەیی جوانە و مرۆڤاتی ب دلسۆزیێ بلند دبیت، نە ب نیشادانێن VIP یێن كو بتنێ دیواران د ناڤبەرا مە دا بلند دكەن.

مەتین وەرمێلی

د جیهانا ئەڤڕۆ دا، جەنگ ژ مەیدانێن كلاسیك هاتییە گوهۆڕین بۆ ناڤ شاشەیێن مۆبایلان. ئەڤرۆ مللەت ب رێكا «هێزا نەرم» بەریكانەیان دكەن، ئەو هێزا كو بێی چەك و تەقەمەنی دشێت دل و مێشكێن جیهانێ داگیر بكەت. سۆشیال میدیا نە بتنێ ئامرازەكێ كەیفخۆشیێ یە، بەلكو سەنگەرێ ئێكێ یێ ڤێ هێزێیە. پرسیارا جەوهەری ئەوە: ئەرێ مە وەك كورد ئەڤ چەكە بكارئینایە بۆ ناساندنا ناسنامەیا خۆ، یان مە كرییە دەلیڤەیەك بۆ خەندقاندنا هزرێ د ناڤ مژێ و تافهیەتێ دا؟
د نوكە دا هەر ئەكاونتەك، و هەر پۆست و هەر ڤیدیۆیەك، وەك «باڵوێزخانەیەكا» گەڕۆكە كو نوونەراتییا كولتۆرێ مە دكەت. دەما «ناڤودەنگییا بێ مفا» و بابەتێن سەرسەری دبنە ناسنامەیا مە ل ڤێ فەزایێ، ئەم وێنەیەكێ لاواز و شێلی نیشا جیهانێ ددەین. ل ڤێرێ هێزا نەرما سوشیالێ ل شوینا كو خزمەتا مە بكەت، دبیتە ئەگەرێ پاشەكێشەیا كولتۆری و بێ بهابوونا بهایێن مە یێن نەتەوەیی.
ئەرێ بۆچی بابەتێن بێ مانا پتر دبنە «ترێند»؟ چونكی ئەڤ جۆرە بابەتە پێدڤی ب ماندوبوونا مێشكی نینن. بەلێ مخابن، ئەڤە دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا جڤاكەكێ وەرگر كو بتنێ ل دیڤ حەزێن دەمكی دچیت، ل شوینا كو سۆشیاڵ میدیایێ بكەتە مینبەرەك بۆ «هۆشیارییا جڤاكی» و پاراستنا زمان و كلتور و فۆلكلۆرێ دەوڵەمەندێ كوردینیێ.
ل ڤێرێ پێدڤییە ئەم ژ قووناغا «كوشتنا دەمی» دەرباز ببین بۆ قووناغا «بەرهەمئینانا هزرێ». هەر پۆستەكێ تو ل سەر جوانییا ئاخێ، دیرۆكا مێرخاسیێ، یان زمانێ ڕەسەن دكەی، تو یێ پشكداریێ د ئاڤاكرنا شكۆیا نەتەوەیی دا دكەی.
بو ڤێ ژی پێدڤییە هاوڵاتی بزانن كو لایك و شێركرنا وان، جۆرەكێ دەنگدانێیە بۆ دیاركرنا ئاستێ ڕەوشەنبیرییا وڵاتی. پشتەڤانییا تشتێ ب مفا، هێزەكا مەزن ددەتە هێزا مە یا نەرم ل ئاستێ نێڤدەولەتی.
ل ڤێرێ پێدڤییە پاشەكێشەیەكێ بكەین و ل بنیاتێ كێشەیێ بگەڕیێین. ئەرێ گەنج چەوا دكەڤیتە دبن كارتێكرنا تشتێن تافهـ دا؟ بەرسڤ ل ناڤ دیوارێن خێزانێ و صەفێن قوتابخانێ دایە. خێزان ئێكەمین «فلتەرێ» پاراستنا ئەخلاقی و فكری یێ تاكەكییە. دەما دایك و باب بخۆ ل پێش چاڤێن زارۆكێن خۆ، شەڤ و ڕۆژێن دەمێ خۆ د ناڤ تشتێن بێ مانا یێن سۆشیاڵ میدیایێ دا دەرباز دكەن، نەشێن چاڤەڕێی نڤشەكێ «كتێب دۆست» بن. خێزان بەرپرسە ژ چاندنا «شێوازەكێ پاقژ و بلند» د ناڤ زارۆكان دا، دا كو زارۆك هێش د بچویك بزانن چ تشتی بهایێ تەماشەكرنێ هەیە و چ تشتی نینە.
ژ لایەكێ دی ڤە، قوتابخانە نابیت ب تنێ ناڤەندا فێربوونا پیت و ژمارەیان بیت، بەلكو پێدڤییە ببیتە كارگەها ئاڤاكرنا «هزرا ڕەخنەیی». ل شوینا كو قوتابی بتنێ «وەرگر» بیت، پێدڤییە فێر ببیت كا چەوا د ناڤبەرا «زانیارییا درست» و «ژەهرا دیجیتالێ» دا جوداهیێ بكەت. سیستەمێ پەروەردێ بەرپرسە ژ ئاشناكرنا گەنجان ب «ئیتیكێن دیجیتالی». قوتابخانە دشێت سۆشیاڵ میدیایێ ژ جهێ «یاریێ» بگوهۆڕیت بۆ «فەرهەنگا لێگەڕیانێ»، ب مەرجەكی كو مامۆستا بخۆ پێشەنگ بن د بكارئینانا دروست یا تەكنەلۆژیایێ دا.
ئەگەر خێزان و قوتابخانە پێكڤە كار ل سەر بلندكرنا ئاستێ «هۆشیارییا دیجیتالی» نەكەن، دێ وێرانكارییا كولتۆری یا سۆشیاڵ میدیایێ گەلەك ژ هێزا مە یا نەتەوەیی كێم كەت. ئەركێ مە هەمییانە، چ نڤیسەر، مامۆستا، و دایك و باب، و.. هتد،كو ب ئێك دەست دژی ڤێ شەپۆلا تافهیێ بڕاوستین. نیشتمانپەروەرییا درست ل ڤێرێ دەستپێدكەت، د ناڤ خێزانەكا هۆشیار و قوتابخانەیەكا ڕەوشەنبیر دا، دا كو نفشێ داهاتی نەبیتە نێچیرا «لایكێن بێ مانا»، بەلكو ببیتە خودانێ وێ «هێزا نەرم» كو كوردستان پێ شانازیێ بكەت.
دەم یێ هاتی ئەم شاشەیێن خۆ بكەینە ئاوێنەیا ناسنامەیا خۆ یا ڕەسەن، دا كو پاشەڕۆژ ب ڕێز ڤە بەحسێ وێ شوینپەنجەیێ بكەت كو مە ل ڤێ جیهانا دیجیتالی ل پاش خۆ هێلایی.

مەتین وەرمێلی

سەرهلدانا ئادارا سالا ١٩٩١، بتنێ ڕاپەرینەكا چەكداری نەبوو، بەلكو پەقینا وژدانا مللەتەكێ زۆلملێكری بوو. پشتی سالێن درێژ ژ ئەنفال، كیمیاباران و وێرانكرنا گوندان، وەك بێژی چیا و دەشتێن كوردستانێ پێكڤە هەواركرن: «ئێدی بەسە بۆ بندەستیێ!». ئەڤە چیرۆكا وێ ڕۆژێیە كو تێدا خوینا شەهیدان و ئیرادا گەلێ كورد بووینە ئێك دا كو مێژوویەكا نوو بۆ كوردان بنڤێسن.
دەمێ ڕژێما بەعس ولاتێ كوێتێ داگیركری، تووشی شكەستنەكا مەزن بوو و سوپایێ وێ ل بەر دەمێ هێزێن ناڤدەولەتی لاواز بوو. ئەڤە دەرفەتەكا زێڕین بوو بۆ كوردان. ل ڤێرێ حیكمەتا سەركردایەتیێ دەركەفت؛ وان دزانی كو مللەت یێ بەرهەڤە و دوژمن یێ بێ هێزە. بڕیارا سەرهلدانێ بڕیارەكا مێژوویی بوو كو پێدڤی ب چاڤنەترسیێ هەبوو، و كوردان ئەو دەلیڤە ب سەركەفتیانە ئەنجام دا.
بەری سەرهلدان دەست پێ بكەت، بناغەیەكێ ب هێز هاتبوو دانان ئەو ژی «بەرەیێ كوردستانی» بوو. ل ڤێرێ ناڤێ شەهیدێ هەمیشە ساخ «ئیدریس بارزانی» یێ گەشە. وی ب هزرا خۆ یا نەتەوەیی و بزاڤێن خۆ یێن بەردەوام، لایەنێن سیاسی كۆمكرنەڤە. هەرچەندە ئەو بەری سەرهلدانێ چوو بەر دلوڤانیا خۆدێ، بەلێ ئەو «ئەندازیارێ ئاشتیێ» بوو كو نەهێلا جیاوازیێن حزبی ببنە ڕێگر ل بەر سینگێ ئازادیێ. ب فەزلا وێ تەباییێ، مللەت بوو ب ئێك دەست د ڕوویێ دوژمنی دا.
ل ڕۆژا مەزنا ٥ێ ئادارا ١٩٩١، مێژوو ل باژێڕێ قەهرەمانێ ڕانیە هاتە گوهۆڕین. ل وێرێ یەكەم چەخماخەیا سەرهلدانێ هاتە لێدان و خەلكێ ڕانیە ب ئیرادەكا پۆلاین ڕاپەرین، و ڕانیە ب نازناڤێ «دەروازەیا سەرهلدانێ» هاتە نیاسین. پشتی ڕانیێ، وەك ئاگرێ نەورۆزێ سەرهلدان ب هەمی كوردستانێ دا بلاڤ بوو. بڕیار و سەرپەرشتییا ڕاستەوخۆ یا جەنابێ سەرۆك مەسعود بارزانی هێز و ورەیەكا بێ وێنە ددا پێشمەرگەی و جەماوەری. سەرۆك بارزانی ب حیكمەتا خۆ پلانێن ئازادكرنا باژێڕان كێشان و د ناڤ خەلكی دا بوو. ئازادكرنا هەولێرا پایتەخت ل ١١ێ ئادارێ و دهۆكا دەلال ل ١٤ێ ئادارێ و پاشی كەركووكا قودسا كوردستانێ، سەلماند كو ئیرادەیا كوردان ژ پۆلای ب هێزترە.
ئەو جەژنا ئازادیێ یا مە ل ئادارا ١٩٩١ دیتی، بتنێ بۆ وی سەردەمێ نەبوو، بەلكو بوو ب بناغێ هەمی دەستكەفتێن ئەڤرۆ. ئەگەر سەرهلدان نەبایە، مە نە پەرلەمان و نە حوكمەت و نە ژی ئەڤ ئازادییا ئەڤرۆ هەبوو. سەرهلدانێ ئەم فێركرین كو «ئێكڕێزی» كلیلا هەر سەركەفتنەكێیە.
ئەركێ مە نوكە ئەوە، ب هەمان گیانێ سەرهلدانێ، پارێزگاریێ ل ڤێ ئەزموونێ بكەین. سەرهلدان داستانا زڤڕینا شكۆیا مرۆڤێ كورد بوو بۆ سەر ئاخا وی، و ڕێبازا بارزانی و خوینا شەهیدان زامنێ وێ چەندێ نە كو ئەڤ ئالایە چ جاران ناهێتە خوار. دەیكا كورد ئەڤڕۆ ب سەربلندی زارۆكێن خۆ پەروەردە دكەت، چونكی دزانیت ل پشت وێ دیرۆكەكا پڕ ژ قوربانیدان هەیە كو پاشەرۆژا وان دپارێزیت. سەرهلدان هەر دێ مینیت مەزنترین شانازی د دیرۆكا نوو یا كوردان دا.

مەتین وەرمێلی

زڤستانا ئەڤ سالە، دهۆك نە بتنێ سار بوو، بەلكو بوو (بویكا چیا) ل گەل هەر پریشكەكا بەفرێ كو ل سەر لەق و چیقلكێن شورە بییێن گەلیێ دهۆكێ دكەفت، مە هەست دكر سروشت مژوولی مێژوویا خوە یە، ب ڕەنگێ سپی ل سەر سینگێ چیایێ زاوا بنڤێسیت.
ئەڤ وێنەكرنا جیاواز و هونەری، بتنێ گرتنا دیمەنەكی نەبوو، بەلكو (ئافراندنا سحرێ) بوو، وێنەگرێن مە یێن داهێنەر، ب چافكێ كامیرا، سپیاتییا سەر گوپیتكا گوهۆڕین بۆ پارچە مۆزیكەكا بێ دەنگ، وان نیشا مە دا كا چەوا ئاڤا سكرێ‌ دهۆكێ د بن ئاسمانەكێ مژاوی دا، وەك ئاوێنەیەكێ كار دكەت، و جوانییا خودایی تێدا خۆیا دبیت.
ل جادەیا پانۆراما و كۆلانێن كەڤن یێن باژێری، هەر وێنەیەكێ هاتبا كێشان، چیرۆكەكا نوو یا ئەڤینێ بۆ گەشتیاران و وەلاتییان ڤەدگێڕا، ئەڤی هونەری سەلماند كو (وێنە) زمانەكێ جیهانی یە و چەوا ئەم بشێین سەرمایێ بكەینە گەرمییا هەستەكێ نیشتمانی و دهۆكێ ب شێوەیەكێ سحراوی ب جیهانێ بدەینە نیشادان، دەستێن وان وێنەگران خۆش بن یێن كو ڕوح ب دیمەنێن سار بەخشی و دهۆك د ناڤ دلێ مە دا سپیتر و پاقژتر نیشادای.
هەكە وێنەگرێن مە یێن خودان بەهرە نەبان، ڕەنگە ئەڤ هەموو جوانی یە بتنێ د ناڤ سەرمایێ دا مابان و بۆریبان، لێ وێنەكرنا جیاواز یا ئەڤ سالە سەلماند كو كامیرە هونەرەكێ پیرۆزە بۆ دیاركرنا سحرێ، دەمێ وێنەگرەكی دیمەنێ سكرێ‌ دهۆكێ دگرت كو پارچەیێن بەفرا سپی ل سەر ئاڤا وێ یا سار د لەرزین، یان دەمێ چافكێ كامیرێ ل ناڤ جادەیا (پانۆراما) وێنەیێ دارێن بەفراوی دگرت، مەزناتییا سروشتێ كوردستانێ پتر ل بەر چاڤێن مە گەش د بوو.
وێنەگرێن دهۆكێ شیاینە سەرمایێ بگوهۆڕن بۆ گەرمییا هەستەكێ هونەری، وان نیشا مە دا كو بەفر بتنێ ڕەنگەك نینە، بەلكو تابلۆیەكێ‌ خودایی یە ل سەر سینگێ چیا و جادە و كۆلانێن كەڤن یێن باژێری هاتییە كێشان.
ئەو وێنەیێن كو ئەڤ سالە ل تۆرێن جڤاكی هاتینە بەلاڤكرن، دهۆك كرە چەترا گەشتیاران، خەلكێ باژێری ب خۆ ژی، ل گەل دیتنا وان دیمەنێن بلند (Drone) یێن كو باژێر وەك پارچەیەكا ئۆروپا نیشان دایی، پتر ئەڤینییا وان بۆ ئاخ و سروشتێ وان بهێزكر، ئەڤە هێزا هونەری یە كو بشێت دیمەنەكێ سروشتی بكەتە پەیامەكا گەشتیاری و نیشتمانی كو هەموو جیهان سەرنجێ بدەتێ.
وێنەكرنا سروشتێ كوردستانێ د وەرزێ زڤستانێ دا، ئەركەكێ نیشتمانی یە، هەر وێنەیەكێ جوان یێ دهۆكێ د ناڤ بەفرێ دا، پەیڤەكا ڤەشارتی یە كو دبێژیت (كوردستان یا جوانە ب پارێزن) دەستخۆشیێ ل هەموو وان هونەرمەند و وێنەگران دكەم یێن كو ب چاڤێن خۆ یێن داهێنەر، دهۆك د ناڤ دلێ مە دا جوانتر كرین.