مزگین فەرەج پیرۆ

پەندێن پێشییان ب پەیڤین خۆ یێن پڕی رامان بۆ مە دبێژن کو شه‌ڕ شه‌ڕێ دئینیت، خێر ژی خێرێ.
(رامان: توندوتیژی و شەڕ تنێ شەڕ و کارەساتێن پتر ل دویڤ خۆ دئینن و کارێن باش ژی خێرێ پەیدا دکەن)
پاراستنا ژیانا مرۆڤی بەهاکێ بلند د هەمی یاسا و ئاین و دابونەریتێن مرۆڤایەتیێ یە کو تێدا ژیانا هەر تاکەکێ جڤاکی وەک هێلا سۆر دهێتە ژمارتن تاوانا کوشتنێ نە تەنێ وێرانکرنا گیانێ کەسەکێ یە بەلکو تێکدانا هەڤسەنگیا جڤاکی و هەژاندنا ئاسایشا تەڤایا خێزانانێ یە د سەردەمێ نوکە دا زێدەبوونا چەکێ بێ مۆلەت د دەستێ وەلاتیان دا بوویە ئەگەرێ سەرەکی یێ زێدەبوونا دیاردەیا کوشتنێ و دروستبوونا مەترسیەکا مەزن ل سەر ئارامیا جڤاکی. ژ بۆ پاراستنا پاشەرۆژا جڤاکەکێ سەقامگیر، پێدڤییەکا بلەز ب تێگەهشتنا نوی و لەزکرنەکا بهێز بۆ هۆکارێ دۆزینەڤەیا ڕێکارێن بنبڕکرنا ڤێ دیاردێ هەیە.
دیاردەیا کوشتنێ دەرئەنجامێ تێکهەلبوونا چەندین هۆکارێن جڤاکی، دەروونی، ئابووری و ئەمنی یە. هەبوونا بازاڕێن ڕەش و ئاسانکاریا فڕۆتنا چەکێ بێ مۆلەت ڕێکن بۆ وێ چەندێ خۆش دکەت کو ئاریشەیێن بچووک و دەم دەمی ب زۆری بگوهۆڕین بۆ کارەساتێن خوێنڕشتنێ، چونکی هەبوونا چەکی د دەستێ وەلاتیان دا ئاستێ کۆنتڕۆلا دەروونی د دەمێ تووڕەبوونێ دا ژناڤدبەت، د هەمان دەم دا فشارێن ئابووری یێن وەک بێکاری و هەژاریێ فشارەکا قورسا دەروونی ل سەر تاکان دروست دکەن کو ئەڤ چەندە ل سەر ئاستێ خێزان و جڤاکی دبیتە ئەگەرێ خەلەت تێگەهشتن و پەنابرن بۆ توندوتیژیێ زێدەباری ڤێ چەندێ کولتوورێ عەشائێری و دارشتنا تێگەهشتنا خەلەت بۆ شەرەف و تۆلەسەندنێ دەرڤەی دادگەهان زنجیرەکا ئالۆز یا توندوتیژیێ دروست دکەت کو هەروەسا بکارئینانا خەلەت یا تۆڕێن جڤاکی و بەلاڤکرنا ڕق و کینێ د ناڤبەرا گەنجان دا ئاگری مەزنتر دکەت.
کارتێکرنێن ڤێ تاوانێ ل سەر جڤاکی گەلەک مەزن و وێرانکەرە، چونکی کوشتنا بابەکی یان باپیرەکی یان خالەکی یان مامەکی دی بیتە ئەگەڕێ ژناڤبرنا سەرپەرشتەکێ یان ئەندامەکێ خێزانێ دبیتە ئەگەرێ نەمانا بابەکی بو زارۆکان و دروستبوونا برینێن دەروونی یێن کوور د ناڤ خێزانێ دا ڕوودانی بەردەوام یا تاوانێن کوشتنێ ترسێ د ئێخیتە دلێ وەلاتیان دا و سەقامگیریا دەروونیا جڤاکی تێکددەت، و د گەلەک کەیسا دا تاوانەک دبیتە ئەگەرێ تۆلەکرنەکا دی ب ڤێ چەندێ زنجیرا توندوتیژیێ ب بڕینڤە ب دوماهیک ناهێت و درێژەپێدانێ ب ئالۆزیان ددەت.
بۆ ڕاوەستاندنا ڤێ مەترسیێ و نەهێلانا دیاردا کوشتنێ، پێویستە دەزگەهێن حکومەتێ و جڤاک ب هەڤپشک گاڤێن جدی و کردارەکی بباڤێژن. کۆنتڕۆلکرنا توند یا فڕۆتنا چەکی و کۆمکرنەوەیا چەکێن بێ مۆلەت ژ دەستێ وەلاتیان پێنگاڤا ئێکێ یە، کو دگەل دا پێدڤیە یاسا ب بێ جیاوازی ل سەر هەموو تاوانباران بێتە جێبەجێکرن دا کو دادپەروەری بپارێزیت و ببیتە رێگر بۆ هەر کەسەکێ هزرا تاوانێ بکەت. ب هەمان شێوە، بلندکرنا هوشیاریا جڤاکی ب ڕێکا قوتابخانەیان، زانکۆیان، ڕاگەهاندنێ و وتارێن ئایینی ل گەل دروستکرنا سەنتەرێن ڕاوێژکاریا دەروونی، هاریکاریکارەکێ مەزنن بۆ خێزان و گەنجان دا کو بکارن کێشەیێن خۆ ب ڕێکێن ئاشتیانە و زانستی چارەسەر بکەن.
هەروەسا دڤێت عەشیرەت هەمی پیکڤە مەزن و رویسپی ماقولێن دەڤەری کۆم ببەن مل ب ملێ دەزگەهین پاراستنی ئەڤی چەکی د دەستین گەنجین خۆدا دەربهینن و کوتایێ ب چەکی بێ مولەت بهێن دا بەسە ئێدی کارەساتێن دلتەزین روبدەن دا دوماهیک بهێت، دلسۆتنا دایک و بابان دڤێت خەلکێ مە ب تیگەهشتین رەفتارێ بکەت.

مزگین فەرج پیرۆ

راستی ئەوە دەمێ مروڤ ل ڕەوشا ئەڤڕۆکە یا جڤاکی و کارگێرێ ڤە سەحکەتێ ب سادەیی هەست ب ڤالاتییەکێ دکەت یا کو پێدڤی ب هەلوەستەکێ ژدل هەیە، ئەڤ وێنەیە گەلەک ب ڕۆهنی د (پەیاما جەنابێ سەرۆکی دا دیار دبیت ل دەمێ ب دلگرانییەکا مەزن و خەمخۆرییەکا ڕاستەقینە ڤی هەلوەستی دەردئێخیت و جەختیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو دڤێت بەرپرس خەلکێ خۆ بکەنە خۆدان بچنە ناڤ خەلکی و ب خۆ دویڤچوونا گازندە و ئیش و ژانێن وان بکەن).
ئەڤە نە تنێ ڕێنمایەکا کارگێڕی یە بەلکو پالدانەکا مەزنە بۆ ڤەگەراندنا ڕوحا هەڤکاری و مرۆڤدۆستییێ بۆ ناڤ دەستهەلاتێ و باوەریا خەلکی.
ئەگەر ئەم ل سەردەمێن بەری نوکە سەحکەین، ئەم دێ بینین کو ئەڤە بۆ هندەک ڕاستییەکێن تال د ناڤ جڤاکێ دا دگەڕیێت ل ئالییەکێ دی ڤە خەلک گازندەیەکا مەزن ژ هندەک بەرپرسان هەیە، چونکی هندەک جار کاربەدەست ل پشت مێزێن فێنک و دەرگەهێن داخستی دمینن و بەس ب کاغەز و ڕاپۆرتان کاردکەن و ب ڤی چەندی پەیوەندیا ڕاستەقینە د ناڤبەرا وان و جڤاکێ دا کێم دبیت، خەلک ژی یێ خەمگینە ژ وێ چەندێ کو دەمێ ئاریشە و پێدڤیەک هەبێت کەسەکی های ژ حالێ وی نەبیت و کەسەکێ نەدیارە ب زارەکێ شیرین و دلۆڤان گوهـ لێ بگریت، بەلکو دوورکەفتنا مەیدانی دبیته‌ ئەگەرێ ڤەمراندنا هێڤییێن خەلکی.
ئەڤ دوورکەفتن و خەمساریە بوویە سەدەمەکێ سەرەکی کو باوەرییا خەلکی ب حوكمەتێ و دەزگەهێن وێ کێم ببیت.
چونکی ل دەمێ هەولێن هەلبژارتین هەر بەرپرسەکی نوکە خۆدان پێگەهێ دەستهەلاتی پلە و پۆست هەمی ب رێکا ئەڤی خەلکی بوویە خۆدان ئەو کار و کورسیك ل دەمێ هەلبژارتنان چاوا کولان کولان گوند ب گوند باژار ب باژار ئەو دگەریان دا کو نونەراتیا خەلکی بکەن نوکە ژی دەمێ هندێ یە کو بهێن خزمەتا خەلکی بکەن و دویڤ گازیا وان بهێن و دەستێ هاریکاریێ بۆ درێژبکەن، چونکو دەمێ وەلاتی دبینیت بەرپرسەک خەما وی ناخۆت و دەمێ ئێش و ژانێن وی دهێنە پشتگوهاڤێتن هێدی هێدی هەستێ دلسۆزیێ و نیشتمانپەروەریێ د ناڤ ڕۆحا وی دا سار دبیت، چونکی مرۆڤێ بێهیڤی باوەری ب چ شولان نینە وەلاتی دڤێت بزانیت و ب چاڤێن خۆ ببینیت کو دەستهەلات و بەرپرس پشت و پەنا و پارێزەرێ مافێن وانن نەکو ئاستەنگ و کەسەک دوور ژ ڕەوشا ژیانا ڕۆژانەیا مللەتی. لەوڕا ژ بۆ زڤڕاندنا ڤێ باوەریێ و گرتنا ڕێبازەکا دروست پێدڤیە ئەو دەربڕین و دلگرانییا سەرکردەی نە تنێ وەک گۆتنەک بمینیت، بەلکو ببیتە دەستوورەکێ کارێ ڕۆژانە بۆ هەت بەرپرسەکی کو بەرپرسێ ڕاستەقینە ئەو کەسە یێ پێلاڤێن خۆ ل پێ دکەت دهێتە ناڤ بازاڕی دا گوند و کولانێن خەلکی پشکدارییا خۆشی و نەخۆشیێن وان دکەت و بەرسڤا ژانێن وان ددەت دەمێ خەلک دبینیت بەرپرسێ وان ب بێ منەت دکەڤیتە خزمەتێ و خەلکێ خۆ دکەتە خۆدان باوەری ب دەستهەلاتێ ژ نوو زیندە دبیت سەقامگیری و ئارامیا جڤاکی پەیدا دبیت و هەمی کارەک ب سەرکەفتیانە ب دووماهی دهێت، چونکی خزمەتکرنا ڤی مللەتی مەزنترین شەرەف و ئەرکێ پیرۆزە بۆ هەر کەسەکێ خودان پۆست و بەرپرسیارەتی.

مزگین فەرەچ پیرۆ

روودان و پێشهاتێن بەرییا چەندەكێ‌ یێن گرێدایی هێرشا ل سەر نڤیسینگەها سەرۆك وەزیران و كارڤەدانێن وێ، د ناڤبەرا ئارامی، قەیرانێن سیاسی و سەروەرییا قانوونێ دا، ب ڤی ڕەنگێ فراوانتر و كویرتر خوە دبینیت:
لێدانەكا ڕاستەوخۆ ل سەروەرییا دەولەتێ و سەقامگیرییا وەلاتی كو هەر دەستدرێژییەك ل سەر دامەزراوەیێن فەرمی و حوكمی، بەروڤاژی وێ چەندێ كو هندەك ئالی یان كەسێن توندڕەو بێژن ئاریشەیان چارەسەر دكەت، بەلكو تنێ كەرامەت، شكۆ و سەروەرییا دەولەتێ دئێخەتە ژێر مەترسییەكا مەزن ڤە. هێرشا ئەڤڕۆ ل سەر نڤیسینگەها سەرۆك وەزیران نیشانەكا زەنگا مەترسیێ یە كو توندوتیژی چ جاران نەبوویە و نابیت رێیا دروست بۆ گەهشتن بە چ ئامانجەكێ، بەلكو تنێ ئاریشەیان ئاڵۆزتر دكەت، پرۆسەیا سیاسی تێكددەت و زیانەكا مەزن ب ئارامیا گشتی، ئاسایشا وەلاتییان و ژیانا ڕۆژانە دگەهینیت.
قەیرانێن سیاسی و پێدڤییا ڤەگەراندنا مێزا دیالۆگێ، ئەڤ جۆرە ڕویدانە نیشاددەن كو هندەك جار نەسەقامگیری و كێشەیێن سیاسی ئەگەر ب رێیا دروست و دانوستاندنان نەهێنە چارەسەركرن، دكەتە گۆڕەپان بۆ كارێن توندوتیژیێ. سیاسەت ل سەر بنەمایێ دیالۆگێ، دانوستاندنێ و لێكتێگەهشتنێ ئاڤا دبت، نە ل سەر بنەمایێ شكانن و لێدانێ. پێدڤییە هەموو لایەنێن سیاسی دانپێدانێ ب وێ چەندێ بكەن كو چەندە جوداهیێن د ناڤبەرا وان دا مەزن بن ژی، چارەسەرینە ل ناڤ شەقامێ و ب هێرشان، بەلكو ل سەر مێزا گۆتوبێژێ و ب رێكا رێككەفتنێن نیشتمانی دهێتە بدەستخستن. پێدڤییا بڕیارێن توند، بێ لایەن و سەروەرییا دادوەریێ د ڤان حالەتێن هەستیار دا، ڕێكا تنێ و یا راست ئەوە كو دەزگەهێن ئەمنی، سەربازی و دادوەری بێ لایەنانە، ب زەحمەت و ب توندی ل ڤەكۆلینان بەردەوام بن. پێدڤییە ئەنجامدەر، پشتەڤان و پلاندانەرێن ڤێ كریارێ ب زویترین دەم بهێنە ناساندن، ئاشكراكرن و ل بەر قانوونێ بهێنە دادگەهكرن، دا كو ببنە پەند بۆ هەموویان و ڕێ نەهێتە دان چ كەس یان ئالی سەروەرییا قانوونێ بشكێنن یان ژ سەرووی قانوونێ بن. لێپرسینا راستەقینە تاكە زامنە بۆ دوبارەنەبوونا ڤان جۆرە كارێن نەقانوونی.
ڕۆلێ‌ ڕایا گشتی، هوشیارییا نیشتمانی و مەترسیا شەڕێ دەروونی د ڤان ڕەوشێن نەخۆش و ئاژاوەگێر دا، بەرپرسیارەتیا سەرشانێ رای گشتی، تۆڕێن جڤاكی و ڕاگەیاندنان زۆر مەزن و گرنگە. پێدڤییە كۆمەلگە ب هۆشیارییەكا مەزن و دوور لە سۆزداری ڕەفتار بكەت، نەكەڤتە دا ڤێ پەیامێن ب ژەهر، دەنگۆ و ئاژاوەگێڕانێن كو دڤێن رەوشێ پتر بئالۆزێنن. پشتەڤانیكرنا سەقامگیرییا وەلاتی و هێزێن ئەمنی د ڤی دەمی دا، نە تنێ پاراستنا حوكمەتەكێ یە، بەلكو پاراستنا مال، ژیان و ئاڕۆژا هەموو وەلاتییەكە؛ چنكو پاراستنا ئارامیا گشتی ئەركەكێ نیشتمانی، ئەخلاقی و هەوبەیێ یێ هەموو تاكەكییە بێ جوداهیی.