ئازاد دارتاش

ئەدەبێ‌ ئافرەتێ‌ یان یێ ژنێ‌، ئێكە ژ وان چەمك و پڕسگرێكێن هەستیار ئەوێن ل گەل تەڤگەڕێن فیمینیست (ل ناڤەڕاستێ سەد سالییا بیستێ)، هاتیە د قادا ئەدەبیاتان دا و ل دۆر ڤێ پڕسێ تا نها دانوستاندن و مشتومڕ ل سەر ڤی چەمكەی هەنە و بۆ دەمەكێ درێژ ناكۆكی د نێڤبەرا بەرڤانكار و دژبەران ل سەر وی ئێدیەمی هەبووینە، دژبەر ژی ل پەی ئێك ئاراستە گۆتارێن خوە تێز نەكرینە، بەلكو ل سەر دو جەمسەران دابەش دبن، جەمسەرێ ئێكێ دێ كارین بێژین ل گۆر دیدەگا پۆزتیڤ بۆ پڕسا ژنێ ئەڤ چەمكە رەتدكرەڤە و پڕانییا هەلگرێن ئەڤێ تێزێ ژی ژن بوون نەمازە یێن نڤیسكار و ئەوێن د تەڤەگەڕێن ژنان دا كار، مینا نڤیسكارا بەرنیاس (ڤرگینیا وولف) و ب توندی دژبەری ڤێ‌ پۆلینكرنێ راوەستان، وەها ل قەلەم ددا كو تێگەهێ ئەدەبێ ژنێ، خۆدی ساخلەتەك نەژاد پەرستە و ل گۆر پێڤەرێن بەتریركی سەرەدەری كریە، ل گۆر دیدا وێ ئەدەب كارەكێ مرۆڤینیێ یە، ڤێچا چ ب خامەیێ ژنێ یان زەلامی هاتبیتە نڤیسین و پیڤەرێن خۆیندن و هەلسەنگاندنان پێدڤی یە ل سەر بها و نرخێن ئەدەبی و ئەستاتیكی و هونەری بن و نابیت ل سەر بنەمایێ رەگەزی بهێتە پۆلێنكرن، بەلكو ئەڤ چەمكە ژ وان تێگەهانە ئەوێن د جڤاكەكێن باوك سالاری دا سەرهەلداین و ئەو جڤاكێن ب دیدەكا نزم تەماشەی رەگەزێ دی و كار و بەركارێن وی دكەن و ئەڤ جەمسەرە تێگەهێ ئەدەبێ ژنێ رەتدكەن و دبینن ژ دەرئەنجامێ كۆنترۆلا زەلامی ل سەر بوارێن ئەدەبی كۆمەكا پیڤەر و ستاندەران جهگیر بوویە و رەگەزێ نێر دید و نێرینێن خوە كرینە پیڤەر و ل پەی وان پیڤەران رەگەزێ مێ فەرامووش بوویە و ل ژێر ستەما زەلامی ئەڤ تێگەهە و چەندێن دی، تێكهەلی فەرهەنگا مە بووینە ( ئەدەبێ ژنێ، ئەدەبێ مێ)، ئەڤ چەمكە دهێتە بكارئینان ژبۆی كو بەرهەم و تێكستێن ب خامەیێ ئافرەتێ هاتینە نڤیسین د پلەیەكا ئێك جار كێم دا ریجیست بكەن، یان دخوازن بێژن كارێن ژنێ یێن ئەدەبی و هونەری نەگەهشتینە ئاستێ پێگەهشتنا تەكنیكی و تێڕامانێن كویر و بەرهەمدار، بەلكو ب شێۆەیەكێ سادە و ئاشكرا دەربڕینێ ژ سۆزێن وان دكەت و دلینی یا زالە ل سەر بەرهەمێن وێ‌ و ب ئەگەڕا وێ زالبوونێ نەشیاییە وێ سۆزێ بكەنە هونەر.
دیسان جەمسەرێ‌ دی یێ رەتدكرنەڤێ هەبوو، رەتكرنەڤا وان یا نێگتیڤ بوو، بەلكو ب چاڤەكێ نەرێنێ تەماشەی رۆلێ ئافرەتێ و چەلەنگیێن وێ دكر و وەها ژی پێشەنگێن وێ رەتكرنەڤێ‌ دژبەری تەڤایا كار و چالاكیێن ئافرەتان دكر و ئەڤ ئاراستەیە پتر د جڤاكێن رۆژهەلاتی دا یا ئەكتیڤ بوو، ئەگەر قادا ئەدەبیاتێن عەرەبی وەكو میناك وەربگڕین دێ بینین، نڤیسكارەكی مەزنێ مسری وەكو (ئەنیس مەنسور) ژ ئەدبێ ژنێ ڕا دگۆت: (ئەدەبێ نەینۆكێن درێژ)، هەر وەها رۆمان نڤیسێ بەرنیاس (ئیحسان عەبدولقدوس) ناڤ لێنای: (ئەدەبێ سۆراڤ و مانیكیۆرا)، بەرانبەر ژی و هەر د قادا ئەدەبی یا عەرەبی نێرینێن هەڤدژ هەبوون كو ب توندی رەخنە ژ دیدا نڤیسكارێن هەنێ دگڕت و ب دیدەكا خۆدی رەهەند و لێڤەگەریەكا نێرا نە یا پاشڤەرۆ دهەژمارت، هەلبەت پڕانییا وان ژن بوون و ژوانا ڤەكۆلەرا ئەدەبی یا مەغربی ( خەولە ئەلزلزولی) كو ئێكە ژ تاگیرێن چەمكێ ئەدەبێ ژنێ و دبێژیت: ب ئاوایەكێ گشتی چەمكێ ئەدەبێ ژنێ چێبوو، ژبۆی دەربڕینێ ژ نەمازەیێن خامەیێ ژنێ و رەتدكرنەڤا هەژموونا زەلامی ئەوا دەنگێ ژنێ دویرئێخستی د بیاڤێن ئافراندن و داهێنانێ دا.
دیسان نێرینێن میانرەو ژی هەبوون و دگۆت: ژبەر سانسۆرێن جڤاكی ژن نكاریت مینا زەلامی مژارێن هەستیار ب ئارینیت و نەشێت ل سەر وان مژار و سێ گۆشەیا قەدەغە بپەیڤیت، لەوما ئەدەبێ‌ وێ دێ یێ پڕ كێماسی و شێۆاندی بیت و ژ چارچوونێ لاساییكرنا ئەدەبێ زەلامی دەرناكەڤیت، ئەڤ نێرینە ژی ب شێوەیەكێ دی یێ نخافتی دژبەری گۆتارا ئافرەتێ بوو، هەلبەت چەندین نڤیسكارێن ژن دژبەری ڤێ پۆلینكرنێ و نێرینا خوە بلند دیتنێ راوەستان، وەها ددیت كو تێزێن هەنێ و تەماشەكرن و هەلسەنگاندنا بەرهەمێ ژنێ ب دیدەكا نزم و ب پۆلینكرنا نڤیسینێ ل سەر بنەمایێ رەگەزی درێژە پێدەرێن پرۆسیسێن پەراوێزكرنا ژنێ و سیاسەتا چەوساندن و گۆشەگیرییا دژبەرێ وێ دهێتە كرن و ژوانا نڤیسكار و چالاكڤانا چەپا فرەنسی یا ناڤدار (سیمون دی بوڤوار) كو دبینیت یا گرنگ د كارێ ئەدەبی دا داهێنان و ئافراندنە، زمان و ئەلیمێنتێن هونەری و پیڤانێن ئەستاتیكی و چەوانییا سەرەدەریكرنێ ل گەل ناڤەرۆكێ بابەتی و چەوا مژار هاتیە داڕێژتن و ل سەر چ ستراكچەرێ هزری ئاڤابوویە، ئەڤ خالە یێن سەرەكی نە، ڤێچا نە مەرجە ب خامەیێ ژنێ‌ یان زەلامی هاتبیتە نڤیسین. ژبلی رەوت و ئاراستەیێن هەنە ئەوێن ب كورتی لسەر ئاخفتین، ل پەی نێرینا مە ژنێ ژیان و پرس و مژار و نەمازەیێن خوە هەنە و ئەو پتر زەلامی دێ كاریت دەربڕینێ ژ ناخ و حەز و پرۆژەكت و دنیابینی یا خوە بكەت وەكو ئافرەت و تێپەڕاندنێ ل سەر دەسەلاتا زلامی بكەت و دەربڕینێ ژ دۆز و ئەزموونا خوە وەكو كیانەكێ سەربەخۆ و خۆدی پێگەهەكێ نەمازەیی بكەت، دكاریت ب تۆنەكا مێ‌ و نەرم و ئارامتر بنڤیسیت.
ب هەر حال ل سەر ئەڤی چەمكی وەكو هەر چەمك و تێگەهەك دی كۆمەكا تێز و نێرینێن ناكۆك هەنە، لێ نها تێگەهێ ئەدەبێ پۆست فیمینیست جهێ چەمكێ ئەدەبێ ژنێ داگڕتی یە و لیدەر و پێشەنگێن وێ تێزا هەنێ، وەها بۆ دچن كو هەر تێكستەك یان گۆتارەكا بەرەڤانیێ ژ دۆزێن ئافرەتان بكەن و یێ هەڤبەند بن ب تەڤگەڕا رزگارییا ژنێ ڤە دهێتە تۆماركرن وەكو ئەدەبەكێ پۆست فیمینیست، ئەو ئەدەبێ كار دكەت ژبۆی نەهێلان و بنبڕكرنا دیاردەیا نە ئێكسانیێ د نێڤبەرا هەر دو رەگەزان دا.

خالد عەلی سلێڤانەیی

دەمێ‌ بهایێ پەرتووكێن تژی زانین ژ بهایێ‌ دەفتەرێن ڤالا ئەرزانتر دبیت، چێكرنا كۆڤكێن تۆڤكا ژ چارەسەركرنێن پرسگرێكێن ماتماتیكێ‌ بەرهەمدارترە.

– ئێڤارا تە بخێر «سامان»، تو چاوانی؟ تە خێرە تو ئێدی نە پرسیارا من نە یا «زانین»ی دكەی؟!
– وەی سەر چاڤا سەیدایێ‌ «زانا»، ب خودێ‌ مژوولاهیێن دنیایێ نە، تو دزانی شۆلی هەمی دەمێ‌ من یێ‌ گرتی، ئەگەر نە، مانێ‌ تو دزانی ئەز و تو و «زانین» گەلەك هەڤالێن ئێكن و ئەز چەند حەز تە و «زانین»ی دكەم، ب تایبەت»زانین» وەكی برایێ‌ منە و ئەم ل ئێك تاخ یێن مەزن بووین، ئەم ب شەڤ و رۆژ پێكڤە بوون، لێ‌ ئەو چوو ل قوتابخانەیێ‌ خواند و ئەم چیچەك ژئێك دووركەفتن، شانزدە سالان خواند و ل دوماهیێ‌ ل مال یێ‌ روینشتی خوارێ‌، نە دامەزراندن و نە كار وكریار. ئەگەر مرۆڤ بۆ خوە شانزدە سالان چ كاری بكەت دێ‌ رەوشا مرۆڤی یا ئابۆری بەرئێكڤە هێت، ما مرۆڤ بۆ چ دخوینت، ل ڤی وەلاتی هەر ب تنێ‌ بۆ داهاتیە! «زانین»ی شانزدە سالێن پر بها ژ تەمەنێ‌ خوە د (سەفێن) چارگۆشە دا ل سەر دەپێن رەق وهشك ل وەرزێن سار و گەرم بۆراند و دەرچوو، چەند وێنەیێن دەرچوونێ‌ و كولاڤ هاڤێتنێ‌ ل سەر فەیسبۆكێ‌ خوە بەلاڤ كرن و چەند پیرۆزباهی و دەستخوەشی بۆ چوون وەكی وی بۆ من خواندی و بەرهەمێ‌ وی هەر بۆ ئەو، ل دوماهیێ‌ یێ‌ ل مال روینشتیە خوارێ‌ و قورچا دادعویرت، بێ‌ كار و عەمەل.
لێ‌ من رۆژانە ل بازاری بۆ خوە تۆڤك فرۆتن و هێدی هێدی هەتا من شیایی مێزەكێ‌ مەزن بدم چێكرن و ئێدی شوینا فرۆتنا تۆڤكا ب روبعەكی یا كۆڤكا من كرە كیلو و هۆسا هەتا من دكانەك بچووك بۆ خوە ب كرێ‌ گرتی و هێدی هێدی هەتا پشتی دوانزدە سالان ئەز ئەڤرۆ بوویمە خودانێ‌ سێ دكانێن چەرەزاتێن مەزنم ل بازاری ومن بۆخوە ژن ئینا و خودان دو خانی و دو تورمبێلم، هەمی ئەنجامێ‌ داهاتیێ‌ فرۆتنا تۆڤكانە، ئەز نزانم ناڤێ‌ خوە ژی بنڤیسم، من گۆتە زانینی بۆ من ژی فەیسبۆكەكی چێكە جاران ئەز ژی وێنەێن خوە بەلاڤ بكم، بۆ من چێكر، هەر وێنەكی بەلاڤ بكم نێزیكی چارسەد لایكا بۆ من دهێن و زانینێ‌ هەژار وێنەیەكی خوە و گۆتنەكێ‌ دبن دا بەلاڤ دكەت ژ بیست لایكا زێدەتر بۆ ناچن.
ئەڤە زێدەتر ژ چەند جاران ژی گۆتە من ئەگەر شۆلەك هەبیت ل دكانەكی ژ دكانێن تە یێن چەرەزاتی هەر مۆچە ب چەندێ‌ بیت دێ‌ هێم ل بەر مینم، لێ‌ ب خودێ‌ مانێ‌ من ژی برایێن خوە و دو برازایێن خوە یێن داناین ل بەر ویێن د كاری دا شارەزا بووین و نەشێم جهەكی بۆ «زانین»ی ببینم. «وەلەو» شەرەمە مرۆڤ بێژیت ژی لێ‌ ئەز جار جار هاریكاریا وی دكەم و ل رۆژێن ژبەری چەژنێ‌ چەرەزێ‌ وێ‌ یێ‌ چەژنێ‌ بێ بەرامبەر بۆ فرێ دكەم مال. ل دەمێ‌ بەلاڤكرنا مالێ‌ خودێ‌ ژی گوهێ‌ من یێ‌ لێ‌ یە.
– ئەڤجا تو بۆچی بۆ من ڤێ‌ چیرۆكێ‌ هەمیێ‌ دبێژی! ئانكو مەبەستا تە ژبەركو رەوشا من ژی وەكی یا «زانین»ی یە، من ژی شانزدە سالان خواند و بێ‌ كار مایمە؟! دا من بشكێنی؟! یا تو دبێژی تو هندە حەز ژ «زانین»ی دكەی وتو هۆسا یێ‌ وی دشكێنی كو تو بەحسا خێر و سەدەقێن خوە یێ، تو ددی وی دكەی، مادەم تە هندە حەزژێ دكر تە بۆچی هزرا فرۆتنا تۆڤكا بۆ وی ژ دەستپێكێ‌ نە دگۆت؟!
– ب خودێ‌ ئەز حەز ژێ‌ دكەم، ومن ئەڤ هزرا فرۆتنا تۆڤكا بۆ نە گۆت ژبەركو ئەڤە هزرا وی بوو و وی بۆ من گۆتبوو!!

سەلاح سندی

من دڤێت بگریم
هندەك جـار
دلێ خو ئارام بكم
لێ رۆندك ژ من زیزن
ناهێنە خـار
هـەر دمینم ب كەلــــەژان
من پسیار ژ دلێ خوەكر
بۆجی بەری مینا كەفــــران
كانێ دلۆڤانیا هەر جـار
گۆت ل من ببۆرە
ل ڤی سەردەمی تو نەشێ بژی
ب وی دلێ دلۆڤان
دێ بۆ تە بیت نەخوەشی و
سەر ئێشان.
دلێ نازك و دلوڤان
نا گەهیتە خوزی و
هیڤی و مرادان