وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (١٣)

ل وی دەمێ ئەم دچووینە دناڤ وێ دارستانا چ نیشاندەر بۆ نەییدا، هێشتا نیسۆس نەگەهشتبوو وێرێ. چ بەلگێن کەسک پێڤە نەبوون، لێ د ڕەنگتاری بوون، چقێن داران ژی نە دحولی و ڕاست بوون، لێ د خواروڤیچ و مشت گرێ بوون، چ فێقی ب دارانڤە نەبوو، تنێ هندەک ستری یێن ژەهراوی پێڤە بوون. خوە هۆڤێن دڕندە ژی، ئەوێن حەز ژ دەڤەرێن چاندی یێن ل ناڤبەرا چیچینا و کورنیتۆ نەکەن(١)، ناهێنە دناڤ ڤان تلپێن چڕ و زڤردا. ڤێرە جهێ دانانا هێلینکێن هرپۆسێن کرێتە(٢)، ئەوێن ب پێشبینییەکا خەمگین ل سەر کارەساتێن پاشەڕۆژێ، خەلکێ ترۆی ژ ستروفادیس دەرێخستی(٣). ڤان هرپۆسان شاپەڕێن مەزن هەنە، دێم و ستۆیێن وەک مرۆڤان هەنە، لێ پی یێن وان ب پەنجن و زکێن وان یێن مەزن ب موویێن نرمەک دداپۆشینە، زێمارێ ل سەر دارێن سەیر دکەن. سەیدایێ من یێ جوامێر دەست ب ئاخفتنێ کر و گۆت:
– بەری هیچ پێنگاڤەکێ بەر ب پێشڤە بهاڤێی، بزانە کو تو یێ ل بازنەیێ دووێ و دێ لێ مینی هەتاکو ژ ڤی خیزێ سامناک دەرباز دبی: لەوا ب باشی سەحکەیێ، دێ هندەک تشتان بینی دبیت باوەر نەکەی و باوەرییا تە ب ئاخفتنا من ژی نەهێت.
من زێمارەک بهیست، ژ هەمی لایانڤە بلند دبوو. لێ من چ مرۆڤێن زێمارکەر نەدیتن، لەوا شەپلیم و ژ ڕێڤەچوونێ ڕاوەستیام. یا ژ سەیدایێ منڤە ئەز یێ هزر دکەم کو ئەڤ دەنگێن بۆش و هەرایی یێ ژ هندەک کەسان دەردکەڤن، خوە دناڤ قورمێن وان دارێن ل وێرێ ڤەشارتینە. لەوا سەیدایێ من گۆت: «ئەگەر تە چقەکێ بچووک ژ دارەکێ ژ وان داران ڤەکر، هەمی ئەو هزرێن بۆ تە دهێن، نامینن». ئینا من دەستێ خوە بۆ پێشڤە درێژکر و چقەکێ بچووک ژ چقەکێ مەزنتر ڤەکر، قورمێ وێ ل من کرە هەوار: «تو بۆچی من دبڕی؟». پشتی ڕەنگێ وێ ب خوینێ ڕەش بووی، زڤڕیڤە سەر هاوارکرنا خوە(٤): «تو بۆچی من قەت قەت دکەی؟، ما چ دلۆڤانی د دلێ تەدا نینە. ئەم زەلام بووین و نهۆ یێن بووینە دار: خوە ئەگەر جانێ ماران ژی د مەدا بیت، فەرە دەستێ تە یێ دلۆڤانتر بیت».
کا چەوا هەکو چقەکێ کەسکێ لایەکێ داری دسۆژیت، ئاڤ ژ لایێ دی دڕژیت، هەروەکو یێ ژبەر لایێ سۆتی دگریت، ئو ژبەر وی بایێ ژێ دەردکەڤیت، دقرقچیت. ئها وەسا خوین و ئاخفتن ب هەڤڕا ژ وی چقێ بڕی دەردکەفتن. ئینا چق ژ دەستێ من کەفت و مینا زەلامەکێ د ترسێ وەربووی ل دەف مام. پەندیارێ من بەرسڤا وی دا: «ئەی ناخێ بریندار، ئەگەر بەری نهۆ وی شیابا باوەر ژ وێ بکەت ئەوا د شعرا مندا هاتی، دەستێ خوە درێژ نەدکرە تە، لێ ئەو تشتێ وی باوەر نەکری، ئەز پالدام کو کارەکی پێ بدەمە کرن بۆ من ژی گران و ب زەحمەتە(٥). لێ بۆ بێژە کا تو کی بووی، داکو هندەک ژ کریارا خوە ڕاستکەتەڤە و بیرئینانا تە ل سەر دنیایێ نووکەتەڤە، ئەو دنیایا مافێ وییە بۆ ڤەگەڕیت».
قورمی گۆت: «تو ب ڤێ ئاخفتنا شرین دلێ من دبەیە هندێ کو بێدەنگ نەبم، هیڤیدارم بارگران نەبی ئەگەر من پیچەکێ درێژکر. ئەز ئەوم یێ من دەست دانایە سەر هەردو کلیلێن دلێ فریدریکێ دووێ. ئەز ئەوم یێ من دلێ وی یێ گرتی ب نەرمی و دلۆڤانی ڤەکری و وەلێکری کو بێی من چ بڕیاران نەدەت. هەتاکو گەهشتییە وی ڕاددەی کو من هەمی مرۆڤ ژێ دوورکرین: من هند ب ئەختوباری بۆ کار دکر هەتاکو من نڤستن و ئارامییا دلی ژ دەستداین. لێ ئەو قەحپەیا چ جاران چاڤێن خوەیێن حیز ژ مالا سیزەری ڤەنەدکرن(٦)، ئەوا هەلاکەتا هەموویان و گونەها هەر ئەیوانەکێ. وێ هەمی خەلک ل من ئاراندن و گڕدارکرن. ئەوێن ئاریایی هۆسا دلێ ئوگستیس (فریدریکێ دووێ) شەوتاندن، هەتاکو شەهنازی یێن من یێن خوەش بووینە کول و ژانێن خەمگین. ئو ناخێ من یێ هەست ب بێڕێزیێ کری، وە هزرکر کو ب مرنێ دێ ژێ ڕەڤیت، ئو ئەز دگەل ناخێ خوەیێ دادپەروەر کرمە کەسەکێ نەدادپەروەر(٧). سویند ب ڕەهێن نوویێن ڤێ دارێ دخۆم، من چ جاران سۆزا خوە دگەل سەمیانێ خوەیێ هەژی هەر ڕێزدارییەکێ نەقەتاندییە. ئو ئەگەر ئێکی ژ وە زڤڕیڤە سەر عەردی بلا ناڤێ من یێ ژبەر ئەڕەشکی و گڕداریێ کەفتیی، ڕاکەتەڤە».
ڤیرجیلۆیێ شاعر، پیچەکێ ڤەما و پاشی گۆتە من:
– مادەم بێدەنگ بوو، چ وەختی ژ خوە نەبە، ئەگەر تە بڤێت دگەل باخڤە و پرسیاران ژێ بکە.
– هەما تو وان پرسیاران ژێ بکە، یێن تو هزر دکەی من ژێ دڤێن، نێ ژبەر داخباربوون و خەمگینیێ ئەز نەشێم چ پرسیاران ژێ بکەم.
ئینا ل قورمی زڤڕی و گۆتێ: «ئەی گیانێ زیندانکری، بلا ئەڤ زەلامە ب دلێ خوە، وێ بۆ تە بکەت ئەوا تە دڤێت، دبیت تو پێ ڕازی ببی، پشتی کو بۆ مە دبێژی کا چەوا ناخ ب ڤان گرێیان هەڤدگریت، ئەگەر بشێی بۆ مە بێژە ما گیانەک دێ ژ ڤان هەمی ئەندامان ڕزگار بیت!».
قورمی ئاخینکەکا بهێز ڕاهێلا و بۆ ڤی دەنگی هاتە گوهارتن: «دێ بەرسڤێ ب ئاخفتنەکا کورت وەرگری. دەمێ گیانێ توند ژ لەشی دەردکەڤیت، ئەوێ خوە ژ خوە کێشایە دەر، مینۆس وی دهنێرتە نهالا حەفتێ و دکەڤیتە د دارستانێدا. چ جهێن هەلبژارتی بۆ نینن، لێ کا بەخت دێ وی کیڤە هاڤێت، مینا دندکەکا گەنمی دێ ل وێرێ شین بیت. دێ قەدەک ژێ ڤەژیت و بیتە دارەکا کویڤی: ئو دەمێ هرپۆس بەلگێن وێ دخۆن، دئێشن و ڕێڕەوەکێ ژبۆ دەربڕاندنا وێ ئێشانێ دبینن، ئانکو خوین ژ چقان و بەلگێن پەرتی دهێت، هەروەکو د مرنەکا بەردەوامدا. ئو ل ڕۆژا قیامەتێ، وەکو هەمی جانێن دی یێن گونەهکار، دێ ل جەستەیێن خوە گەڕیێن. لێ ب دروستی ناچیتە بەر کەسەکی ژ مە، نێ نەدادپەروەرییە مرۆڤ بشێت تشتەکێ ژ خوە دەرێخستی ب دەستڤە بینیت. ئو دێ ڕاکێشینە ڤێرە و دێ جەستەیێن مە ب دارستانا خەمگینڤە هێنە هەلاویستن، هەر ئێک دێ دناڤ دارەکا کویڤیدا بیت، ئەوا ڕەشەیێ وی یێ ئەشکەنجەدایی پێڤە».
ئەم هێشتا د گوهڤەچنی بووین و مە گوهدارییا قورمی دکر، ل وێ هیڤیێ بووین کو دێ تشتەکێ دی بۆ مە بێژیت. لێ ل وێ ناڤبەینێ، دەنگەکێ بلند ئەم ڤەجنقاندین. وەک وییێ هەست ب هاتنا بەرازەکی یان کاروانەکێ نێچیرڤانان دکەت کو یێ بەر ب جهێ ڕاوەستیانا ویڤە دهێن، مە دەنگێ دڕندەیان و شکەستنا چقان دبهیسیت. مە هند دیت دو کەسێن چپلاق و پەرتاندی ل لایێ چەپێ وەسا دڕەڤین هەتاکو هەمی چقێن دارستانێ پەرچقاندین(٨). ئەوێ پێشیێ گازیکر: «نهۆ لەزکە بلەزینە! ئەی مرن لەزێ بکە!». ئەوێ دی کو گەلەک یێ ژێ ڤەمایی بوو، گازی کر: «لانۆوو.. د شەڕێن تۆپۆدا، پێنگاڤێن تە هۆسا د لەزگین نەبوون».
لێ دبیت ژبەر بێهن چکی و وەستیانا وی (کەسێ دووێ)، خوە دناڤ دەحلیدا ڤەشارت و خوە ب دەحلیڤە کرە ئێک کۆم. ل پشت وان، دارستان یا تژی صەیێن ڕەشێن خێرا و ئاریایی بوو، وەکو صەیێن نێچیرێ هەکو ژ قەیدێن خوە ڤەدڕسیێن، کێلبێن خوە د ئەوێ ڤەشارتیدا برنە خوار و پرتپرت کرن، پاشی ئەو پرتێن ئەشکەنجەدایی هەلگرتن و دوور برن.
ل وی چاخی ڕێنیشاندەرێ من دەستێ من گرت و ئەز بەر ب وی دەحلیڤە برم، ئەوێ بێی ڕاوەستان ژبەر برینێن خوەیێن خوینەلۆ دکرە گری. چونکو دەمێ صەیان لەشێ گیاکۆمۆی دهنجنی هندەک گیایێن دەحلی ژی دپەرتاندن، گیانێ خوەکوژەکی دناڤدا بوو، لەوا خوین ژێ دڕژیا.
دەحلی گۆت(٩): «تو ئەی گیاکۆمۆ دا سانت ئەندریا، تە چ مفا دیت کو تە ژبۆ خوە کرمە قەلغان؟ ما گونەها من چییە ئەگەر ژیانا تە تەڤ تاوان بیت؟».
ئو دەمێ سەیدایێ من ل دەف ڕاوەستایی گۆتێ: «ما تو کی بووی، ئەی ئەوێ ئەڤ ئاخفتنا ژاندار و خوین ژ برینێن وی یێن زۆر دهەلاڤێت؟».
وی بەرسڤا مە دا: «ئەی هەردو جانێن هوون هاتین دا ئەشکەنجەدانا خەمدار ببینن، ئەوا هۆسا ئەز ژ هەمی بەلگێن من تازیکریم، وەرن بەلگان ژ بنێ دەحلێ خەمگین کۆم بکەن. ئەز ژ وی باژێڕی بووم یێ مەعمەدان ب چاڤدێرێ خوەیێ ئێکێ گوهارتی، لەوا ئەو ب هونەرێ خوە، دێ باژێڕی ئێختە د شەڕ و هەڤڕکی یێن بەردەوامدا(١٠)؛ ئو ئەگەر هندەک ژ ساخلەتێن وی ل سەر پرا ئارنۆ نەمابان، هەڤوەلاتی نەدشیان باژێڕی ئاڤاکەنەڤە، پشتی کو ئەتیلای ب بێهوودەیی هەڕفاندی و کرییە خوەلی(١١).
لەو من مالا خوە کرە سێدارەیا خوە(١٢).
دەهمەن:
(١) چیچینا: ڕووبارەکە ل دەڤەرا ڤولتیرا. کورنیتۆ: باژێڕەکێ بچووکە ل تسکانیا، کۆمەکا دارستانان دناڤبەرا هەردواندا هەبوون و گەلەک هۆڤێن دڕندە لێ هەبوون، ل سەردەمێ دانتی نەساخییا مەلاریایێ لێ بەلاڤ ببوو.
(٢) هرپۆس: جانەوەرێن چیڤانۆکینە، لەشێ بالندەیان هەیە و سەرێ ژنان پێڤەیە.
(٣) دەمێ ئینیاس و هەڤالێن خوە گەهشتینە گزیرتەیا ستروفادیس دناڤ دەریا ئیجەدا، هرپۆسەکی پێشبینییا کولبەکا کوژەک بۆ کر، ئینا هەمی ژ وێرێ ڕەڤین.
(٤) ئەڤە پییر دلا ڤینا یە (١١٩٠- ١٢٤٩ ز): کەسەکێ یاسازان و شارەزایێ نێزیکی فریدریکێ دووێ بوو (ئیمپراتۆرێ ناپۆلی و سیسیلی)، پشتەڤانێ وی بوو ل دژی پاپای، لێ پشتی سالانێن درێژێن خزمەتکرنێ، ئیمپراتۆری باوەری پێ نەما و زیندانکر. دبیت ژبەر مەیلدارییا وی بۆ پاپای بیت، یان چونکو کەقتبوو داڤێن ئەڤینیا ئمپراتۆرێ (؟). ل داویێ خوە د زیندانا خوەڤە دکوژیت.
(٥) ئاماژەیە بۆ ئینیاس و پولیدۆرس د (ئەنیادە)دا، کو بەحسی هەڤبەندییا دناڤبەرا مرۆڤی و ڕووەکیدا دکەت، ئەڤجا نەباوەرکرنا دانتی ب ناڤەڕۆکا وێ شعرێ، ڤیرجیلۆ وێ تاقیکرنا چق ژێڤەکرنێ ددانتە بەر کو ئەو ب خوە ژێ دلگران و پەشێمانە.
(٦) ئانکو کین و ئەڕەشکی و گڕداری؛ دانتی ڤان ژێوەران د ئەیوانێن شاهاندا ب قەحپەیا چاڤحیز وەسف دکەت.
(٧) ئانکو پییری هزر دکر خوەکوشتن دێ بێڕێزی و ئیهانەکرنا وی شۆت. لێ نهۆ دانپێددەت کو وی ب خوەکوشتنێ کریارەکا نەدادپەروەر ل دژی کەساتییا خوە یا دادپەروەر کر.
(٨) یێ ئێکێ لانۆ دی سیینا یە، کو د ئیسرافکرنا مالێ خوە و یێ خەلکیدا، یێ دەستبەردایی بوو. ل شەڕێ توپۆ ل ساڵا (١٢٨٨)ێ، دناڤبەرا سیینا و ئەریتزۆدا هاتبوو کوشتن. یێ دووێ گیاکۆمۆ دا سانت ئەندریا یە، ئەو ژی د مالێ خوە و یێ خەلکیدا ئیسرافکار بوو، ژ مریدێن فریدریکێ دووێ بوو، ل سالا (١٢٣٩)ێ، هاتییە کوشتن. دانتی ئیسرافکاران ژی ددانتە دگەل خوەکوژان، چونکو هەردو د زیانگەهاندنا خودانێ خوەدا وەکهەڤن.
(٩) ئەڤە دەنگەکێ نەنیاسە. لێ ڕەخنەڤان دبێژن کو دبیت لوتۆ دلی ئالی بیت، کو دادوەرێ فلورەنسا بوو، وی خوە کوشتبوو ژبۆ تەکفیرکرنا حوکمدانەکا شاش. دبیت بەری دەمەکێ کێم خوە کوشت بیت، لەوا هێشتا نەبوویە دار وەکو پییر دلا ڤینا کو ل سالا (١٢٤٩)ێ، خوە کوشتبوو.
(١٠) ئانکو ژ باژێڕێ فلورەنسایە ئەوێ یوحەنایێ مەعمەدان (پارێزەرێ فلورەنسا ل سەردەمێ مەسیحیەتێ) ب خوداڤەندێ جەنگێ (مارس) گوهارتی کو ل سەردەمێ بتپەرێسیێ چاڤدێرێ ئێکێ بوو. ئەڤجا مارس دێ باژێڕی ئێختە دناڤ هەڤڕکی یێن بەردەوامدا.
(١١) ئاماژەیە بۆ پەیکەرێ مارس. دبێژن د سەردەمێ فلورەنسا مەسیحیدا، پەیکەرێ مارس ل سەر بورجەکێ ل نێزیکی ڕووبارێ ئارنۆ دانا بوو، دەمێ ئەتیلای (٤٥٠ ز) دەست ب سەر باژێڕیدا گرتی و وێرانکری، پەیکەر هاڤێتبوو د ڕووباریدا. لێ ل سەردەمێ شارلمانی (٨٠١ ز) پەیکەر ژ ئاڤێ ئینانە دەرێ و ل سەر پرا کەڤن دانان. ئەگەر ئەڤ پەیکەرە نەبایە، هەڤوەلاتی یێن فلورەنسا نەدشیان باژێڕی ئاڤاکەنەڤە. پەیکەر ل سەر پرا کەڤن ما بوو هەتاکو ژ ئەگەرێ هەڤڕکی یێن ناڤخوەیی ل سالا (١٣٣٣)ێ، هاتییە شکاندن.
(١٢) ئانکو وی هەڤوەلاتیێ فلورەنسی خوە د مالا خوەڤە کوشتبوو.