دەما هژمارا مۆبایلێ دهێتە دزین چ چێدبیت؟
پەروین سەلاح:
ل دەمێن بوری دا، ژمارا تەلەفۆنێ بتنێ رێیەک بوو بۆ پەیوەندیێ، لێ ئەڤرۆ گوهۆریە بۆ ئێك ژ گرنگترین پێکهاتێن ناسنامەیا دیجیتاڵی یا بکارئینەری. چونکی پتریا خزمەتگوزاریێن ئەلکترۆنی، ژ هەژمارێن بانکی و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ و ئیمەیلی پشتێ ب ژمارا تەلەفۆنێ دگرن ،بۆ پشتراستکرنا ناسنامەیێ و ڤەگەراندنا هەژماران و وەرگرتنا کۆدێن پشتراستکرنا ئەمنی و ژ بەر ڤێ چەندێ، ژمارا تەلەفۆنێ بوویە ئارمانجەکا بهادار بۆ ئەو کەسێن مرۆڤی دخاپینن و تاوانبارێن ئینتەرنێتێ،هەرچەندە گەلەک ژ بکارئینەران ب ساناهی ژمارێن تەلەفۆنێن خوە د فۆرمێن ئەلکترۆنی و دکانێن دیجیتاڵی و پلاتفۆرمێن سۆشیال میدیایێ دا بەلاڤ دکەن، لێ تێناگەهن کو د شیاندا هەیە ئەڤ ژمارە ببیتە خالا دەستپێکێ بۆ زنجیرەیەکا هێرشێن ئەلکترۆنی کو د شیاندا هەیە ب دزینا هەژماران یان ژی ب خۆدانکرنا ناسنامەیێ ب دوماهی بهێت،ئەرێ دێ شێت تەلەفۆنا تە هاک بکەت بتنێ ب زانینا ژمارا تە؟نەخێر. ل گۆرەی شارەزایێن ئاسایشا سایبەری، هێرشکەر نەشێت تەلەفۆنا تە هاک بکەت یان راستەوخۆ دەست راگەهاندنێ ب داتایێن وێ بکەت بتنێ ب هەبوونا ژمارا تەلەفۆنا تە لێ، ژمارە “کلیلا سەرەکی” یە کو دشێت بهێتە بکارئینان دگەل زانیاریێن دی یێن کو ژ دزیکرنا داتایان یان ئەندازیاریا جڤاکی هاتینە وەرگرتن، ژ بۆ دروستکرنا هێرشەکا ئالۆزتر،راپۆرتێن ئاسایشی دیار دکەن کو ژمارەیێن تەلەفۆنان بووینە پشکەکا سەرەکی ژ پرۆسەیێن فێلکرنێ یێن نوی، ژ بەر کو کۆمپانی پشتێ ب وان دگرن وەک رێکەک ژ بۆ سەلماندنا ناسنامەیێ. ب واتایەکا دی، ژمارا تەلەفۆنێ بتنێ ئاریشە نینە، بەلێ ئاریشە پەیدا دبیت دەمێ دگەل داتایێن دی دهێتە گرێدان وەک ئیمەیل یان ناڤێ تمام یان رێکەفتا ژدایکبوونێ.ئێک ژ هەرە بکارئینانێن بەربەلاڤ یێن ژمارەیێن تەلەفۆنێن دزیای، ئەوە یا ب ناڤێ “تەقەلوبکرن ب رێیا پەیامێن کورت” (Smishing) دهێتە ناسین. د ڤی جورێ هێرشان دا، قوربانی پەیامەکێ وەرگرت کو وەسا دیارە ژ بانکەکێ یان کۆمپانیایەکا گەهاندنێ یان لایەنەکێ حکومی هاتیە، و پتریا جاران پەیام لینکەکێ مالپەرەکا دروستکری تێدا، کو داخوازێ ژ بکارئینەری دکەت زانیاریێن خۆ یێن کەسی یان بانکی تێدا بنڤێسیت،سەرکەفتنا ڤان هێرشان پشت بەستنێ ل سەر فاکتەرا باوەریێ دکەت، چونکی بکارئینەر نامەیەکێ دبینیت کو فەرمی دیار دکەت و راستەوخۆ دگەهیتە تەلەفۆنا وی، ئەڤ چەندە وی پتر ئامادە دکەت بۆ کارلێککرنێ دگەل وێ بەراورد ب ئیمەیلا نەریت
راپۆرتێن کۆمپانیا وێن ئاسایشا سایبەری پشتڕاست دکەن کو نامێن فێڵبازیێ ب زەحمەتتر بووینە ژ بەر زیرەکیا دەستکرد کو هاریکاریا هێرشکەران دکەت نامێن تایبەت و باوەرپێکری بۆ هەر قوربانییەکێ دروست بکەن،ژبەر ڤێ چەندێ، دەزگەهێن ئەمنییێن جیهانی دەست ب ئاگەهدارکرنێ کریە ژ پشت بەستنا تمام ل سەر پەیامێن نڤیسینێ وەک رێیەکا پشتراستکرنا دو قۆناغی، چونکە کێمتر پاراستی یە ژ ئەپلیکەیشنێن پشتراستکرنا نوو. و رێنمایێن پەیمانگەها نەتەوەیی یا ئەمریکی بۆ ستاندارد و تەکنیکێ (NIST) ئاماژێ ب وێ چەندێ دکەن کو پشتراستکرن ب رێیا پەیامێن نڤیسینێ بەرگریێ ل هەمبەر هێرشێن فێلبازی و رێگرتنێ ناکەت ب هەمان ئاستێ رێیێن نوو.
ژلایەکێ دی ڤە چەوا دێ زانی کو ژمارا تە هاتیە ئارمانجکرن؟
چەند نیشانەک هەنە گرنگە سەرنجێ بدەیە ژ وان:
نەمانا ئیشارەتا تەلەفۆنێ ب لەز و بێ ئەگەرەکا دیار.
وەرگرتنا کۆدێن گوهۆرینا وشەیا نهێنی کو تە داخواز نەکریە.
ئاگادارکرنێن چوونە ژۆرێ ژ ئامێر یان مالپەرێن نە نیاس.
راگەهاندنا هەڤال یان ئەندامێن خێزانێ کو پەیامێن سەیر ژ ژمارا تە وەرگرتینە.
دەرکەفتنا ئاگادارکرنێن کۆمپانیا پەیوەندیان کو داخوازا گوهۆرینا شریحێ یان ڤەگوهاستنا ژمارێ هاتیە کرن.
و نەمانا خزمەتا مۆبایلێ ب لەز دگەل ئاگادارکرنێن ئەمنی، ئێک ژ دیارترین نیشانێن هێرشا گوهۆرینا شریحێ یە.
