پڕۆژەیەك بۆ دروستكرنا هەرێمەكا تایبەت ژ ئالیێ عەرەبێن سوننە یێ ئیراقێ ل بەرە بهێتە راگەهاندن كو ناڤێ وێ هەرێمێ ژی (رۆژهەلاتا شامێ) یە و چەندین پارێزگەهێن رۆژئاڤایا ئیراقێ بخوەڤە دگریت، هەروەسا چەند دەڤەرێن كوردستانێ یێن داگیركری ژی (دەڤەرێن مادەیێ 140 ژ دەستوورێ ئیراقێ) ڤەدگریت.
پڕۆژەیێ ناڤبری ژ ئالیێ (بەرەیێ سەربخوە بۆ ئازادیێ و ئاشتیێ) هاتیە بەلاڤكرن كو ل دووڤ وان پێزانینێن ل دۆر خوە ئاماژە پێدای، بەرەیەكێ عەرەبێن سوننەیە كو كار بۆ ب هەرێمكرنا دەڤەرێن سوننەنشینێن ئیراقێ دكەن. هەرێما وان ژی وەك د نەخشەیێ هەڤپێچدا دیاركری، ژ چەند پارێزگەهێن ناڤەڕاست و رۆژهەلات و رۆژئاڤایا ئیراقێ پێك دهێت و سنوورێ وێ ژی ل هندەك دەڤەران هەتا سنوورێن ئیرانێ درێژ دبیت و رووبەرێ گەلەك دەڤەرێن كوردستانی یێن داگیركری ژی ل سەرە.
وی بەرەیی ئاماژە ب وێ چەندێ كریە كو پشتی سالا 2003 و ژناڤچوونا رژێما بەرێ یا ئیراقێ، هێز و میلیشیێن سەر ب ئیرانێڤە دەستهەلات وەرگرتیە و دەست كریە ب گرتن و كوشتن و دەربەدەركرنا خەلكێ دەڤەرێن پترییا وان عەرەبین سوننە، وەك (بەغدا و نەینەوا و سەلاحەدین و دیالا و ئەنبار و حەویجە و دەڤەرا جەرفولسەخر ل بابل).
هەروەسا بەرچاڤكریە كو میلیشیێن حەشدا شەعبی بوونە ئەگەرێ كوشتنا زێدەتر ژ ملیۆن و نیڤ وەلاتیێن عەرەبێن سوننە و ئاوارەبوونا زێدەتر ژ چار ملیۆنێن دی و گرتنا 190 هزار كەسان ل بن ناڤێ بجهئینانا قانوونا (بەرهنگاربوونا تیرۆرێ).
بەرەیێ سەربخوە بۆ ئازادیێ و ئاشتیێ ل مالپەرێ خوە دا ئەوژی بەلاڤكریە كو ل دەمێ بۆری دەستدرێژی ل سەر 32 هزار كچ و ژنان هاتیە كرن، سەرەرای بەرزەكرنا زێدەتر ژ 50 هزار زەلام و گەنجێن عەرەبێن سوننە و دەركرنا فەرمانا سێدارەدانێ بۆ زێدەتر ژ 30 هزارێن كەسێن دی ل گرتیخاناندا. ئەڤە ژ بلی وێ چەندێ وەلاتیێن كریستییان و ئێزدی ژی ل سەر دەستێ وان میلیشیایێن سەر ب ئێرانێ ڤە روو ب روویێ هەمان چارەنڤیس بووینە و حوكمەتان ژی نەشیاینە ژیان و مالێن وان بپارێزن و مافێن وان بۆ بزڤرینن.
ل دووڤ وێ بەیاننامەیا وی بەرەی «سنوورێن وێ هەرێمێ دێ درێژ بن ژ دیالا هەتا لازقییە، هەروەسا ژ نەینەوا هەتا دیمەشقێ، ل دەمێ خوە مووسل پشكەك بو ژ سووریا نوو، بەلێ پاشی بریتانیا ئێخستە ب سەر ئیراقێڤە، تاكو ل گەل دەڤەرێن دی هەرێما كوردستانێ رۆژهەلاتا شامێ ئەڤ دەولەتا ئیراقێ ژێ پێكئینای».
ئەوژی دیاركر كو هەرێما وان ژ پارێزگەه و قەزایێن (بەغدا، نەینەوا، ئەنبار، سەلاحەدین، دیالە،/ حەویجە و جورفولسەخر) پێك دهێت.
ئەڤە د دەمەكیدایە هەتا نوكە هیچ حزبەكێ ل ئیراقێ ب فەرمی پشتەڤانییا خوە بۆ پڕۆژەیێ ناڤبری رانەگەهاندییە و حوكمەتا فیدرالی و عەرەبێن شیعە ژی هیچ هەلوەشتەكێ جدی ل دۆر ڤێ چەندێ بەرچاڤ نەكریە.
پێشتر عەرەبێن سوننە یێن ئیراقێ بزاڤا ب هەرێمكرنا دەڤەرێن خوە كریە، هەتا ل ئەنبار و سەلاحەدین ئەڤ بابەتە دناڤا كۆمبوونێن جڤاتێن پارێزگەهان هاتبوو باسكرن و دەنگ ژی ل سەر هاتبوو دان و هاتبوو پەسەندكرن، بەلێ حوكمەتا فیدرالییا ئیراقێ ل سەر دەمێ كابینەیا نوری مالكی، ب ئاگری و ئاسنی روو ب روویێ داخوازییان وان بوو و ب هێزێ دووماهی ب خواستا وان ئینا، پاشی رێكخراوا تیرۆرستییا داعشێ دەركەفت و ئەو بابەت هاتە ژبیركرن.
ل دووڤ دەستوورێ بەردەوام یێ ئیراقێ یێ سالا 2005، ئیراق دەولەتەكا فیدرالییە و ل دووڤ مادەیا 119 ژ دەستووری، هەر پارێزگەهەك یان زێدەتر مافێ وێ چەندێ هەیە هەرێمێ دروست بكەن ب رێكا راپرسیێ، راپرسی ژی ب ئێك ژ ڤان دو رێكا دا دهێتە داخوازكرن:
1-ئێك ل سەر سێیا ئەندامێن جڤاتا وێ پارێزگەهێ كو دخوازیت ببیتە هەرێم، داخوازا راپرسیێ بكەن.
2-داخوازی بۆ ئەنجامدنا راپرسیێ ژ ئالیێ 10% ژ دەنگدەرێن هەر پارێزگەهەكێ بهێتە پێشكێشكرن كو دخوازیت ببیتە هەرێم.

سیاسەتمەدارێن کورد ل تورکیا و باکورێ کوردستانێ دیار دکەن، دڤێت هەبوونا گەلێ کورد ل تورکیا ب فەرمی بهێتە قەبوول کرن و د دستوورێ نوو یێ تورکیا دا مافێن گەلێ کورد بهێنە گەرەنتیکرن، هەکە تشتەک وەسا بهێتە کرن دێ ئاشتی رامانا خوە هەبیت.

بایرام بۆزیەل سەرۆکێ گشتی یێ پارتا سوسیالیست یا کوردستانێ دیار کر، قووناغا ئاشتیێ بۆ راگرتنا شەڕێ چەندین سالان ل تورکیا گەلەک گرنگە، لێ بابەتێ مافێن گەلێ کورد و چارەسەرکرنا پرسا کوردی ژی تشتەک جودایە، دڤێت وەکو بەرهەمێ قووناغا ئاشتیێ ل تورکیا هەبوونا گەلێ کورد ب فەرمی بهێتە قەبوول کرن و د دستوورێ نوو دا مافێن کوردان بهێنە گەرەنتیکرن، نابیت بەردەوام بەرپرسێن تورکیا بەحسێ تیرۆرێ و تورکیایەک بێ تیرۆر بکەن و بەحسێ مافێن گەلێ کورد نەکەن، ئەو یەک ب چو رەنگەکێ ناهێتە قەبوول کرن و گرنگە ل تورکیا هەبوونا کوردان وەکو نەتەوەیەک جودا بهێتە قەبوول کرن و وەکو پێنگاڤا ئێکێ ژی گرنگە هەموو قەدەغەیێن ل سەر زمانێ کوردی ل تورکیا ب دووماهی بهێن.
ل ئالیێ دی سەرکان ئاکان ئەندامێ پەرلەمانێ تورکیا ژی دیار کر، دڤێت بابەتێ مافێن گەلێ کورد ل تورکیا ژ چەکی و شەڕی بهێتە جوداکرن، هەکە چەک ژی نەهێنە دانان دڤێت تورکیا ئێدی پرسا کوردی چارەسەر بکەت، نها کارەک گەلەک مەزن دهێتە کرن و شەڕ ب دووماهی دهێت، ئەو یەک گەلەک گرنگە، براستی ژی ئێدی کەسێ نەڤێت ل تورکیا زارۆیێن وان بهێنە کوشتن، لێ بابەت تنێ ئەو نینە، بەلکو دڤێت پرسا پتر ژ بیست ملیۆن کوردان بهێتە چارەسەرکرن، ژ بەر ڤێ یەکێ ژی دڤێت وەکو بەرهەمێ قووناغا ئاشتیێ هندەک پێنگاڤێن دلخوەشکەر بهێنە ئاڤێتن دا ئەو یەک ببیتە جهێ دلخوەشیا کوردان، ب تایبەتی ژی نها گرنگە هەموو ئاستەنگێن ل هەمبەر زمانێ کوردی نەمینن، دڤێت هەبوونا کوردان ژی ل تورکیا بهێتە قەبوول کرن گۆت: (هەکە براستی ژی کورد و تورک برانە وی دەمی کا تورکان ل تورکیا چ ماف هەیە دڤێت کوردان ژی هەمان ماف هەبیت، مخابن هەتا نها گەلەک زۆرداری ل کوردان هاتیە کرن و ئەم هیڤیدارین زۆرداریا ل سەر گەلێ کورد ل تورکیا ب دووماهی بهێت).
گەلەک ژ سیاسەتمەدارێن کورد ل تورکیا ژی ب رەنگێن جودا جودا پشتەڤانیا خوە بۆ قووناغا ئاشتیێ ل تورکیا دیار کرن و راگەهاندن، دڤێت د زووترین دەم دا پێنگاڤێن دلخوەشکەر بهێنە ئاڤێتن، نابیت بەرپرسێن تورکیا تنێ بەحسێ نەمانا تیرۆرێ بکەن، چونکی ئەو ژی دزانن بابەت تیرۆر نینە، بەلکو بابەت پرسا کوردی یە و دڤێت دەولەتا تورکیا ب کریاری کار بۆ چارەسەرکرنا پرسا کوردی بکەت.