د. محمد اکرم شنگالی

بازاڕێ کڕین و فرۆتنا ترومبێلان ئێکە ژ وان بازاڕێن کو زۆرترین کارێن ساختەکاری و فێلبازیێ تێدا دهێنە ئەنجامدان. بەری کڕینا هەر ترومبێلەکا بکارئینای، دڤێت کڕیار هزار و ئێک حسابان بۆ خۆ بکەت دا کو نەکەڤیتە د داڤێن ساختەکاران دا. ئەڤە ژی چەند خاڵەکن بۆ ناسینا کارێن ساختەکاریێ د ترومبێلان و پیوەرێن وان دا:
ئەگەر تە ڤیا ترومبێلەکا بکارئینای بکڕی، دڤێت یێ هویربین بی، چونکی زۆر جاران فرۆشیار یاریێ ب پیوەرێ کێلۆمەترێن ترومبێلێ دکەن؛ د دەمەکێ دا کو زۆر هاتییە بکارئینان، ب بهایێ ترومبێلەکا کێم بکارئینای دفرۆشن. د ڤێ چەندێ دا پێدڤییە ڕەچاویا ڤان خاڵان بکەی:
-1 ب شێوەیەکێ ناڤنجی، ترومبێل سالانە (٢٠) هزار کێلۆمەتران دبڕیت. ئەگەر تە ڤیا ترومبێلەکێ بکڕی کو تەمەنێ وێ (٥) سال بن و پیوەرێ کێلۆمەترێن وێ ل خوار (٩٠) هزار کێلۆمەتران بیت، وێ بکە خاڵەکا گومانێ و دویڤچوونێ بۆ بکە؛ چونکی ب شێوەیەکێ ئاسایی ترومبێل ل سەری (١٠٠) هزار کێلۆمەتران دەست ب کێمبوونا شیانان دکەت و خەرجیێن وێ زێدە دبن. هەرچەندە ئەڤە ب جۆرێ ترومبێلێ و چەوانیا بکارئینانێ ڤە ژی گرێدایە، کو ب ساناهی مروڤ دشێت هەست پێ بکەت کا ئەو ترومبێلە یا ماندی کرییە یان نە.
-2 ئێکەم تشت کو پێدڤییە ل سەر بوەستین، خودانیکردن و بەلگەنامەیێن ترومبێلێ نە، وەک ژمارە، سالنامە و هەر بەلگەنامەیەکا دی. هەروەسا هەڤبەرکرنا وان ژمارەیێن ل سەر سالنامێ دگەل ژمارەیێن ل سەر ترومبێلێ، وەک ژمارا شاسی و بزوێنەرێ (مەکینێ)، دگەل مۆدێلا ترومبێلێ. زێدەباری ڤێ چەندێ دڤێت ئاگەهدار بین کو ترومبێل چ کێشەیێن تایبەت نینن، وەک ماوێ قیستان یان قەرزێن ل سەر، و ساخیا خودانێ وێ.
-3 پشکنینا تەمام بۆ به‌ده‌نێ (بۆدی) ترومبێلێ، دا کو ڕێژەیا بۆیاغێ یان گوهۆرینا پارچان بزانی. هەروەسا دڤێت یێ هویربین بی کا ئەو ترومبێلە تووشی روودانێن هاتنوچوونێ بوویە یان نە، و جۆرێ روودانێ چی بوویە؛ چونکی هەر گوهۆرینەک د پارچەیێن ترومبێلێ دا بهایێ وێ یێ کریاری کێم دکەت. بۆ زانینا جهێن لێدایی یان هەبوونا مەعجوونی (هه‌ڤيرى) ل بن بۆیاغێ، تو دشێی مفای ژ مەگنەتیسەکێ بچووک وەربگری.
-4 ب هویربینی تەماشای پایدەران بکە، چونکی پایدەرێن ترومبێلێ ب تەخەکا لاستیکی هاتینە داپۆشین، ب تایبەتی پایدەرێ ئیستۆپێ. بکارئینانا زێدە دبیتە ئەگەرێ خوران و نەمانا وێ تەخا لاستیکی، ئەڤە ژی دشێت ببیتە نیشانەک بۆ زانینا ڕادەیێ بکارئینانا ترومبێلێ.
-5 بزوێنەرێ (مەکینێ) وێ پێبخە و گوهێ خۆ بدە هەر دەنگەکێ نائاسایی. تەماشای ئەگزۆزێ بکە کا دوکێلا سپی یان شین دەرنائیخیت. قەپاغێ ڕۆنی یێ ل سەر مەکینێ ڤەکە و بزانە کا هەلما ڕۆنی ژێ دهێت یان بڕا ڕۆنی چەندە؛ زێدەبوونا هەلما ڕۆنی نیشانا هەبوونا کێشەیێ یە د بزوێنەری دا.
-6 ئەگەر ترومبێلێ تەبرید هەبیت، پێدڤییە ل جهی بهێتە تاقیکردن و ژ کارکرنا وێ پشتراست ببی.
-7 پشکنینا تایەیان؛ ب شێوەیەکێ ئاسایی نابت کویراتیا نەخشێ (گرنجێن) تایەیان ژ (٥) ملم، واتە نیڤ سانتیمەتر کێمتر بیت، ب تایبەتی د وەرزی زستانێ دا. هەر خرابیەک د تایەیان دا بهایێ ترومبێلێ کێم دکەت.
-8 پشتی ڤان گاڤان، پێدڤییە کڕیار یان کەسەکێ شارەزا بۆ دەمەکێ ترومبێلێ بهاژۆت؛ باشترە ئەگەر ل سەر جاددەیەکا نەقیرکری بیت دا کو بزانی کا سیستەمێ ڕاگرتنێ (پێش و پاش) یێ ترومبێلێ چ دەنگان دکەت، یان دەبڵێن وێ یێن لاوازن یان نە، و بزانی شیانێن ئیستۆپێ چەوانن. هەروەسا د ڤێ تاقیکردنێ دا دشێی هەست ب هێزا بزوێنەری و کێشەیێن گێڕبۆکسێ بکەی.
-9 ئەڤە و چەند خاڵێن دی ژی وەک پشکنینا لایتان، کارەبێ و بارودۆخێ ناڤخوە یێ ترومبێلێ.
-10 ژ هەموویان گرنگتر ئەوە، بێی پرسا کەسەکێ شارەزا چ بهایان نەدە چ ترومبێلێن بکارئینای.

خالد مسلم سلێمان

دشێت فشار وەک بارودۆخەکێ نیگەرانیێ یان تێکچۆنا دەروونی بهێتە پێناسەکرن کۆ ژ ئەگەرا ڕەوشەکا سەخت پەیدا دبیت. فشار بەرسڤەکا سروشتی یا مرۆڤی یە کۆ هاندت بۆ چارەسەرکرنا ئاستەنگ و وان گەفێن د ژیانا مە دا تووشی مە دەبن. هەمی کەس هەتا ڕادەیەک تووشی فشارا دەروونی دەبن. بەلێ شێوازێ بەرسڤدانا مە بۆ فشارێ ژ کەسەکێ بۆ کەسەکێ دی جیاوازە.
جۆرێن فشارا دەروونی
– فشارا جەستەیی.
– فشارا دەروونی.
– فشارا ڕەفتاری.
– فشارا سۆزداری.
– فشارێن کۆمەڵایەتی.
کاریگەریێن فشارا دەروونی و جەستەتی
ئێک / کاریگەریێن فسیۆلۆجی: بریتی نە ژ تێکچوونا کۆئەندامێ هەرسکرنێ، سکچوون، قەبزیا درێژخایەن، کێشەیێن هەناسەدانێ، کێشەیێن فشارا خوێنێ، سەرئێشان، شەکرە، گرژبوونا ماسولکەیان، تێکچوونا خارنێ…
دوو / کاریگەریێن دەروونی: لاوازبوونا بیرهاتنێ (یادەوەریا)، تووڕەبوون، ترس، دلتەنگی و هەستکرن بە خەمۆکیێ، بێمتمانەیی ب خۆ، کێمبوونا ئەنجامدانا کاری، لاوازیا بیستنێ، جۆلەیا زێدە…
هەست بە فشارێ دکەم، ئەرێ ئەڤە وێ چەندێ دگەهینت کۆ ئەز نەشێم کاری بکەم؟
پتریا مە ب باشی دشێین سەرەدەریێ دگەل فشاران بکەین و بەردەوام بین سەر کاری. ئەگەر کێشە بۆ مە پەیدا بوو د ڕووبەڕووبوونا فشارێ دا، پێدڤییە داخوازا هاریکاریێ ژ چارەسەرکەرەکێ دەروونی یان ڕێنماییکارەکێ دەروونی بکەین.
ئەرێ پێدڤییە ئەم چاڤەڕێی وێ چەندێ بین د ڕەوشێن سەخت دا تووشی فشارێ ببین؟
بەلێ، سروشتییە هەست بە فشارێ بکەی د دەمێ چاڤپێکەفتنا کاری، تاقیکرنا قوتابخانێ، یان کێشەیێن خێزانی، یان دگەل هەڤال و هەڤپێشەیان، یان د دەمێ ڕوودانان دا وەک قەیرانێن ئابووری، بەلاڤبوونا نەخۆشیان، کارەساتێن سروشتی، شەڕ و توندوتیژی. گەلەک کەس ب دەربازبوونا دەمی ئاستێ فشارێن وان کێم دبیت و دشێن سەرەدەریەکا ئاسایی بکەن.
ئەرێ هەمی کەس ب ئێک شێواز بەرسڤا فشاران ددەن؟
نەخێر، کەس ب شێوازێن جیاواز کارڤەدانا هەنە بەرامبەر ڕەوشێن فشارا. شێوازێ ڕووبەڕووبوونێ و نیشانێن فشارێ ژ کەسەکێ بۆ کەسەکێ دی جێاوازن.
* چەند تەکنیکەک بۆ کۆنترۆڵکرنا فشاران
فێربوونا شارەزاییێن برێڤەبرنا فشارێ.
– گوڕینا ڕۆتینێ ژیانێ.
– ڕێکخستنا دەمێ نڤستنێ و زوو نڤستن.
– باشترکرنا پەیوەندیان دگەل کەسێن دی.
– خـارنێ تەندروست.
– وەرزشکرن ب بەردەوام.
– کێمکرنا دەمێ بکارئینانا تۆڕێن کۆمەلایەتی.

گەلەك كەس هەنە دەمێ كو د نڤستی ژبەر خەو د ئاخڤن و پتریا جاران ئەو ئاخفتنە د كۆرت و بێ ڕامانن و هندەك جاران ژی بتنێ دەنگەكێ كێمە. ئاخفتنا ژبەر خەو ڕەفتارەكا بەربەلاڤە و بێ زیانە، لێ هندەك جاران دبیت نیشانەك بیت بۆ هەبوونا ئاریشێن ساخلەمییێ. گەلەك كەس هەنە دەمێ كو د نڤستی ژبەر خەو د ئاخڤن و پتریا جاران ئەو ئاخفتنە د كۆرت و بێ ڕامانن و هندەك جاران ژی بتنێ دەنگەكێ كێمە. ئاخفتنا ژبەر خەو ڕەفتارەكا بەربەلاڤە و بێ زیانە، لێ هندەك جاران دبیت نیشانەك بیت بۆ هەبوونا ئاریشێن ساخلەمییێ. ئەرێ ئاخفتنا ل دەمێ نڤستنێ زیانێ دگەهینتە لەشی؟ لدویڤ زانیارییێن دەزگەهێ نشتیمانی یێ نڤستنێ، ئاساییە مرۆڤ تووشی حالەتێ ئاخفتنا ژبەر خەو ببیت ب كێمی جارەكێ د ژیانا خۆ دا، ئەڤ حالەتە جۆرەكێ پاراسۆمینیایێ یە، كو نیشانە بۆ هەبوونا حالەتێن نە سرۆشتی ل دەمێ نڤستنێ. هەرچەندە پتریا وەختی یا بێ زیانە، لێ ئەگەر ڕاددێ وێ زێدە بوو و نەهێتە چارەسەركرن، دێ بەردەوام بیت و كارتێكرنێ كەتە سەر سیستەمێ هەرسكرنێ و نڤستنێ و ساخلەمییا گشتی یا لەشی. نوژدار بلاجی بی ئێس، ڕاوێژكارێ نەخۆشییێن دەماران و سەرئێشێ ل نەخۆشخانا ئێستر وایتفێلد ڕاگەهاند، ژبەر خەو ئاخفتن ئێك ژ نەڕێكوپێكییێن نڤستنێ یە و یا بەربەلاڤە دناڤا پتر ژ 66% یا خەلكێ جیهانێ دا. ل وی دەمی ئەڤ حالەتە یێ ب مەترسی یە دەمێ سیستەمێ نڤستنا مرۆڤی ب شێوەیەكێ مەزن ژ كاردكەڤیت یان كارتێكرنێ دكەتە سەر نڤستنا كەسێن دەوروبەر، هەروەسا ئەگەر ئاریشێن دی یێن وەكو باوشكێن زۆر ل دەمێ ڕۆژێ، ب زەحمەتكەفتنا تەركیزكرنێ و تێكچوونا موودێ مرۆڤی ل گەل هەبیت، پێدڤییە سەرەدانا نوژدارێ تایبەتمەند بهێتەكرن.ئەگەرێن سەرەكی یێن ژبەر خەو ئاخفتنێ:1- ڕاوەستیانا هەناسەدانێ ل دەمێ نڤستنێ2- نەخۆشییا پاركنسۆن3- تەب4- نەخۆشییا لڤینا چاڤی یا بلەز (REM)5- نەخۆشییەكا دەمكی، وەكو تایێ6- ترس و نەئارامی7- ڤەخوارنێن كحولی8- ئەگەرێن بۆماوەیی