بەرپرسـیارەتی ئـەركە یـان منەتـە؟
تارق عەبدال
هەلبەت بەرپرسیارەتی ئێكە ژ تێگەهێن بەرفرەهـ و بنەڕەتی یێن ژیانا مرۆڤی یە. بۆ ئاڤاكرنا تێگەهشتنەكا كوورتر و گشتگیرتر، دڤێت ئەڤی بابەتی ژ لایێن ئەخلاقی، قانوونی، جڤاكی و دەرونناسی ڤە شیكار بكەین، داكو بۆ مە رۆهن ببیت كا بۆچی بەرپرسیارەتی سەد ژ سەدێ ئەركە و دروستكرنا وێنەیێ «منەتێ» ل سەر، داهاتێ تێكچوونا تێگەهشتنا دروستە. ڕەهەندێن چارگۆشەیی یێن بەرپرسیارەتیێ وەك «ئەرك» كو لایەنێ ئەخلاقی پەیمانا نەدارێژتی: دەما تە ڕۆڵەك یان پێگەهەك وەرگرت (ژ دایك⁄باببوونێ بگرە هەتا پەیوەندیێن هەڤالینیێ)، تە بەرپرسیارەتیا ئەخلاقی وەرگرتیە.
واتایا ئەركی: جێبەجێكرنا ئەركی ل ڤێرە، پاراستنا كەرامەت و مافێن بەرانبەرە. ئەگەر تو پشتەڤانیا زارۆیێ خۆ بكەی، ئەڤە ئەركێ تە یێ ئەخلاقی یە؛ ب چ ڕەنگان مافێ تە نینە وەك منەت بینیە ب سەردا، چونكی ئینانا وێ ڕوحێ بۆ ژیانێ ب بڕیارا تە بوویە.
ئەگەر بەحسێ لایەنێ قانوونی و كارگێڕی بكەین، وەك گرێبەست و ئێمزا: د كار و فەرمانبەریێ دا، هەر بەرپرسیارەتیەك هەنبەر مووچە، پێگەهـ، یان دەسەلاتەكێ یە.
دیسان هەڤسەنگیا ماف و ئەركان: دەستهەلات + مووچە = ئەرك.
كو ل ڤێرە دا كەسەكێ دەستهەلات وەرگرتی، ل بەرانبەر دا بەرپرسیارەتی هەبوویە. ئینجا كارەكێ ئاسایی یان بجهئینانا ئەركێ رۆژانە، نەك هەر منەت نینە، بەلكو بجهـ نەئینانا وێ تاوان یان خەمساری یا قانوونی یە، لایەنێ جڤاكی و سیاسی پەیمانا جڤاكی: د سیستەمێن مودێرن دا، وەلاتی باجێ ددەت و دەستهەلاتێ ددەتە حوكمەتێ داكو خزمەتگوزاری، ئاسایش و سەلامەتیێ دابین بكەت.
چارەسەركرنا كێشەیان: دەما دامەزراوەیەك جادەیەكی چێدكەت یان ئاسایشێ دپارێزیت، بتنێ مافێ وەلاتییان بۆ جێبەجێ دكەت. گوهۆڕینا ئەڤی ئەركی بۆ «منەت» ژ لایێ دەستەلاتێ ڤە، نیشانا نەبوونا هوشیاریا سیاسی و تێكچوونا پەیمانا جڤاكی یە.
لایەنێ دەرونناسی و كەسایەتی: كەسایەتیا پێگەهشتی، بەرپرسیارەتیێ وەك ئامرازەك بۆ گەشەكرن و بجهئینانا ڕۆلێ خۆ دبینیت. منەتكرن وەك نیشانا بێئاگایێ: منەتكرن ژ كێمبوونا باوەریێ ب خۆ یان ژ حەز ژ دەسەلاتداریێ ل سەر بەرنبەر پەیدا دبیت.
ئەگەر ئەم بهێین بەراوردكاریا پێكهاتەیی دناڤبەرا «ئەرك» و «منەت»دا بكەین.
بۆ هندێ بەرفرەهتر جوداهیێ ببینین، دێ ئەڤ چەندە هێتە دیتن ئەرێ بۆچی جارنا بەرپرسیارەتی وەك «منەت» دهێتە دیتن؟ (دەستنیشانكرنا ئاریشەیێ).
ئەگەر ل سەر ئاستێ فەلسەفی بەرپرسیارەتی بتنێ ئەرك بێت، بۆچی د جڤاكان دا وەك منەت دهێتە بكارئینان؟ داكەتنا ئاستێ هۆشیاریێ: دەما خەلك ژ مافێن خۆ یێن بنەڕەتی بێئاگاهـ ببن، بجهئینانا ئەركەكێ ئاسایی ژ لایێ كەسەكێ ڤە وەك «چاكیەكا مەزن» دهێتە دیتن.
سەپاندنا دەستهەلاتێ: هندەك كەس یان لایەن ژ بۆ كێمكرنا لێپرسینەوەیا ل سەر خۆ، بەرپرسیارەتیا خۆ وەك دیاری یان منەت پێشنیار دكەن دا كو لایەنێ بەرانبەر هەردەم هەست ب قەرزداریێ بكەت.
تێكچوونا رەفتارێن جڤاكی: دەما خەمساری دبیتە تشتەكێ ئاسایی، جێبەجێكرنا دروست یا كاران دبیتە دیارۆكەكا نەئاسایی و دهێتە پیرۆزكرن!
ئەنجامێ دوماهیێ یێ بەرپرسیارەتیێ ب ڤی شێوەیی یە كو بەرپرسیارەتی بەرێ بنەمایێ هەر پەیوەندیەكا ساخلەم و سیستەمەكێ سەركەفتی یە ئەركە: چونكی بەرانبەری ماف و دەستهەلاتێ یە.
منەت نینە: چونكی بجهئینانا وێ بتنێ پڕكرنا وێ ڤالاهیێ یە كە كەسێ بەرپرس ب خۆ بڕیار ل سەر دابوو كو بپرسێت (یان یاسایێ ل سەر سەپاندیە).
دەما ئەرك ببیتە منەت، ژیانا جڤاكی و پەیوەندی ل سەر بنەمایێ «منەتباركرنێ» دهێنە ئاڤاكرن نەك «رێزگرتن و ماف»، ئەڤە ژی لایەنێ دروست و بابەتی یێ بڕێڤەچوونا ژیانێ تێكددەت. لەورا دڤێت هەر كەسەك ژ مە وێ چەندێ بزانیت كو بەرپرسیارەتی نەك منەتە، بەلكو ئەركە ل سەر ملێن دڤێت ب دلسۆزانە و باوەری وی ئەركی ب راست و دروستاهی جێبەجێ كەت، ژبەركو ئەو بەرپرسیارە هەنبەر خەلكی و یەزدانێ مەزن، لێ مخابن ل وەلاتێ مە گەلەك كەس هەنە ئەوێ بەرپرسیارەتیا وەردگرن ب درستاهی ئەركێ خو بجهنائینن و خیانەت و خەمساریێ د كارێ خۆ دا دكەن، لەورا پڕانیا كارێن مە ب دروستاهی برێڤە ناچن.
