دوهی ئێكشەمبی 4-2-2024، دادگەها بلند یا فیدرالییا ئیراقی بۆ بڕیاردانێ ل دۆر سكالایەكی كو دژی هەژمارەكا مادەیێن قانوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ هاتیە تۆماركرن، كۆمبوو. د روونشتنا دوهی دا، دادگەها فیدرالی سكالا ئێكلانەكر و بڕیاردان ل دۆر قانوونا ناڤبری بۆ رۆژا 11/2/2024 پاشئێخست.
ئەڤە جارا نەهێیە دادگەها فیدرالی بڕیاردانێ ل دۆر قانوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ پاشبێخیت. ل رۆژا 21/1/2024، دادگەها بلند یا فیدرالی ل ئیراقێ بۆ جارا هەشتێ بڕیاردان ل دۆر سكالایێ بۆ دوهی ئێكشەمبی 4/2/2024 پاشئێخستبوو، بەلێ دوهی ژی جارەكادی هاتە پاشئێخستن.
پێشتر نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ د مەرسوومەكا هەرێمی دا رۆژا 25/2/2024 بۆ ئەنجامدانا هەلبژارتنێن خولا شەشێ یا پەرلەمانێ كوردستانێ دیاركربوو، بەلێ پاشی سكالایەكا دژی قانوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ، بەرهەڤیێن كۆمسیۆنا بلند یا سەربخوە یا هەلبژارتنان ل ئیراقێ بۆ هەلبژارتنان راگرت.
سكالا دژی پێنج مادەیێن قانوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ هاتییە تۆماركرن كو تایبەتەن ب هەژمارا كورسیێن پەرلەمانی، ئێك بازنەیی و فرە بازنەییا هەلبژارتنان و هەژمارا كورسیێن كۆتایان ل پەرلەمانێ كوردستانێ كو ژ ئالیێ زیاد جەبار، سەرۆكێ فراكسیۆنا ئێكەت نیشتمانی كوردستان ل خۆلا پێنجێ یا پەرلەمانێ كوردستانێ و ئامانج نەجیب شەمعوون، ئەندامێ كریستیانان ل جڤاتا پارێزگەها سلێمانیێ هاتینە تۆماركرن.
مادەیێن قانوونا هەلبژارتنێن پەرلەمانێ كوردستانێ كو سكالا ل سەر هاتینە تۆماركرن پێك دهیچن ژی مادەیا ئێكێ (پەرلەمانێ كوردستانێ – ئیراق ژ 111 ئەندامان پێك دهێت) و مادەیا نەهێ (هەرێما كوردستان – ئیراق ب ئێك دەڤەرا دەنگدانێ دهێتە دانان و ب سەر چەند بنگەهێن دەنگدانێ دهێتە دابەشكرن) و مادەیا 15 ( بۆ هەرێما كوردستانێ، خشتەیێ ب ناڤێ دەنگدەران بۆ دەنگدانێ، ب گۆڕەی بنگەهێن هەلبژارتنان دهێنە بەرهەڤكرن و ب رێزبەندییا پیتێن ئەبجەدی دهێنە رێكخستن كو كار و ناڤونیشانێن ئەوان و مێژوو و جهێ ژ دایكبوونا ئەوان تێدا هاتییە تۆماكرن، هەكە د شیان دا نەبوو ئەو بهێتە كرن، ئەوی دەمی بۆ دەستەیا بلند هەیە رێكەكا دی یا گونجایتر بۆ بدەستڤەئینانا مەرەما پێدڤی دیار بكەت). هەروەسا مادەیا 22 ( هەر كیانەكێ سیاسی ل هەرێما كوردستانێ – ئیراق بۆ هەیە لیستەكا تایبەت ب ناڤێن بەربژارێن خوە ل سەر ئاستێ كوردستانێ – ئیراق هەبیت كو رێژەیەكا ئافرەتان تێدا بیت ژ 30% كێمتر نەبیت و ناڤێن بەربژاران ژی ب شێوەیەكێ رێزبەند بن كو سەركەفتننا نوونەرایەتییا رێژەیا ناڤبری یا ئافرەتان د پەرلەمانیدا گەرەنتی بكەت، ب مەرجەكی هەژمارا بەربژاران د هەر لیستەكا هەلبژارتنان دا ژ سێ بەربژاران كێمتر نەبیت و لیستا بەربژاران د دەمیچ 15 رۆژان دا ژ رێككەفتا راگەهاندنا ژڤانێ هەلبژارتنان پێشكێشی سەرۆكێ دەستەیا بلند بهێتە كرن و هەموو بەلگەنامە د گەلدا بن كو ل مادەیا 21 هاتینە داخوازكرن). هەروەسا برگەیا ئێك ژمادەیا 36 ( پێنج كورسی بۆ كلدان، سریان و ئاشووری دێ هێنە تەرخانكرن. بەربژارێن ئەوی پێكهاتەیی دێ هەڤڕكیێ ل سەر دكەن) و برگەیا دو ژ مادەیا 36 (پێنج كورسی بۆ توركمانان دێ هێنە تەرخانكرن و بەربژارێن ئەوی پێكهاتەیی دێ هەڤڕكیێ ل سەر كەن) و برگەیا 3 ژ مادەیا 36( ئێك كورسی بۆ ئەرمەنان دێ هێتە تەرخانكرن و بەربژارێن ئەوی پێكهاتەیی دێ هەڤڕكیێ ل سەر كەن).

وەزارەتا دەرڤە یا ئەمریكی راگەهاند، هێرشێن مە ل سەر بنگەهێن میلیشیێن سەر ب ئیرانێ ڤە تنێ دەستپێكەكە و ل رۆژێن بهێن پێنگاڤێن دی ژی دێ هاڤێژین.
ساموێل ووربێرگ، پەیڤدارێ هەرێمی یێ وەزارەتا دەرڤە یا ئەمریكی گۆت: ب رێكا هێرشان مە پەیامەكا رۆهن و ئاشكرا ب ئیرانێ و میلیشیان دایە كو ئێدی دەمێ ئەوێ چەندێ یە هێرشێن خوە ل سەر بنگەهێن ئەمریكی ب راوەستینین».
ساموێلی گوت ژی: هێرشێن ئەمریكی ل سەر میلیشیێن سەر ب ئیرانێ ڤە، دەستپێكا كارڤەدانا ئەمریكا بوو بۆ ئەوان هێرشێن ل سەر مە هاتینە كرن و دووماهی هێرش نابن، چونكە ئەڤان میلیشیان هێرشەكا بێ بنەما كریە سەر هێزێن ئەمریكی، ب پشتڕاستی ڤە ل رۆژێن بهێن دێ كارڤەدانێن دی ژی بینین».
ناڤبری ئاماژە ب ئەوێ چەندێ ژی كر»مە خواست ب رێكا ئەڤان هێرشێن دووماهیێ پەیامەكا رۆهن ب ئەوان میلیشیان و رژێما ئیرانێ ژی بدەین كو پشتەڤانییا ئەوان دكەت، و بێژینە ئەوان، ئێدی دەمێ ئەوێ چەندێ هاتییە هێرشان ل سەر بنگەهێ ئەمریكی ب راوەستینن، ئەم نزانین كارڤەدانا ئەوان میلیشیان دێ چاوان بیت بەلێ پەیاما ئەمریكا پەیامەكا رۆهن و ئاشكرایە».
ل سپێدەهیا رۆژا شەمبییا بۆری 3/2/2024، فەرماندەییا ناڤەندی یا هێزێن ئەمریكی راگەهاندبوو، هێزێن ئەمریكی ل ئیراقێ و سووریێ هێرشێن ئەسمانی دژی 58 ئارمانجێن لەشكرێ پاسداران، لەشكرێ قودس و گرۆپێن ب سەر ئەوان ڤە ئەنجامدا. د بەرامبەر ئەوان هێرشان دا، یەحیا رەسول، پەیڤدارێ فەرماندەیێ گشتیێ هێزێن چەكدارێن ئیراقێ گوتبوو» هێرشێن ئەمریكا ل قائیم و دەڤەرێن سنۆری یێن ئیراقێ پێشێلكرنا سەروەرییا ئیراقێ یە و تێكدانا بزاڤێن حوكمەتا ئیراقێ یە».
ب گۆڕەی ئاژانسا دەنگوباسێن رویتەرز» د هێرشا ئەمریكی ل سەر بنگەهێن هەردو لەشكرێن پاسدار و قودس یێن ئیرانی و گرۆپێن ب سەر ئەوان ڤە ل ئیراقێ و سووریێ نێزیكی 40 كەسان هاتبوونە كوشتن».

سەرۆكێ هەڤپەیمانییا نیشتمانییا ئیراقی، ئەیاد عەلاوی راگەهاند، رەوشا نوكە وەسا دخوازیت فەرماندەییا گشتی یا هێزێن چەكدار بهێتە دروستكرن و هێزا پێشمەرگەی ژی پشكداریێ تێدا بكەت.
ئەیاد عەلاوی، سەرۆكێ هەڤپەیمانییا نیشتمانییا ئیراقی دپێگەهێ خوە یێ تایبەت دا ل سەر تۆرا جڤاكی یا ئێكس (تویتەرا بەرێ) بەلاڤكر: دوبارەبوونا هێرشێن ئەمریكا و بەردەوامییا بەزاندنا سەروەرییا ئیراقێ رامانا وێ ئەوە ئەو رێككەفتنا ئەمنی ئەوا ئیراقێ ل گەل ئەمریكا هەی تنێ ئاخڤتنە و نەچوویە د بوارێ بجهئینانێدا و پێدڤی پێداچوونێیە».
ئەیاد عەلاوی ئاماژە كر ژی: رەوشا نوكە وەسا دخوازیت كو فەرماندەییا گشتی یا هێزێن چەكدار بهێتە پێكئینان ب شێوەیەكێ هەموو هێز ژ لەشكر و پۆلیس و حەشدا شەعبی و پێشمەرگە ژی پشكداریێ تێدا بكەن و ب بڕیارا فەرماندەیێ گشتیێ هێزێن چەكدار كاربكەن».

بڕیارە ئەڤرۆ هەردو مەكتەبێن سیاسی یێن پارتی دیمۆكراتی كوردستانێ‌ و ئێكەتی نیشتمانی كوردستان ل سەر ئاستەكێ‌ بلند ل سلێمانیێ كۆم ببن.
شاندێ پارتی پێكدهێت ژ ئەندامێن دەستەیا كارگێریا مەكتەبا سیاسیا پارتی، فازل میرانی بەرپرسێ دەستەیا كارگێڕیا مەكتەبا سیاسی دێ سەرۆكاتیا شاندێ پارتی كەت.
هەروەسا بافل تالەبانی دێ سەرۆكاتیا شاندێ ئێكەتیێ كەت و هەر ئێك ژ ئاسۆ مامەند و دەرباز كۆسرەت رەسول و قوباد تالەبانی دێ ئەندامێن وی شاندی بن.
ل دووڤ زانیاریان، هەلبژارتنا حوكمەتێن خۆجهی یێن كەركووكێ‌ و نەینەوا و هەلبژارتنێن پەرلەمانێ‌ كوردستانێ‌ دێ‌ ژ تەوەرێن سەرەكی یێن كۆمبوونێ‌ بن.

نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ د پەیامەكێ دا راگەهاند، بیرئینانا شەهیدێن نەمر یێن ئێكێ شواتێ دكەین و سەرێ رێزێ بۆ دچەمینین.
گۆت ژی: بلا بیرئینانا شەهیدان كو هەژمارەكا سەركردە و كادرێن دیار و خودان شیان یێن پارتی و ئێكەتیێ و ئالیێن دی و خەلكێ كوردستانێ بوون و بووینە ئارمانجا تاوانەكا رەش یا تیرۆرستی، بكەینە هێڤێنێ ئێكڕێزیێ و هەڤدوقەبوولكرنێ و پێكڤە كاركرنێ بۆ خزمەتكرنا باشتر یا نوكە و پاشەڕۆژا مللەت و نیشتمانی.

ب بەرهەڤبوونا مەسرور بارزانی، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، رێوڕەسمێ سالڤەگەرا 20 یا شەهیدێن ئێكێ شواتێ ل پاركا سامی عەبدولرەحمان ل هەولێرێ هاتە ئەنجامدان.
د رێوڕەسمێ دا مەسرور بارزانی، قەفتەگولەك ل سەر مۆنۆمێنتا شەهیدێن ئێكێ شواتا سالا 2004 دانا. هەروەسا د پێگەهێ خوە یێ تایبەت دا ل سەر تۆرا جڤاكی یا فەیسبووكی بەلاڤكر» ل سالڤەگەرا كارەساتا ئێكێ شواتێ، د رێوڕەسمەكێ تایبەت دا ل هەولێرێ، مە قەفتەگولەك ل پێشبەری مۆنۆمێنتا شەهیدێن كارەساتێ ل پاركا شەهید سامی عەبدولرەحمان دانا».

محەمەد شەهاب، بسپۆرێ قانوونا دستووری راگەهاند، دەستبرن بۆ قەوارەیێ فیدرالیێ هەرێما كوردستانێ، ئانكو دەستبرن وتێكدانا قەوارەیێ سیستەم و دەولەتا فیدرالییا ئیراقێ.
ناڤبری ئاماژەكر ژی: دەولەتا نوو یا ئیراقێ پشتی سالا 2003، ل سەر بنەمایێ فیدرالیێ دروست بوویە، لەوما تێكدانا قەوارەیێ فیدرالیێ هەرێما كوردستانێ، ئانكو تێكدانا قەوارەیێ دەولەتا فیدرالییا ئیراقێ.
محەمەد شەهاب گۆت ژی: ل دیباجەیا دستوورێ ئیراقێ باس ل ئەوێ چەندێ هاتیە كرن، دەستبرن بۆ سیستەمێ فیدرالی، ئانكو دەستبرن بۆ نەهێلانا قەوارەیێ دەولەتا ئیراقێ».
رۆهنكر ژی: هەر بزاڤەك بۆ راستڤەكرنا دستوورێ ئیراقێ ب مەرەما راستڤەكرنا سیستەمێ فیدرالی، پێدڤی ب چەندین پێرابوونێن دژوار یا هەی، كو ئەنجامدانا ئەوان یا ئەستەمە.
ئەوی پسپۆرێ قانوونا دستووری دوپاتكر: گەفێن گرۆپ و ئالیێن ئیراقێ ل قەوارەیێ دستووریێ هەرێما كوردستانێ هیچ رامانەك نینە، چونكە دەستبرن بۆ ئەوی بابەتی ئانكو دەستبرن بۆ هەلوەشاندنا سیستەم و قەوارەیێ دەولەتا ئیراقێ.

پەیڤدارێ وەزارەتا دەرڤە یا ئەمریكی راگەهاند، د بەرسڤا گرۆپێن چەكدار دا دو دل نابین. هەروەسا گۆت ژی: پێدڤیە حوكمەتا ئیراقێ كونترۆلا میلیشیان بكەت.
ماتیو میللەر، پەیڤدارێ وەزارەتا دەرڤە یا ئەمریكی د كۆنفرانسەكێ رۆژنامەڤانی دا گوت: مە ب حوكمەتا ئیراقێ راگەهاندیە كو دخوازین بەغدا زێدەتر بزاڤێن زێدەتر بكەت د پاراستنا هێزێن مە و ئەنجامدەرێن هێرشان ب بەرپرسیار بزانیت، هەكە نە هیچ دەمەكی دو دل نابین ژ ئەوێ چەندێ بەرگریێ ژ خوە بكەین».
پەیڤدارێ وەزارەتا دەرڤە یا ئەمریكی دبێژیت: بەرێ هێرشیێن ئەڤێ دووماهیێ یێن گرۆپێن چەكدار، ئەڤە پەیاما مە بوو و نوكە ژی مە هەمان پەیام یا هەی، پێشتر دناڤ ئیراقێ دا مە هێرش ل سەر میلیشیان كریە و بۆ پاراستنا خوە دو دل نابین و دێ بەردەوام بین ل سەر هێرشكرنێ ل سەر».
ژ ئالیەكێ دی ڤە، لوید ئۆستن، وەزیرێ بەرگریا ئەمریكی د كۆنفرانسەكێ رۆژنامەڤانی دا گۆت «كرۆپێن چەكدار یێن ب سەر ئیرانێ ڤە سەقامگیریا دەڤەرێ یا تێكدای».
ئۆستنی ئاماژەكر: سەرۆكێ ئەمریكا و ئەز ژی بێ دەنگ نابین ل سەر هێرشێن دژی سەربازێن مە دهێنە ئەنجامدان كو هەڤكارێن مە ژ ئالیێ گرۆپێن چەكدارێن توندڕەو یێن ب سەر ئیرانێ ڤە كو ل سووریێ چالاكییان دكەن، هاتینە كوشتن.

پەیڤدارێ كۆمەلا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ راگەهاند ئەو دخوازن پیشەسازییەكا پێشكەفتی ل هەرێما كوردستانێ هەبیت، ئاماژەكر ژی، پێدڤیە بەری سۆدانی سەرەدانا ئەمریكا بكەت، بڕیارێ ل سەر هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ بدەت.
مایلز كاگینز، پەیڤدارێ كۆمەلا پیشەسازییا پەترۆلا كوردستانێ (ئەپیكۆر) گۆت: گەلەك دانوستاندنێن گرنگ دناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و حوكمەتا فیدرالییا ئیراقێ و كۆمپانیێن بوارێ پەترۆلێ ل دۆر پەترۆلێ هاتینە ئەنجامدان.
ئاماژەكر ژی كو كۆمەلا ئەوان نامەیەك ئاراستەی كۆنگرێسێ ئەمریكی كریە و تێدا داخواز كریە فشاران بێخیتە سەر حوكمەتا ئیراقێ بۆ دەستپێكرنا هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ».
رۆهنكر ژی» محەمەد شیاع سۆدانی ،سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ هاتییە گازیكرن كو سەرەدانا كۆچكا سپی بكەت و بڕیارە ل ئەڤان نێزیكان ئەوێ سەرەدانێ ئەنجام بدەت، لەوما (ئەپیكۆر) داخازكریە و ب پێدڤی ژی زانی یە بەری سۆدانی سەرەدانا خوە ئەنجام بدەت، بڕیارێ ل سەر هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ بدەت».
مایلز كاگیزن باس ل ئەوێ چەندێ ژی كر كو ئەمریكا سالانە هزاران ملیۆن دۆلاران بۆ سەقامگیریا ئاسایش و ئابۆری دەتە ئیراقێ، ژ ئەڤی رووی ڤە ئەوان نامەیەك ئاراستەی كۆنگرێسی كریە، كو دەستهەلات یا هەی بڕیارێ بدەت بۆ راگرتنا هەر هاریكارییەكا دارایی یا ئەمریكی بۆ ئیراقێ. هەكە ئەوێ بڕیارێ ژی بدەت، سەرۆكێ ئەمریكی نەشێت بڕیارێ رەت بكەت، ب تایبەتی كو سودانی یێ هاریكار نینە ل گەل كۆمپانیێن ئەمریكی ئەوێن ل ناڤ ئیراقێ د بوارێ پەترۆلێ دا كار دكەن.
ناڤبری سەرنج بۆ ئەوێ چەندێ ژی راكێشا» سۆدانی و حوكمەتا ئیراقێ هۆكارن بۆ راگرتنا پێشكەفتن و خوەشگوزەرانییا هەرێما كوردستانێ» و ئاماژەكر كو داخواز ژ بەغدا دكەن رێزێ ل هەرێما كوردستانێ و مافێن وێ بگریت.
دوپاتكر ژی» خەلكێ ئیراقێ قوربانیێ ئێكێ یێ راگرتنا هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ،بۆ نموونە 10 مەهە هنارتنا پەترۆلێ هەرێمێ راوەستیایە، ب ئەڤێ شێوەی ئانكو 10 ملیار دۆلار زیان ب ئیراقییان كەفتییە».
رۆناهی ئێخستە سەر ئەوێ چەندێ ژی كو سەدان كارمەندێن كورد كو ل كۆمپانیێن (ئەپیكۆر) كار دكەن ژ ئەگەرێ نەبوونا مووچە و بودجەیا كۆمپانیان، ژ كارێن وان هاتینە دوورئێخستن.
دوپاتكر ژی كو ئەو وەكو كۆمپانیێن ئەمریكی، بریتانی، نەرویجی وكەنەدی و ئەوێن دی مەرەما وان پیشەسازییەكا پێشكەفتێ ل هەرێما كوردستانێ هەبیت، بۆ ئەوێ چەندێ ب ئەوێ رێكێ سەرنجا وەبەرئێنەران بۆ رابكێشن.

دادوەرێ نێڤدەولەتی ستیڤن شوێبل، د شرۆڤەكرنەكا قانوونی یا گرنگ دا، پشتەڤانییا تمام بۆ مافێن دستووری یێن حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دكەت سەبارەت ب بەرهەمئینان و بڕێڤەبرنا كەرتێ پەترۆل و غازێ. بەری چەند رۆژان ژی وەزارەتا سامانێن سروشتی ئاماژە ب بۆچوونا ئەڤی دادوەرێ نێڤدەولەتی كربوو كو تێدا پشتبەستن كریە ب تێكگەهشتنەكا هوور د قانوونا نێڤدەولەتی و دستووری ئیراقێ دا ودوپاتی ل سەر مافێ رەوا و دەستهەلاتا قانوونی و دستوورییا حوكمەتا هەرێمێ بۆ بڕێڤەبرنا ژێدەرێن پەترۆلی و غازی.
شوێبل كو ل سالێن 1997 – 2000 سەرۆكێ دادگەها دادوەرییا نێڤدەولەتی بوو، ب هووری دستوورێ ئیراقێ یێ سالا 2005 شرۆڤە دكەت و دوپاتیێ ل ئەوێ چەندێ دكەت هەرێم، وەكو هەرێما كوردستانێ دەستهەلاتا بڕێڤەبرنا سامانێن سروشتی یا هەی ب رێكا مادەیێن 110 و 114 و 115 و 121 ژ دستووری كو ب گشتی، دەستهەلاتا پەترۆلی و غازێ نادەتە حوكمەتا فیدرالی، بەلكو ئەڤ مادە رێكێ ب هەرێمان ددەن كونترۆلا چاوانییا بەرهەمئینانا پەترۆلێ و غازێ ل دەڤەرێن خوە بكەن.
دادوەر شوێبل شرۆڤەكرنەكا هوور بۆ بڕیارێن سالا 2022 یێن دادگەها بلند یا فیدرالی ل ئیراقێ كریە كو تێدا قانوونا پەترۆل و غازێ یا سالا 2007 ل هەرێما كوردستانێ ب نە دستووری هەژمارتییە. دادوەر شوێبل دژی ئەڤێ بڕیارا دادگەها فدرالییا ئیراقێ یە و ب دیتنا وی كو مافێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ یە قانوون و رێنمایان بۆ كەرتێ پەترۆل و غازێ دانیت.
دادوەرێ ناڤبری هەڤڕایێ بۆچوونێن پرۆفیسۆر جەیمس كراوفۆردی یە ل دۆر مافێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بۆ بڕیاردانێ ل سەر لێگەریانا پەترۆلی و دەرئینانا وی كو بێگومان ئۆتۆنۆمییەكا زێدەتر دبەخشیتە هەرێما كوردستانێ. ل دوماهیێ، بۆچوونێن قانوونی یێن دادوەر شوێبل پشتەڤانییەكا تمامە ل مافێن دستووری یێن هەرێما كوردستانی كو رێكێ خوەش دكەت بۆ حوكمڕانییەكا ب هێز و سەربخوە د رێڤەبرنا ژێدەرێن پەترۆل و غازی.