ئەلیفبێتكەكا ڕۆمانێ
فاضل عمر
ھەر بەرھەمەكێ ئەدەبی، ھات بتە ناڤكرن، ئەنجامێ ھندەك جوداھیانە ژ یێن دی. بۆ نموونە، چیڤانۆك و كورتەچیڕۆك و كورتەڕۆمان (نۆڤلێت) و ڕۆمان و داستان و بەیت… ھەكەر ژێكجودا نەبانە، ناڤێن جودا لێ نەدھاتنە كرن. ھەروەسا: حەیرانۆك و ھەلبەست و سەبەق و ھەلبەستا ئازاد و ناڤێن دی، ژ ڤالاھیێ و بەتالیێ نەھاتینە. ئەڤانە، ئان ب شكلی ئان ب ناڤەڕۆكێ ژێكجودانە، لەو ناڤێن جودا لێ ھاتینە كرن.
مەرەم ئەوە ببێژم: ھەر جۆرەكێ ئەدەبی، ھندەك ساخلەت و نیشان و جوداھی ھەنە، پێ ژ جۆرێن دی دھێتە جودا كرن، نەخوە، ھەكەر ئەو جوداھی نەھێنە پاراستن، ئان ھەست پێ نەھێتە كرن، ئەوێ ناڤكرنێ ژی ئارمانج نامینت. دیسا دێ بێژم: ئەو تشتێن گوتارەكێ ژ كورتەچیڕۆكەكێ جودا دكەن، ھەر ئەون ڕەواتیێ ددەتە دەقەكێ ئەدەبی، گوتار بت ئان كورتەچیڕۆك بت. ھەمان گۆتن بۆ گوتارەكێ و لێكۆلانەكا زانستی ژی دھێتە گۆتن.
چونكی ل ئەڤێ دوماھیێ، ھندەك بەرھەمێن ئەدەبی ب ناڤێ «»ڕۆمان»» بەلاڤ بووینە، و كێمترین ساخلەت و بنەمانێن ڕۆمانێ تێدا ھەنە، من گۆت گرنگترین پارچە و ئەلەمەنتێن ڕۆمانێ (ب گۆرەی ژێدەرێن بەردەست) بۆ ھەوە وەرگێڕم. ھیڤیە ڕۆماننڤیسێن مە، وەجێ ژێ وەرگرن… ھەكەرنە، بلا ناڤەكێ دی ل بەرھەمێن خوە بكەن، چونكی ھەر جۆرەكێ ئەدەبی یێ بەرنیاس، ژبەر پێكھاتنێ (شكل) ئان ناڤەڕۆكێ ئەو ناڤە ستاندیە. ئەڤجا، ھەر دەركەفتنەكا مەزن ژ ئەوی قالبی، ھەوجەی ناڤكرنەكا دییە، نەخوە ناڤكرن دێ ھند شێلی بن، خواندەوار نزانت چ دخوینت!
ب گۆرەی ژێدەرێن بەردەست، ڕۆمان ژ ئەڤان (توخمان) پێك دھێت:
١- ڤەگێران ب پەخشانێ: ڕۆمان ب پەخشان دھێتە گۆتن، نە ب ھەلبەستێ كو دبتە بەیت، ئان ب دان و ستاندنێ (دابێشێ) كو دراما شانۆیێ یە.
٢- چیڕۆكەكا ئاشۆپیا درێژە: چیڕۆكەكا درێژە ئان درێژ كرییە، چق ژ پێڤاژۆیا ڕوودان و بوویەرێن چیڕۆكێ دچن و ئالۆز دبت. ڕۆمان چیڕۆكا كەسەكی نینە بچتە دكانەكێ نانەكێ بكڕت و ھەژارەكی ببینت، نانەكێ بۆ وی ژی بكڕت و خلاس. دبت، ڕۆمان بەس ئەڤ (وەخت)ە بت، لێ قەھرەمان چیڕۆكێن خوە و ھەژارێ نەدار ڤەگێڕت.
٣- وەرارا كەساتیێ: ڕۆمان، كەساتی و وەرارا قەھرەمانان دیار دكەت.
٤- تەڤن ئان كرارا ئالۆز: ڕۆمانێ تەڤن و پیلانەكا ئالۆز و تەخەدار ھەیە.
٥- ڕاچاندن: د ڕۆمانێ دا، چیڕۆك و بویەر دروست ھاتینە راچاندن و ھەڤبەندی ھاتینە پاراستن، مرۆڤ ھەست ب ڕاستیا وان دكەت.
٦- دانوستاندن: دانوستاندنا قەھرەمانان، د ڕۆمانێ دا گەوھەریە، داكو چیرۆك خوە پێكڤە بگرت.
٧- مژار: ڕۆمان ژ گەلەك ھزر و مژاران پێك دھێت، پێكڤە خزمەتا خەتێ گشتی دكەن. ئانكو، پتریا ڕۆمانان، مژارەكا سەرەكە ھەیە و ئەڤێن دی، خزمەتا وێ دكەن.
٨- گۆتۆ: كی دئاخڤت ئان چیڕۆكێ ڤەدگێڕت؟ كەسێ ئێكەم، سێیەم ئان كەسەكێ ھەمەزان.
٩- شێوازێ ڕۆمانێ: ھەلبەت شێوازێ نڤیسەرییە، ئەرێ شێوازەكێ كەڤنەشۆپیە ئان ئەزموونگەریە.
١٠- درێژاھی: ڕۆمان ژ نۆڤلێتێ درێژتر و ئالۆزترە. ھندەك ژێدەر، درێژیا ڕۆمانێ ب شێست ھزار پەیڤان ڤە گرێ ددەن.
١١- ھەلبەت ھندەك ساخلەتێن دی ژی ھەنە، جۆرێن ڕۆمانێ دیاردكەن، ئان تفاق لسەر نینە، بۆ نموونە، جۆرێن ڕۆمانێ: ڕۆمانا مێژوویی، ڕۆمانا پۆلیسی، ڕۆمانا ئەڤینداریێ، خەیالا زانستی،…ھتد. گەلەك جاران، دەم و جهـ، چیڕۆكێ ژ گوتارێ جودا دكەن. ئارمانج ژ ڕۆمانێ، ڕاستە نووخوازیێ ھندەك ئەلەمەنتێن ڕۆمانێ لاوازكرینە، وەكی ئارمانجا ڕۆمانێ، لێ ھێشتا سەنگا ئارمانجێ جھێ خوە چۆل نەكریە. ھەركەس ژ مە ڕۆمانەكێ بخوینت، ل دوماھیێ دێ پرست: ڕۆماننڤیسی دڤێت چ بێژتە مە؟ ئەرێ بەس چیڕۆكەكا خوەش بۆ وەختبوارتنێ بۆ مە نڤیسیە، ئان مەرەمەك پێ ھەیە؟