باندۆر و ڕەنگڤەدانا پرەنسیپێ پێكڤەژیانا ئاشتیانە
سەلاح بەیتوللا
جڤاكا پڵوڕالیزم (فرەڕەنگ) پێكهاتییە ژ فرەییا نەتەوەیی، ئایینی، زمانڤانی و هزربوونێن جیاواز كو د چارچۆڤەكێ جوگرافی یێ هەڤپشكدا دژین و ل ڤێرە، پرەنسیپێ پێكڤەژیانا ئاشتیانە وەك ڕێسایا كایەیا سیاسی و جڤاكی كار دكەت و د غیابا ڤێ ڕێسایێدا، جیاوازی دێ بنە ئەگەرێ ململانێیەكا نەتەندروست د ناڤبەرا پێكهاتەیاندا، كو دەرەنجام دێ رەوشا جێگیرییا سیاسی و ئاشتییا جڤاكی ژ ڕێڕەوێ خۆ یێ ئاسایی لادت، بەلێ، جێگیربوونا ڤێ دۆكتۆرینێ وەك كولتوور، ئەڤێ فرەییێ دگوهۆڕیتە ژێدەرەكێ مەزن یێ هێزێ.
دەمێ گرۆپ و پێكهاتەیێن جیاواز دۆكتۆرینا قبوولكرنا یێ دی پەیڕەو دكەن و كێشەیێن خۆ ب ڕێیا دیالۆكا شارستانی چارەسەر دكەن، دیاردەیێن توندوتیژی و تۆڵەسەندنێ پاشەكشێ دكەن و كاڵ دبن، كو ب ڤێ چەندێ ژی، كەشەكێ ئارام، هێمنی و ئاسایشا جڤاكی باڵ ب سەر تەڤایا جڤاكیدا دكێشیت، ژبەر كو پێكڤەژیانا ئاشتیانە پێناسەیا ڤێ چەندێیە كو ئەم د جیاوازن، بەلێ خودان چارەنڤیسەكێ هەڤپشكن، ئەڤ تێگەهە هەستا پشكداربوونا نیشتمانی بەرهەم دئینیت و د نەبوونا ڤێ دیدگەهێدا، هەر گروپەك دێ بەرەڤ ئاراستەیا جودابوونێ ژ كیانێ دەوڵەتێ چیت، كو ئەڤە ژی دێ بیتە ئەگەرێ سەرهەڵدانا نەجێگیرییا سیاسی، ل وی دەمی دێ پۆلاریزاسیۆن (ژێكڤەقەتیان) و شڵەژان د ناڤ جڤاكێد ا دروست بیت، كو ل دۆماهییێ دێ بیتە ئەگەرێ لاوازبوونا دەزگەهێن دەوڵەتێ و خستنا ئاسایشا نەتەوەیی د بن مەترسیێ دا.
ل لایەكێ دی، دیالێكتیكا فرەڕەنگی و ئاشتیێ دەرەنجامێ وێ دابینكرنا بازارەكێ بەرفرەهتر، ئاڵوگۆڕكرنا هزران و داهێنانا پترە و هاریكارییا د ناڤبەرا پێكهاتەیێن مەسیحی، كورد، توركمان و عەرەب دا، دینامیكیەتێ ددەتە بازار و باژێڕان، و دێ بیتە ئەگەرێ ڤەژاندن و پێشكەفتنێ د تەڤایا سكتەرێن ژیانا جڤاكی دا و ب ڕاستی پێكڤەژیانا ئاشتیانە ڕەوایەتیدانە ب مافێن لایەنێ بەرامبەر و دانپێدانا مافێن هەڤە، بۆ میناك، دەمێ تاكی د قۆناغێن سەرەتایی یێن قوتابخانێ و پەروەردەیێدا دگەل هەڤپۆلێن خۆ یێن خودان ئایین یان نەتەوەیێن جودا مەزن دبیت، فۆبیا (ترس) و نەزانییا كۆمەڵایەتی نامینن، ئەڤ پرۆسەیە ژی، پێكوتەیەكا بەرەڤانیێ یا سروشتی دژی گۆتارێن ڕقوكینە و توندڕەویێ پێك دئینیت.
زێدەباری ڤێ چەندێ، جڤاكەكا كو د ناڤخۆیا خۆ دا مۆدێلەكا ئاشتیانە پێشكەش بكەت، د ئاستێ دەرڤە دا وەك میناكەكا سەركەفتییا پێكڤەژیانێ دهێتە تەماشەكرن و ئەڤ تێڕوانینە ژی، دەرفەتێن دیپلۆماسی، گەشتوگوزار و پشتەڤانییا ستراتیژی یا نیڤدەولەتی یا زێدەتر دابین دكەت و بەروڤاژی وێ، ئەگەر ئەڤ پرەنسیپە نەبیت، جیاوازی دێ بنە ڕێگر و دیوارێن بلند، سیاسەت دێ هێتە كورتكرن د دۆسیەیا سیاسەتا ناسنامەیێدا و تەڤایا هەڤڕكییان دێ بنە ڕكابەرییا كۆنكرێتی یا ئەم ل دژی ئەوان، كو د دەرەنجامدا جڤاك دێ ژ ناڤخۆ داتەپیت و تووشی هەلوەشاندنێ بیت و تێدا زیانمەندێ سەرەكی و دوماهی دێ خۆدی جڤاك و تەڤایا پێكهاتەیێن وێ بن و ل ڤێرە ئەم دگەهینە وێ دەرەنجامێ فكری كو، پێكڤەژیانا ئاشتیانە، ژێرخانە و ستوونا سەرەكی یا ئاڤاكرنا جڤاكا فرەچەشن، مۆدێرن و ب هێزە.
