حزب رێكخستنەكا مەدەنی یە
ئيحسان ئــامێدی
حزب رێكخستنا سیاسیا كۆمێن تاكانە، ژێیاتیەكا ئازاد و ژ خۆڕایی بۆ بیروهزر و باوەری و ئارمانجێن دیاركری هەیە و د رێكخستنەكێ دا ل دویڤ هەیكەلەكێ دیاركری كۆمڤەدبن و ئەرك و كاران دابەش دكەن و خۆ پێگیر ب پەیرەوێ ناڤخۆیی ڤە دكەت ژبۆ بجهئینانا كارنامە یا خۆ و گەهشتن ب ئارمانجێن خۆ د چارچووڤەیێ وەلاتی دا، هەروەكو دشێت چالاكیێن خۆ ل دەرڤەی سنوورێ وەلاتی دا ژی ئەنجامبدەت. ئەڤە دامەزراوەكا مەدەنییە و سیاسەتێ و دەولەتداریێ دكەت.
هۆز پێكهایەكا جڤاكییا رەسەنە ژ كۆمەكا خەلكی پێكدهێت، رێشت یان خزمانی یان گرێدانەكا جوگرافی پێكڤە گرێددەت و تاگیریێ بۆ مەزنێ هوۆێ (ئاغا، بەگ، شێخ) دكەن و ملكەچی فەرمانێن وی دبن، و وەكو هێزەكا جڤاكی خۆ نیشاددەت و بەرەڤانیێ ژ بەرژەوەندیێن خۆ دكەت و پێدڤیا قووناغا خۆیە.
پێكڤەگرێدانا هۆزێ یا سنوورداركریە ب پێكهاتێن وێ هۆزێ و د چارچووڤەیێ جوگرافیا وێ دا و هەردەمێ ئەندامێ هۆزێ ژ وی سنووری دەركەفت و شییا بەرژەوەندیێن خۆ ل سەر بنگەهێ كار و شیانێن خۆ یێن تایبەت بجهبینیت، ئەو پەیوەندی و ژێیاتی دێ سست و لاواز بیت و بەر ب ژ ناڤچوونێ چیت. ل بارودۆخێ نەمان و لاوازبوونا دەستهەلاتا مەدەنی و قانوونی، رۆلێ هۆزێ خورت دبیت و پەنابرن بۆ بەر هۆزێ بهێز دكەڤیت ژبۆ خۆ پاراستنێ و بجهئینانا بەرژەوەندیان.
مرۆڤ كو ژیندارەكێ جڤاكی یە، هەردەم ب هەڤرایە ل گەل هەڤدو، هەر تاكەك گرێدای خێزانەكێ یە و هەر چەند خێزان بنەمالەكێ پێكدئینن و هەر چەند بنەمال ئیجاخەكێ پێكدئینن و هەر چەند ئیجاخ گوندەكی پێكدئینن و هەر چەند گوند و ئیجاخ هۆزەكێ پێكدئینن، و هەر چەند هۆز خێلەكێ (قەبیلە)كێ پێكدئینن، هەر چەند خێل مللەتەكی پێك دئینن و مللەت د رووبەرەكێ جوگرافی دا هەبوونەكا نەتەوەیی نیشا دەت و د كیانەكێ سیاسی و یاسایی دا دەولەتێ ئاڤا دكەت.
هەر هۆزەك و خێلەك رێكخستنەكا جڤاكی یە ب هەڤگرتنا پێكهاتێن وێ دەستهەلاتەكێ پێكدئینیت و كاروبارێن خۆ برێڤەدبەن و خۆ دپارێزن. هەروەكو چێدبیت هۆز یان خێل وەرارێ بكەن و پێشڤە بچن خۆ ل گەل پێشڤەچوونێن سەردەمیانە بگونجینن و بۆ خۆ رێكخستنەكا سیاسی یان سەنتەرەكێ مەدەنی، چێكەن و كاروبارێن خۆ یێن مەدەنی و باژێرڤانی ل دویڤ قانوونێ برێڤە ببەن و پەیوەندیا جڤاكی و تاگیریا مەزنێ خۆ بپارێزن.
هەمی مرۆڤان ل هەر جهەكێ جیهانێ بیت بنەمایەكێ رێشتا هەبوونا پەیوەندیێن جڤاكی هەنە، هندی قەبارێ وێ بەرفرەه بیت و شێوازێن كاركرنێ و ئامیرەیێن بەرهەمئینانێ بهێنە گوهۆرین ئەو پەیوەندی ژی دهێنە گوهۆرین و سستی دگەڤیتە هندەكان و پێدڤیا هەبوونا وان نامینیت، چونكی جهگیر بۆ چێدبن.
پێكهاتێن جڤاكی و پەیوەندیێن تاكێن جڤاكی ل سەر بنگەهێ پەیوەندیێن كاری و بەرهەمئینانێ ناسنامەیا خۆ چێدكەن و بەرژەوەندیێن خۆ بجهدئینن و دپارێزن و ب گوهۆرینا پەیوەندیێن بەرهەمئینانێ و ئابووری پەیوەندیێن جڤاكی دهێنە گوهۆرین ژ پەیوەندیێن خوینێ بۆ گونداتیێ و هۆزاتیێ و مللەتینیێ و دەولەتینیێ و جیهانیێ.
دامەزراوێن دەولەتێ، سازیێن حوكمەتێ، چالاكیێن باژێرڤانی، كارخانە، چێكرخانە، بنگەهێن پیشەسازی، سەنتەرێن خواندنێ و فێركرنێ، رێكخستنێن سیاسی و پیشەیی و رەوشەنبیری و تۆڕێن پەیوەندیێن زانستی و تەكنولۆژی رۆلەكێ سەرەكی د گوهۆرینا ژێیاتیا تاكی و پەیوەندیێن جڤاكی دا دبینن.
باژار، دەولەت ل سەر بنگەهێ قانوونی و سیستەمێن مەدەنی چێدبیت و ب قانوونێ ڤە دهێتە برێڤەبرن، و قانوون ل سەر بنگەهێ ئازادی و ئاسایشا تاكان دهێنە دانان و هاژۆتن.
پێكهاتێن جڤاكی هەتا رەهەندێ نەتەوەیی نەوەرگرن و بەرنامەكێ نەتەوەیی نەدانن و كاری بۆ نەكەن، نكارن ب ئەركێ بەرەڤانیێ ژ مللەتی راببن، ژ بەر هندێ بزاڤێن هۆز و خێلان نابێژنێ شۆرش، بەلێ دشێت ل گەل پێكهاتەیێن دی یێن جڤاكی و سیاسی بەرنامەكێ ئارمانجبەر دانن و پشكداریێ د شۆرشا نەتەوەیا رزگارخواز دا بكەن و بەرسینگا داگیركەران بگرن.
هەروەكو چێدبیت سەرۆك یان مەزنێ خێلەكێ پارتیەكێ چێكەت كو قەبارەك مەزنترە و تێگەهیێ ئازادیێ و نوونەراتیا مللەتی ل گەل خۆ هەلدگریت و خۆ ملكەچی پەیرەو و سیستەمێ وێ بكەت و كاری پێ بكەت، ئانكو خۆ بێخیتە ژێر پەیرەوێ رێكخستنەكا مەدەنی. د هەمان دەمدا هەر مرۆڤەك كو ژێیاتیەكا جڤاكی هەیە، دەمێ دچیتە د ناڤ پارتەكێ دا، هندەك خەسلەتێن خۆ یێن جڤاكی ژی دگەل خۆ دبەت، و هندەك جاران رێڤەبرنا كاران ژی دئێخیتە بن باندۆرا باوەری و گێول و بۆچوونا خۆ یا جڤاكی و ئایینی، لێ نەچارە ژی ملكەچی پەیرەو و قانوونێ ببیت.
مرۆڤ دەمێ ژ گوندان كو پەیوەندیێن وێ ل سەر بنگەهیێ كشتوكالی و ب خۆدانكرنا گیانەوەران بوویە و د قەوارەیێ هۆزەكیێ دا ژیایە، دەمێ دچیتە باژاری كو پەیوەندیێن جڤاكی ل وێرێ ل سەر بنگەهێ ئابوورێ تاكەكەسی، فەرمانبەریێ و كرێكاریێ و بازرگانیێ بوویە دێ كەڤیتە ل ژێر سیستەمەكێ دی یێ پەیوەندیان، دبیژنێ سیستەمێ مەدەنی، یان یێ قانوونی، چونكی باژار ب قانوونێ و سیستەمی دهێتە برێڤەبرن، ئێدی مرۆڤ دێ د قووناغا مەدەنیەتێ و سەروەریا قانوونێ دا ژیت و ژ پەیوەندیێن هۆزەكیێ دەربازبیت.
ژ دامەزراوەیێن مەدەنی حزبا سیاسییە، چونكی حزب رێكخستنەكا سیاسی و نەتەوەیی و نیشتیمانی یە، ل سەر بنگەهێ هەڤگرتنا تاكێن جڤاكییێن هەڤ باوەر پێكدهێت، و ژ بۆ ئارمانجین نەتەوەیی و نیشتیمانی و ئابووری و مرۆڤی خەباتێ دكەت و پەیوەندیێن وێ ل سەر بنەمایێن دەستنیشانكری یێن لهەڤتێگەهشتنێ و راوێژكاریێ و بەرپسیاریا ب كۆم چێدبیت و د چارچووڤێ پەیرەوێ ناڤخۆ و سیستەمەكێ دارێژتی دا چالاكیێن خۆ ئەنجامددەت.
یێ ل باژاری بیت و كارەكێ مەدەنی بكەت، دڤێت ملكەچی قانوون و سیستەمێ دەولەتێ بیت، هەروەكو یێ ژێیاتیێ بۆ رێكخستنا سیاسی بكەت دڤێت ل سەر پەیرەوێ وێ بچیت و بەرنامێ وێ بجهبینیت.
یا خۆیایە گوهۆرین و پێشڤەبرنا بیروباوەر و رەفتارێن مرۆڤی كارەكێ ب ساناهی نینە، بەلكو كارەكێ دۆمدرێژە و قەپخوازی و ئاستەنگێن خۆ هەنە، چونكی نە هەر كەسێ ل باژاری ئاكنجی بوو یان باوەرنامەك وەرگرت یان كارەك مەدەنی ب دەستخۆڤە ئینا دێ داب و نەریت و رەفتارێن خۆیێن جڤاكی گوهۆریت بیتە مرۆڤەك مەدەنی د هزركرن و رەفتاران دا، بەلێ خۆگونجاندن ل گەل رەوشا گەهشتیێ خۆ دسەپینیت و گوهۆرینێ چێدكەت.
باژێر و ئارامی و پێگیریكرن ب قانوونێ و ب سیستەمێن مەدەنی ل بۆرینا دەمی رەوشەنبیری و رەفتارێن مەدەنی چێدكەت و هۆسا قانوون سەروەر دبیت و مەدەنیەت جێگیردبیت و هەڤوەلاتی پشتراست بن و وەلات ئارام و سەقامگیر بیت.
