خـواربوون و لـەنگیا زارۆکان و نیشانێن دەستپێکی و گـرنگیا زوی دەسـتنیشانکـرنێ
د. ئەرکان ئەحمەد والی، تایبەتمەندێ نەخۆشی و نشتەرگەریێن هەستی و شکەستنان ل نەخۆشخانا زاخۆ یا تایبەت دیارکر، دایک دشێت ل مال و د قۆناغێن دەستپێکێ یێن عەمرێ زارۆکی دا، ب تایبەت دەمێ گۆهۆڕینا حەفازێ، هەست ب هندەک نیشانێن سەرەکی بکەت کو ئاماژەنە بۆ هەبوونا جۆرەکێ خواربوونێ یان خەلعێ، ژوانژی نەهەڤسەنگی د ڤەبوونا پیێن زارۆکی دا کو ڕەخەک پتر ڤەدبیت و نەرمترە ژ ڕەخێ دی، ل گەل هەبوونا جۆداهییێ د خەت و چرچوون و لۆچێن سروشتی یێن چەرمێ ڕانی دا ب شێوەیەکێ کو ل هەردو ڕەخان وەک ئێک دیار نابن، هەروەسا درێژکرنا هەردو پێیان پێکڤە کو تێدا کورتیا دیار یا پێیەکێ ژ یێ دی دەر دکەڤیت، یان بادانا پێی ب شێوەیەکێ نە سروشتی بەر ب دەرڤە یان ژناڤدا، ئەو نیشانێن دەستپێکی یێن گرنگن بەری زارۆک دەست ب ڕێڤەچوونێ بکەت.
د. ئەرکان دیارکر پشتی کو زارۆک دگەهیتە عەمرێ پێنگاڤهاڤێتنێ، ئەڤ نیشانە بەرچاڤتر لێ دهێن و زارۆک د ڕێڤەچوونا خۆ دا د لەنگیت یان پتر خۆ دهاڤێژیتە سەر ڕەخەکێ دی، کو ل ڤێ قۆناغێ ئەگەرێن جیاواز پەیدا دبن، وەک قەوسبوونا پیان ژ بەر کێمبوونا ڤیتامین D و کالسیۆمی، یانژی لەنگبوونا ژ نشکەکێ ڤە کو سپێدێ زوو دیار دبیت و زارۆک نەشێت بچیتە سەر پێیێ خۆ، کو ئەڤە پتر ئاماژەیە بۆ کەتن، دەرزین، یان تووشبوون ب هەودانێ دەمکی یێن گەهان و هەودانێن بەکتریایی یێن پێدڤی ب پشکنینێن بلەزن.
د درێژاهییا بابەتێ چارەسەریێ دا، دکتۆری تەئکیدێ ل سەر وێ چەندێ کر کو عەمر فاکتەرێ سەرەکی یە د سەرکەفتنا پرۆسێ دا، چونکی ژ ژدایکبوونێ تا عەمرێ دو هەیڤی، ئەگەر حالەت ب ڕێیا سۆنەرێ یان پشکنینا دەستی بهێتە دەستنیشانکرن، چارەسەری گەلەک یا سادەیە و بتنێ ب ڕێیا گۆهۆڕینا شێوازێ حەفازێ و کرنا دو حەفازان پێکڤە یان بەستنا قاییشەکا تایبەت د ماوەیێ چەند هەیڤەک دا گەهـ دزڤریتە جهێ خۆ یێ سروشتی بێی پێدڤی ب چ نشتەرگەریان، بەس ئەگەر دەستنیشانکرن پاشبکەڤیت و بگەهیتە عەمرێ ٧ تا ٩ هەیڤی، جومگە بەر ب ڕەقبوونێ دچیت و زارۆک دێ پێدڤی ب قۆناغا گێچکرنێ بیت، و ئەگەر پتر ژی گیرۆ بوو و گەهشتە پشتی ساڵ و نیڤیێ تا دو ساڵان، وی دەمی چارەسەری گەلەک ئالۆز دبیت و پێدڤی ب نشتەرگەریێن مەزن یێن بڕینا هەستیان و دانانا پلاتینان دبیت.
ب ڤی شێوەیی، هشیاربوونا پێشوەخت یا دایک و بابان، نەمازە ئەگەر پێشینەیا ڤێ نەخۆشیێ د بنەمالێ دا هەبیت، و ئەنجامدانا پشکنینان ل دەمێ گونجای، فاکتەرێ بنەڕەتی یە بۆ پاراستنا زارۆکی ژ نشتەرگەریێن دژوار و زامنکرنا پاشەرۆژەکا ساخلەم بۆ ڕێڤەچوونا وی.
