خواندنەکا ڕیالیزمی بۆ رۆمانا (تۆڕ)
قەهرەمان عبدوللا بەرواری
رۆمانا (تۆڕ) یا نڤیسەر (بارزان حسێن محمد بیگداودی) ل سالا (2025) هاتیە چاپکرن، کو د شێوەیێ خۆ یێ قالبی دا پتر نێزیکی کورتەرۆمانێیە، بەلێ ژ بەرکو بنەمایێن رۆمانا درێژا سەردەم د ناڤ دا هەنە، لەورا هەر ب رۆمان ئەم دکارین پۆلین بکەین.
د پشكا ئێکێ دا:
من دیت کو رۆمان ل دۆر رۆلێ تۆرێن جڤاکی و کۆنترۆلکرنا وان ل سەر جڤاکی دزڤڕیت، و کا چەوا تێگەهێن کەڤن گوهۆڕینە بۆ تێگەهێن ئاڤاکری ل سەرکارلێکكرنێ و دەرکەفتن و ناڤوبانگییێ. هەروەسا من تێبینی کر کو نڤیسەری گەلەک دژبەری و هەڤبەرکرن بکارئیناینە، کو ڤێ چەندێ جوانیەکا زێدەتر دایە ڤێ پشکێ. نڤیسەری هەروەسا تەکنیکا «چیڕۆک د ناڤ چیڕۆکێ دا» بکارئینایە، ب رەنگەکێ کو دو یان سێ چیڕۆک د ناڤ گێڕانەوەیێ دا جهـ کرینە.
د پشكا دووێ دا:
چیڕۆک ب گەنجەکێ کورد ب ناڤێ (سالار) دەستپێدکەت، کو پەرتووکەکا کەڤن و پڕی تۆز ڤەدکەت، پاشان دنڤیت و خۆ د ناڤ باژێرێ (بازل) دا ل سویسرا دبینیت. پشتی خەون ب دوماهی دهێت، دبینیت کو ئەو د راستی دا ل گوندێ خۆ ل گەل باپیرێ خۆ دژیت، هەول ددەت ژ تۆرێن جڤاکی و پەیوەندیا د گەل خەلکی دا دویر بکەڤیت. ئێک ژ هەڤالێن وی سەرەدانا وی دکەت و پێشنیار دکەت کو کچەکا گوندی مارە بکەت. پاشان سالار بەحسێ کێشەیێن خۆ د گەل کچان دا ل باژێری دکەت، و دگەهیتە وێ باوەریێ کو کێشەیێن وی دێ د گەل وی دا بن تەنانەت ئەگەر بڕەڤیتە گوندی ژی، لەوما بڕیارێ ددەت بەرەف ئەوروپا بچیت. ئەڤ پشکە ئاماژێ ب هندێ ژی دکەت کو د هەر جڤاکەکێ دا «نخبە» یان دەستەبژێرەک هەیە هەول ددەت کۆنترۆلا جڤاکی بکەت و خۆ د پێشەنگ و دەستهەلاتێ دا بهێلیت. هەروەسا بەحسێ کێشەیا هەڤڕەگەزبازیێ ل ئەوروپا دکەت وەک پشکەک ژ وێ ڕاستی و تەکنیکا دەستهەلاتا ئەوروپی کار دکەت جڤاکێ خۆ کۆنترۆل بکەت. شێوازێ سەرەکی د رۆمانێ دا «گێڕانەوەیا گوتاریا ئاراستەکری»یە.
د پشكا سێیێ دا:
قارەمانێ رۆمانێ زانکۆیێ ب دوماهی دئینیت، بەلێ چ دەلیڤەیێن کاری نابینیت، دایک و بابێن وی ژ بەر ڤێ چەندێ خەمگین دبن. نڤیسەر دیار دکەت کو ئەوێن خودان نیاس بتنێ دکارن کاران بدەستڤەبینن. د لاپەرە (37) دا، دیالۆکەک د ناڤبەرا قارەمانی و کەسەکێ دا رویددەت کو ب پەیڤێن وەکی «کەر» بانگ لێ دکەت. نڤیسەر تێبینی دکەت کو گەلەک گەنج ناڤێن گیانەوەران د ناڤبەرا خۆ دا بکار دئینن، کەیفخۆش دبن ئەگەر ب ناڤێن وەک «شێر» بانگ لێ بهێتە کرن، بەلێ تووڕە دبن ئەگەر بێژنێ «کەر». قارەمان دبێژیت ئەڤ پەیڤە نەیێن جوانن، بەلێ هەڤالێ وی عوزرێ دخوازیت و دبێژیت مەبەستا من رێزگرتن بوو! قارەمان ژی بەرسڤێ ددەت: چەوا پەیڤا وەک «کەر» دبیته رێزگرتن؟ پاشان قارەمان و هەڤالێ وی ژ پێخەمەت دیتنا کاری، سیڤیێن (CV) خۆ دنڤێسن. نڤیسەر باس ل هندێ دکەت کو خواندن د «سەردەمێ پووچیێ» (عصر التفاهە) دا بێ بها بوویە. پشتی گەڕیان ل دەهـ کۆمپانیان، چ کاران نابینن. ئەو دبێژن کو باوەرنامەیان چ شارەزایی نەداینە وان، کۆلێژ تنێ جهەک بوو بۆ خواندنەکا رووکەشی (شکلی). قارەمان چ کاران نابینیت، خودان کار مووچەیەکێ گەلەک کێم پێشکێش دکەن، د دەمەکێ دا کو ئەو خودان باوەرنامەیا زانکۆیێ یە، هزردکەت کا چەوا دێ د چێشتخانەیەکێ دا کارکەت.
د لاپەرە (44) دا، نڤیسەر وەسفا کافتریان دکەت کو بووینە وەکی باژێرێن بچووک گەنج تێدا کۆم دبن. بەحسێ مژەکا دەستکرد دکەت کو (ژەهر) لێ دباریت، گەنجان ئاگەهـ ژ ئێک نینە، چونکی هەر ئێک یێ ب مۆبایلا خۆ ڤە مژویلە. هەروەسا دبێژیت پەرتووکێن ل وێرێ تنێ بۆ خەملاندنێ نە و مفا تنێ بۆ تەڤەنپیرکان هەیە. د لاپەرە (45) دا، دیمەنەکێ وەسف دکەت کو تێدا تبلێن کچەکێ وەکی ماران دبینیت کو خۆ د تبلێن هەڤژینێ خۆ وەردکەن، ئەو ژی تبلێن وێ د ناڤ دەستێن خۆ دا زیندان دکەت. قارەمان وەسا تەماشە دکەت وەک یێ فیلمەکێ رۆمانسی دبینیت، دبێژیت ئەز نزانم ئەڤ مروڤە یێن راستینە یان تنێ ئەکتەرن. پاشان داخوازێ ژ هەڤالێ خۆ دکەت کارەکی بۆ ببینیت، چونکی «بەرویکێن وی دگریان» ژ بەر بێ پارەییێ.
د لاپەرە (46) دا، نڤیسەر باس ل هندێ دکەت کو گەنج د بارودۆخێن سەخت دا دژین؛ هندەک د چێشتخانە و کافتریان دا ب مووچەیەکێ کێم کار دکەن و هندەک ژی هەر کار ناکەن. وان ب «سێوی» دشوبهینیت و دبێژیت ئەو هێرشی ئێک و دو دکەن. دبێژیت خودان شیانان چ ئارمانجێن روون نینن و ل کەسێن پووچ دگەڕن بۆ هاریکاریێ. مێشکێن وان د گوھ و چاڤێن وان دانە (تنێ ب دیتن و بهیستنێ دژین بێ هزرکرن). خودان کار ژی وەسا ل وان تەماشە دکەن کو کەسێن تەمبەلن و چ خودان شیان نینن.
د لاپەرە (47) دا، نڤیسەر دبێژیت بازرگان خوێنمژن، ئەو ئاگری بەرددەنە خەلکی ژ پێخەمەت بەرژەوندیا خۆ. گەلەک خودان کار دبێژن کو کارکرن ل دەڤ کەسێن دی جۆرەکێ کۆلەییێ یە، بەلێ چ بازرگان یان خودان کۆمپانیا گەنجان هان نادەن بۆ خۆ کاربکەن، چونکی دزانن بازرگانییا وان ل سەر هەبوونا ڤان گەنجان راوەستایە. نڤیسەر دبێژیت کێشە نە د کێمیا گەنجان دایه، نیشتمان یێ پڕی گەنجە، بەلێ ئەو تنێ ب تەمەن گەنجن، ژ لایێ هزری ڤە هێشتا د قوناغا سنێلەییێ دانە. نڤیسەر دبینیت کو تەخێن ژییێ وان مەزنتر وەل ل گەنجان کریە کو نەشێن وەلاتی بگوهۆڕن، سەرەرای هندێ کو گوهۆڕینا راستی دێ ب دەستێ وان بیت، بەلێ ئەو خودان هزر و بەرنامە و وێرەکی نینن، و نەشێن ژ ڤێ چوارچۆڤەیێ دەربکەڤن ژ بەر «ترسێ».
د دوماهیێ دا:
ئەز دبینم کو ئەڤ رۆمانە نە هەما رێکەفتەکە، نە تنێ بەحسکرنا بابەتێن نەراستن یان ڕستێن هاندەرن، بەلکو ل سەر دیمەنێن راستی یێن ژیانا گەنجان ئاڤا بوویە، وەکی بێکاری، دانەمەزراندن و کۆچبەریا وان بۆ دەرڤەی وەلاتی. ئەڤە ئەدەبێ راستییە؛ چونکی رەنگڤەدانا جڤاکی دکەت. هەروەسا لایەنەکێ پەروەردەیی تێدا هەیە، چونکی نڤیسەر هندەک جاران ب زمانەکێ ئاراستەکری وەکی مامۆستایەکێ پەروەردەکار دئاخڤیت، ئەز ڤێ چەندێ ب ئێک ژ تایبەتمەندیێن ئەدەبێ ریالیزم دبینم کو دەربڕینێ ژ جڤاکی دکەت، نەک ئەو ئەدەبێ کو تنێ ب درووشمێن بێ مفا گەنجان ژ کێشەیێن وان یێن راستی دویر دکەت.