چـارەكـرنا ژینگەهێ
فازل عومەر
ژینگەھ ب ئاخ و با و ئاڤ و زیندەوەرێن خوە ڤە، چ شینكاتی چ گیانەوەر، پێكڤە بوونەوەرەكێ زیندینە. ژ مێژە زانایان زاراڤێن ئێكۆلۆجی و ئێكۆسیستەم بۆ ئەڤێ ھەڤبەندیێ (زیندەوەر-سروشت) داڕێشتیە و گرنگیا وێ ھەڤبەندی و كارلێكیێ دیار كریە. چاوا بت، ھەر كێم و كاسی، ئان لاوازی و گوھەڕینەكا ل ھەر توخمەك ژ ئەڤان، ھنگار و باندۆر دەربازی ھەمیان دبت. بۆ نموونە؛ ژەھرەیەك بكەڤتە ناڤ ئاخێ، دەربازی ئاڤێ و گیای و پاشی گیانەوەران دبت و شوونا خوە ل ھەمیان دھێلت. ھەمان تشت بۆ بای ژی دروستە، وەختێ ژەھرەیەك دكەڤتە ناڤ، ب ھەناسەیێ و نیشتنێ دەربازی ھەمیان دبت.
ئەڤ گغزا زیندەوەر-سروشت وەكو جۆرەكێ ڤەگەڕانێ و وەرگوھاستنێ یە ژ فۆرمەكی بۆ یێ دی. ھەلبەت ب مەلیۆنێن سالان، ئەڤی سیستەمی كارێ خوە ب ئێك ئاوایێ بەردەوام دكر… تاكو مرۆڤێ ئاقلدار، مایێ خوە د ئەوێ گغزێ كری. ل قۆناغێن نێچیرێ و كەوال كەدیكرنێ و چاندنێ ژی، مرۆڤی گوھەڕینێن مەزن ل سروشتی و پێكڤەژیانێ نەكریە، لێ دگەل چێكرنا مەكینەیان و زێدە مەزاختنا تینێ و خامێن سروشتی (نەخاسمە نەفتێ) بۆ پەیداكرنا داخوازا زێدە لسەر تینێ… مرۆڤی ئەو تەرازیا مەلیۆن سالی و پتر تێكدا و ڤێڕا، باو و ئاڤ و ئاخ پیسكرن (دێ بێژم نەساخ كرن) و ئەڤ پیسبوونە (نەساخبوون)، مە بڤێت نەڤێت، دەربازی ھەمی زیندەوەران دبت.
ھۆسا ل ڕەخەكی تەكنۆلۆجیایێ و زانستان ئالاڤێن پاراستن و ژیدرێژكرنا مرۆڤی پێشدابرینە، ل ڕەخێ دی، ھەڤبەندیا وی دگەل زیندەوەرێن دی و سروشتی تێكدایە، ب گۆتنەكا دی؛ كەرستەیێن نەساخكرنا وی ژی زێدەكرینە.
د ئەنجام دا، ب ئەوا ئەم دبێژینێ پێشكەفتن، مرۆڤی ھەڤسەنگیا ژینگەھێ تێكدایە و نەساخ كریە. ھەلبەت، ئەو نەساخی ژ سروشتی دەربازی زیندەوەران ژی بوویە، بەری ھەمیان، مرۆڤان. لەو، وەسا دیارە ئەم ل سەردەمەكێ نەساخبوونەكا گشتی دژین، و فەرە ئەم چاوا دوختۆران بۆ دەردێن مرۆڤان بەرھەڤ دكەین، و ب ھزاران دەرمانان و جۆرێن تەكنۆلۆجیایێ بكاردئینین، وەسا كۆلیجان بۆ چارەكرنا سروشتی ژی دامەزرینین و دوختۆرێن سروشتی بكەین،.. بەلكی ھەڤسەنگیێ ڤەگەڕینین.
ھوون دزانن، كی دوختۆرێن چارەكرنا سروشتینە؟
بنێڕە كۆلان و جادەیان، ئەو كەسێن گێسك و جێریفك و كیسكێن گلێشی ڤێ بن، ئەو دوختۆرێن سروشتینە.
