جـۆرێن غـودێ و بەربەلاڤـبوونا وێ
د. احمد طيار بۆتی، تایبەتمەندێ نەخۆشیێن دل و هناڤا و شەکرێ و غودێ دیارکر کو نەخۆشیێن غودێ ب شێوەکێ گشتی دبنە چار جۆرێن سەرەکی: غودا پەریزادە یا کسلان (تەمبەڵ)، یا ژەهراوی، هەودانێن غودێ، و گریێن غودێ. ئەڤ نەخۆشیە ب ئێک ژ نەخۆشیێن زۆر بەربەلاف دهێتە هژمارتن، و رێژا تووشبوونێ ل دەڤ ژنان گەلەک پترە ژ زەلامان. ل دویڤ ئاماران و گۆت:
ل دەڤ ژنان، نێزیکی 10% تووشی ڤان نەخۆشیان دبن، ب تایبەت غودا کسلان. دەربارەی گریێن غودێ ژی، رێژە دناڤبەرا 50% حەتا 60% دایە و ل دەڤ زەلامان، ژ هەر ١٠٠٠ زەلامان نێزیکی ٢ کەس تووش دبن، و رێژا هەبوونا گرێیان دناڤبەرا 30% حەتا 40% دایە.
د. احمد طيار دیارکر کونیشانێن نەخۆشیێ ل دویڤ جۆرێ وێ دهێنە دهستنیشانکرن و ژوانژی، غودا کسلان، نەخۆش بەردەوام هەست ب ماندیبوون و سەرمایێ دکەت. وەراندنا پرچێ، خەموکی، هشکبوونا پیستی، و قەبزبوون ژ نیشانێن وێ نە. ل دەڤ ژنان ژی دبیتە ئەگەرێ تێکچوونا دەورا هەیڤانە. هەکە نەخۆشی دژوار بوو، دەنگ ستویر و بۆڕ دبیت، و سەر و چاڤ و حەفک دوەرمن.
دەربارەی غودا ژەهراوی، نیشان بەروڤاژین؛ نەخۆش هەست ب خۆهدانەکا زێدە دکەت، کێشا وی کێم دبیت سەرەڕای زێدەبوونا شەهیا خارنێ، و تووشی لەرزین، قوتانا دلی، و تێکچوونا بارێ دەروونی (نەمرتاحی) دبیت، دگەل وەرمیا حەفکێ یان دەرکەفتنا چاڤان بۆ دەرڤە و گۆتژی: دەستنیشانکرنا دروست کلیلا چارەسەریێ یە چونکی ئەگەر و جۆرێن غودێ گەلەکن. بۆ نموونە، غودا کسلان دبیت یا بەروەخت بیت و پێدڤی ب چارەسەریەکا دەمکی هەبیت یان چ چارەسەری نەڤێت، یان دبیت یا دومدرێژبیت و پێدڤی ب چارەسەریا بەردەوام هەبیت. هەروەسا غودا ژەهراوی ژی دبیت پێدڤی ب چارەسەریا سالەکێ یان پتر هەبیت. لادانا ژ رێنمایێن نۆشاری و کێم و زێدەکرنا دەرمانان ژ دەف خۆ، دبیتە ئەگەرێ ئاڵۆزیێن دژوار، وەک گۆهرینا غودا کسلان بۆ یا ژەهراوی، یان بەرۆڤاژی هندێ.
دیارکر ژی، دەرکەفتنا گرێیێن غودێ د سۆنەرێ دا واسوڵسێ و قەلەقیێ د دڵێ نەخۆشان دا چێدکەت، بەلێ د راستی دا گەلەک ژ وان پێدڤی ب ترسانێ نینن. تنێ رێژەکا زۆر کێم (کێمتر ژ 5%) ژ ڤان گرێیان دبیتە پەنجەشێر)، و نێزیکی 90% ژ وان حالەتێن پێنجەشێرێ ژی ب تەمامی دهێنە بنبڕکرن و گۆت: نشتەرگەری دهێتەکرن، هەکە پشکنینا شانەیی (زەرعێ) دیار کر کو یا پەنجەشێرە یان گۆمان ل سەر هەبیت، هەکە گرێیا غودێ گەلەک یا مەزن بیت و زەختێ ل سەر بۆڕیا هەناسێ یان یا خارنێ چێبکەت یان نەخۆش ب خۆ بخوازیت بۆ مەرەمێن جوانکاریێ راکەت یان هەکە قەبارێ گریێ مەزن بیت (پتر ژ ٤-٥ سانتیمەتران)، چونکی گۆمانا پەنجەشێرێ زێدە دبیت و ئەگەر ئەڤ گرێیە ببیتە ئەگەرێ چێبوونا غودا ژەهراوی.
