ڕەنگڤەدانا فولکلۆری د ڕۆمانا «گوند» دا

نارین حەمید سەبیح

پێشگۆتن
ڕومانا «گوند» یا نڤیسەرێ خودێ ژێ ڕازی «محەمەد سەلیم سواری» ڕومانەکا پرە ژ چقێن دارا فولکلۆرێ کوردییە، یا کو نڤیسەری تێدا جەخت ل سەر گرنگییا پاراستنا داب و نەریتێن فولکلۆرێ کوردی ب ڕەنگەکێ جوان و بالکێش کری، داکو بۆ خواندەڤانێ ڕومانا «گوند» یا تێکەل ژ ڕوودانێن مێژوویی و ناوچەیی یێن دەڤەرێ دیار بکەت، کو ئەو ژی دگەل تێکەلکرنا فولکلۆرێ کوردییە. ئەڤ ڕۆمانە ل ژێر ڕۆناهیا ڕوودانەکا تایبەت ژ مێژوویێ هاتیە نڤیسین؛ ئەو ڕوودانە ژی: سەردانا مەلا مستەفا بارزانی و ئەو کەسێن دگەلدا بۆ گوندێ «سوارێ» یە. خەلکێ گوندی ب مێڤانپەروەری و خزمەتکرنێ پێشوازی ل وان کر.
ئەو ڕوودانە ل سالا ١٩٤٥ ڕوودابوو. نڤیسەر کو دەمێ ڕوودانێ د ژیێ زارۆکینیێدا بوو، پشتی دەربازبوونا دەهـ سالان ژ ڕوودانێ، ژ باب و باپیرێن خۆ ڤەگێڕانا وی وەرگرت. پاشی دەست ب نڤیسینا ڕۆمانێ کر و بۆ ماوێ سێ سالان ل سەر وێ کار کر، هەتا ڕۆمان ل ڕێکەفتی ١٣/٧/٢٠٠٢ ل بەغدا ب دوماهی هاتی.

ناڤەرۆكا ڕۆمانا «گوند» ب کورتی
ڕومانا (گوند) هەلگرا چەندین ڕوودان و داب و نەریتێن جوانێن فولکلۆرێ کوردییە، کو ژ لایێ نڤیسەرێ ناڤهاتیڤە ب ڕەنگەکێ جوان و بالکێش هاتییە نڤیسین و دارشتن ل سەر (٣٥٤) لاپەڕان، ژ بۆ دانەناسین و دیارکرن و ڤەمانا فولکلۆرێ ڕەسەنێ کوردی. ڕوودانێن ڕومانێ تێکەلی کەسایەتیێن مێرخاس و چەلەنگێن کوردەواری کرینە، تێکەل ژ فولکلۆرەکێ زەنگین ب وی ڕەنگی مفایی بگەهینیتە خواندەڤانی و سەربۆران وەربگرن و حەز ژ فولکلۆرێ نەتەوا خۆ (نەتەوا کورد) بکەن.

کەساتیێن ڕومانێ
١- ڕێبەر: مێڤانێ گوندێ سوارێ.
٢- شێرو: مێرخاس و پەهلەوانێ گوندێ سوارێ.
٣- عەزۆ: برایێ شێرویی.
٤- حەلێ: خۆشتڤییا عەزۆی، کچەکا گوندی بوو.
هەروەسا دایکا عەزۆی و شێرویی و هەمی گوندی و کەسایەتیێن لاوەکی د ڕومانێدا.

ڕەنگڤەدانا فولکلۆری د ڕۆمانێ دا
ل سەر دو تەوەران دابەش دبیت:

١- تەوەرێ ئێکێ:
ئەدەبێ فولکلۆری (گۆتنێن مەزنان)
گۆتنێن مەزنان: ژانرەکێ فولکلۆری یێ گەلەک بەربەلاڤ و گرنگ دهێتە هژمارتن، نەخاسمە د ناڤ فولکلۆرێ کوردی دا ژ وان ژانرانە یێن کو ب شێوەیەکێ تێر و تەسەل د ناڤ ڕومانێ دا ڕەنگڤەداین، ب ڕەنگەکێ وەسا کو گرێدانەکا تایبەت ب سەردەم و بارودۆخ و جهێ ڕومانێ ڤە هەیە. هەروەکی د لاپەڕە (٥٩) دا د ڤێ گۆتنێ دا دیار دبیت: «خودانێ سەبرێ میرێ مسرێ یە». ئەڤە ژی گۆتنا (شێروی) بوو ل دەمێ کو (شێخ عەبدی) کو مەلا و مامۆستایێ گوندی بوو، دەمێ دگەل گوندیان و (شێرۆی) دئاخفتن و بەحس ل هاتنا (ڕێبەری) دکر.
د ناڤ جڤاکێ مە یێ کوردەواریدا گەلەک ژ داب و نەریتێن جیاواز دهێنە دیتن کو هەتا نوکە هندەک ژ وان د بەردەوامن. ئێک ژ وان داب و نەریتێن د ڕومانێدا ڕەنگڤەداین ئەو بوو ل دەمێ (دایکا شێرۆی) دگەل (سەبحا شێخ)ی هەڤژینا (شێخ عەبدی) دئاخفتی دەربارەی بووکێن خۆ، گۆتێ: «بووکا من ئێکا سوارییە و ئێکا سپیندارییە و یا دی ژی شلییە، بەلێ کەس ژ وان کچا شێخ و زەلامێن مەزن نینە. ئەڤجا من ل بەر بوو بۆ کوڕێ خۆ کچا مڕۆڤەکێ مەزن بینم، مانێ مەزنان یا گۆتی: ئاڤێ بینن ژ کانییان، ژنا بینن ژ عەسلییان، ژ نوو دێ بینن عەجێبییان». ئەڤ گۆتنە د لاپەڕێ (١٧٠)ی دا دیار دبیت.

٢- تەوەرێ دوێ:
کەلەپوورێ فولکلۆری
د ڕۆمانێ دا ڕەنگڤەدانا کەلەپووری دابەش دبیتە سەر سێ بەشان:

أ- کەرەستەیێن فولکلۆری:
ملەتێ کورد وەک نەتەوەیەکا کەڤن و خودان فولکلۆرەکێ کەڤن و ب ناڤ و دەنگ، ژ بلی گۆتنێن مەزنان چەندین بەشێن جودا جودا یێن ئەدەبێ فولکلۆری هەنە کو د ناڤ ملەتێ کورد دا گرنگی پێ دهێتە دان. هەر ژ کەڤندا ژ بۆ بڕێڤەبرنا ژیانا گوندان کەرەستێن فولکلۆری هەبووینە و بکارهاتینە. ژ وان کەرەستێن فولکلۆری یێن کو د ڕومانێدا ڕەنگڤەداین (حەیزەران) بوو، یێ کو پتریا جاران د زمانێ مەدا ئەم ب دارێ حەیزەرانێ ب ناڤ دکەین، لێ د ڕومانێدا وەک گۆپالەک دهاتە بکارئینان ژ لایێ کەسایەتییا (شێرۆی) ڤە، هەروەکی د لاپەڕێن (١٥، ١٨، ٢١٥) دا دیار دبیت. هەروەسا د لاپەڕە (٣١٤) ژی دا د ڕوودانەکێدا دیار دبیت ل دەمێ (شێرۆی) ب حەیزەرانا خۆ مامۆستایەکێ گوندی قوتایی، ل دەمێ کو زانی کارەکێ شاش یێ کری.
بکارئینانا کەرەستێن فولکلۆری د کەڤندا ژ لایێ ئافرەتێن کورد ڤە گەلەک یا بەربەلاڤ بوو، ژ وان ژی (کەدینە، کونک، جەودک، …هتد). ژ وان کەرەستێن کو د ڕومانێدا ڕەنگڤەداین د لاپەڕێن (٣٤، ١٠٩، ١٦٠) دا، ل دەمێ کو ئافرەتان ئەو بکاردئینان ژ بۆ داگرتنا ئاڤێ ژ کانیان یان ژی کارێن ئاڤدانا گیانەوەران. د فولکلۆرێ کوردەواریدا هەلکەفت و ئاهەنگ ژی بێ بەهر نەبوون ژ کەرەستێن فولکلۆری و کەڤنار وەکی (شەل و شەپک، دەهۆل و زرنا، بەرگیز، لەوەندی… هتد) کو د لاپەڕێن (٤٤، ٢٩، ١٢٠، ١٨١، ١٨٩، ٣٤٠) یێن ڕومانێدا ڕەنگڤەدەن.

ب- خوارنێن فولکلۆری:
خوارنێن فولکلۆری وەکی هەمی جۆر و بەشێن دی یێن فولکلۆری دابەشی جۆر و شێوێن جودا جودا دبیت و وان ژی جهەکێ گەلەك گرنگ و بەرفرەهـ د ناڤ فولکلۆرێ کوردی دا گرتییە. نڤیسەری ب ڕەنگەکێ جوان دەڕبڕین ژ ڤان خوارنان کرییە و د دەوروبەرێن جیاواز دا بکارهاتینە. هەروەک د لاپەڕە (١٠٩) دا دیار دبیت ل دەمێ کو برایێ (شێرۆی) دگەل ئێک ژ کوڕە جحێلێن گوندیان ب شەڕ کەتی ژ ئەگەرا وێ چەندێ کو ل دەهواتەکێ دەستێ کچەکا گوندیان گرتبوو. ئەڤجا ل دەمێ وان شەڕ دکری، شێرۆی گۆتبوو: «ئەگەر تو ژ ڕاستا برایێ منی، دێ دەرمانێ وی کەسی دەیێ». ئەڤجا بیرا برایێ وی ل مێرخاسی و زیرەکییا وی دهات کا چەوان ئەو شیا تەبەکەکا (نانی) بخۆت و بێی بهێنڤەدان ئەو نانێ تەنک هەمی خوار.
(پەلاڤ) خوارنەکا ب ناڤ و دەنگا کوردەوارییە، ل لاپەڕە (١٢٥، ١٣٠) دا ڕەنگڤەدایە ل دەمێ هەڤپەیڤینا د ناڤبەرا (حەلێ و فاتێ) دا ڕوودایی، ل دەمێ حەلێ گۆتی: «ئەگەر ژ ڕاستا عەزوی حەز ژ من کربا، دا بۆ من تشتەکی کەت، نێ هەر زەلامن پەلاڤێ دخۆن». ل لاپەڕێن (٢١٥، ٢١٦، ٢١٧، ٢١٨، ٣٤١) خوارنێن (نازکەنان، ئیپراخ، شلکا ب گوشت، …هتد) ڕەنگڤەددەن.

ج- کارێن فولکلۆری:
پێکهاتینە ژ وان بزاڤ و کارێن تایبەت ب هەر نەتەوەیەکێ ڤە کو ل دوویڤ داب و نەریت و فولکلۆرێ خۆ پێ ڕادبن. ملەتێ کورد ژی وەکو نەتەوەیەکێ خودان فولکلۆرەکێ دەولەمەند و زۆر ب بها و ب ناڤ و دەنگ، ب جۆرەهان کارێن کو ب شێوەیەکێ دەستپێکی و دووبارەبوویی د ناڤ ڕومانێدا هاتین كارێن (شیڤ کارک و شیڤ دەوار) ن، کو ل لاپەڕێن (٥٠، ٧٦، ٧٨، ٨٥) دا دیار دەبن، کو کارێن فولکلۆرینە ژ بۆ پەیداکرنا خوارنا گیانەوەران دهێنە کرن. نڤیسەری ئاماژە ب دو کارێن تایبەت ب زەلامانڤە دایە ل لاپەڕە (١٧، ١٨)، ئەو ژی کارێن (خانا جۆت، کاروانی). ئەڤە و چەندین کارێن جوان یێن فولکلۆری د ناڤ ڕومانێدا ڕەنگڤەداینە.

دووماهی ئەنجام
د ڕومانێدا ڕەگەزێن فولکلۆری و پێکهاتێن ڕومانێ ب شێوەیەکێ جوان هاتینە دارشتن. هەروەسا نڤیسەری مفایەکێ زۆر ژ فولکلۆرێ کوردی وەرگرتییە کو ب ڕەنگەکێ بالکێش د خزمەتا ئاڤاکرنا ڕووداناندا بکارئیناینە داکو خواندەڤان مفایی ژێ وەربگرن و گرنگییا پاراستنا فولکلۆری بۆ وان دیار ببیت.
ژێدەر (پەرتووک):
– خالد حسێن، بۆ مە گۆتن دەرگەهەک بۆ فولکلۆری، چاپا ئێکێ، ٢٠١٣.
– ڕێکێش ئامێدی (زکی محمد سعدالله)، حەیرانۆکێن کوردی، پشکا ئێکێ، دهۆک، ٢٠١٠.
– ئیدریس عبدالله، ئەدەبی میلی و فولکلۆری، بەرگی دووەم، هەولێر، ٢٠١٤.
– صادق بها‌و الدین ئامێدی، ژ فولکلۆرێ کوردی، ژ (١٤٩)، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٢.
– ئەنوەر محەمەد تاهر، خواندنەک د ڕومانا «برایێن کارامازۆف یا دۆستۆڤسکی»، گۆڤارا پەیڤ، ژمارە ٧٣، دهۆک، ٢٠١٦.
– نەوزاد پیرمۆس، یەشار کەمال و ئاڤاکرنا ڕومانا نەتەوەیی یا کوردی ب زمانێ تورکی، گۆڤارا پەیڤ، ژمارا ٧٣، دهۆک، ٢٠١٦.

کۆمێنتا تە