سێڤا ژیانێ
محسن عەبدولرەحمان
ل رۆژا 24/12/2025 خۆلا( 17) یا گەلەریا دهۆک چەندین نیگارکێشێن کوردستانێ ب کەڤالێن جودا بەشداربوون، ئێک ژ کەڤالان ب قەبارێ 70*80cm) – رەنگێ رۆنی ( ژ کارێ هۆنەرمەند (ساکار فاروق – سلێمانیێ) بوو،
ژن:
کەڤال ڤەگێڕانا چیرۆکا ناسنامە و بیردانک و ئێشا ژ بابکالان درێژیپێدایە، نیگارکێشێ کەڤال ب هێمایێن دوژدان و رەوشەنبیرییا کوردی دا داگرتییە، دهۆندر کەساتییا ئێکانە کو ژنەکە و سێڤەکا سۆر د دەست دایە، ئەو سێڤ دیاردکەت وەکو هێمایێ ژیان و پێتبوونێ سێڤا سۆر دناڤ رەنگێن سار دا هێمایێ ئێمانەتەکێ بهادار و بیرهاتنەک خۆشتڤییە، بزاڤێ دکەت دکاودانێن دژوار دا بپارێزیت ، ددیمەنی دا رەوشا سێڤێ نە ژبۆ خوارنێیە، بەلکو رەوشا زانینا مەزنە! روویێن چاڤنقاندی هایدانێ ب رەوشا نەبوون یان رادەستبوونێ ددەت، ئەڤە هەڤدژە دگەل ژنا ب خەم و هشیارا چاڤ ڤەکری، دێمێ ژنا بنەرەتی و جلکێن وێ لبەر رۆناهیێ مەهوەشەک پیرۆزیێ پێبەخشییە، روونشتنا وێ هایدانێ ب تێهزین و حێبەتیبوونێ ددەت، ددەمەکی دا دێمێن چاڤنوقاندی لبەر سها بنەفشی و کەزوانی رووبەرێ دناڤبەرا هش و نە‌هشیییە،، دهەنبەر دا دێمێ چوار ژنانە دپەروازەکی بازنەیی دا، وەکو دەرازینکا دەمی کو ئاماژەیە بۆ بیردانکا کومەکییا ژنێن کورد، چاڤێن گرتی ئەوێن ئاماژەدکەن درێژە سالێن ئازار، ژ دەستدان، کەلەکەبوونا ئێش و ژانان د چاڤەرێبوونا خۆشتڤیێن رێکا ڤەگەڕیانێ ونداکری، یان لێ هاتییە گرتن و بڕین، ژن ل دێمێن وان وەک دایک و داپیر و خووشک دنێریت، کو رەنگڤەدان و درێژەپێدانا ئەوانە.
سێڤ:
سێڤێ دئاشۆپە و فەرهەنگا کوردی دا جهەکێ گرنگ و بەرفرەهـ و ئەفسانەیی گرتییە، ئەو نەتنێ مێوەیە، بەلکو ئەو هێمایێ دلداری و هەلبژاردنا هەڤکویڤ و هەڤژینییە و بەرێ سێهربەندێ ئاڤزبوونێیە، پشتی سێڤ خوارنێ مەم و مەجرووم بیێ دایباب گۆهنێلیێ بکەن.. ئەو دبن، کچا میری سێڤێ ل سینگێ شاسوارێ بەهلەڤان ددەت، وەکو زاڤایێ هەلبژارتی! وەکو لژێر:
سێڤ و هه‌لبژارتنا هه‌ڤكویفی:
{دناڤ باژێری دا جهه‌ك وەک مەیدان دهێته دەستنیشانکرن، دا خه‌لك لێ کومببن، داوه‌ت و كه‌یفێ دكه‌ن، كۆڕ یان كچێن حاكم و میران بۆ خۆ به‌رێخۆددا‌نه هه‌ڤكویفه‌كی، هه‌ر وه‌ك دئه‌فسانه‌یا (نۆژه) دا هاتی: ((رۆژا پاشتر هندی كچ دباژێری دا هه‌ین حاكمی كۆمكرن، حاكم و هه‌رسێ كۆڕێت خوه ل گه‌ل هه‌ردوو وه‌زیرا چوونه سه‌ربانه‌كی هنداڤ خه‌لكێ باژیڕی و حاكمی هه‌ر كۆڕه‌كێ خوه سێڤه‌ك دا ڤێ و گۆت: دێ بۆ خوه به‌رێخوه بده‌ن كچكێت باژێری، هه‌چیا هه‌وه ڤیا و دلێ هه‌وه كه‌تێ، سێڤا خوه تێوه‌ركه‌ن و ب سینگێ وێ داده‌ن))
سێڤ و دوو گیانییا ژنێ:
ده‌روێشه‌كی ده‌ستێ خۆ هاڤێته جانتا خۆ سێڤه‌كا سۆر ئینا ده‌رێ، گۆته حاكمی: ئه‌زبه‌نی ئه‌ڤ شه‌ڤه وه‌ختێ دچییه ده‌ڤ نڤینا ژنا خۆ، ڤێ سێڤێ بكه دوو كه‌ر، كه‌ره‌كی بخۆ، بلا ژنا ته‌ژی كه‌ری دی بخۆت… دئه‌فسانه‌یا (ستێرنیاس و مێرخاس و رێناس)ی دا سێڤ بۆ دوو گیانییێ دهێته بكارئینان.
سێڤ و ده‌رمان:
(سێڤ) ده‌رمانێ نه‌ساخییا دئه‌فسانه‌یا (عه‌لییێ شڤان و سه‌یێ ره‌ش) دا، ده‌لال دبێژیت (كو سێڤ ده‌رمانه بۆ هه‌ر كه‌سه‌كێ نه‌ساخبیت)، دچیڤانۆكا (سێڤا داخوازێ) دا كو هه‌ر ژ ناڤێ وێ دیاره (سێڤا داخوازێ) ده‌رمانه.
سێڤ و گه‌نجاتی:
دناڤ ئه‌فسانه و چیڤانۆكێن كوردی دا، سێڤ وه‌ك ئالاڤه‌ك جادوویی بۆ زڤڕاندنا مرۆڤی ژ پیراتییێ بۆ گه‌نجاتییێ هاتییه بكارئینان، داكو به‌رده‌وامییێ ب ژیانێ بده‌ت. دئێك ژ چیڤانۆكێن كو ب ناڤێ (سێڤا سۆر) دا هاتییه ناڤكرن}.(1) رەنگێ گەرم ( سێڤا سۆر) درووبەرەکێ سار دا (شینێ گەزوانی) کرییە خالا سەنگەرەیێ، کو گرتنا ژنێ بۆ سێڤێ هایدانێ ب پێشبینییەک نێزیک ددەت.
رەنگ:
رەنگێن نیگارکێشێ هەلبژارتین بیرا بینەری ل رەنگێ چیا ل دەمێ هنگۆری دئینیت، شینی بنەفشی و گەزوانی دەربڕینە ژ خەمەکا ب رەنگێ پیرەپایزۆکا،» دروانگەها دەروونناسی دا شیانا گۆنجاندنێ دناڤبەرا هش و دلینیێ، هزر و چالاکیێ دا هەیە و هایدانبەخشا ڤیانێیە». (2)
جوداهییەک ژیرانە دناڤبەرا رەنگێن سار دا هەیە، ئەڤ جیاوازییە خالا سەنگەرەیە بۆ پاشخانە و دێمێن خەمگین و رەنگێن گەرمێن روویێ ژنێ و سۆرە سێڤی، کو راستەوخۆ چاڤێ بینەری بۆ ژنێ رادکێشیت، پرچا بەردای ب سەر کراسێ سپیدا بەردەوامیێ ددەت، بۆ ڤەکرنا کودێن جوانکارییا کەڤالی و شرۆڤەکرنا زمانێ بینڕای، وەکو بینەرەک فەرە رۆناهیێ بدەینە لایەنێن هێز و سستیێ:
جوانکاری و هێماگەری:
کەڤال ب هێماگەری و دەربڕینکەریێ شێلایە، بۆ ڤەگۆهاستنا رەوشا هەست و هشێ وێ ژنا ئامادە و ژنێن دناڤ پەروازێ بازنەیی دا، جوداکرنە دناڤبەرا خۆیەتییا ژنێ و سیبەرێ دا، هایددەت ب فرەکەساتیێ، ئانکو ئەو گیانێن دیردانکا هشێ ژنا نها دانە.
پۆختە:
کەڤال کارەکێ دلینیێ ناوازەیە بۆ ژنا کورد ئەوا دمیراتێ خۆیێ دەروونی دا خەندقی، ئەوا دوور ل ڤالاهیێ نە ل ژنان دنێریت، دەربڕین ژ مێژوویەکا درێژا قوربانیدانێ و پرچا وێ یا بەردای سیلاڤەکە ژ تالە سەرهاتییان، ب دیتنا کوردی ژن پارێزەر و پاسەوانا بیردانکا نەتەوەییە، (مێر پشتە و ژن هەر تشتە (3) کەڤال بەرجەستەکرنا ڤێ گۆتنێیە، سەرباری دێمێن خەمگین لێ هەر ژنا ل پێشیێ خۆراکرە، گرتنا ئەوێ بۆ سێڤێ نیشانا بەردەوامیدانێیە، دیسان ژن ئێکە و دناڤ چارچۆڤەیێ پەروازی دا چوار ژنن! د شیاندایە بهێتە دیتن و راڤەکرن، کو رەنگڤەدانا وێنەیێ ژنا ئێکێ د خۆدیکێ را دبیتە چوار، ئەڤە مە ڤەدگەڕینیت هەڤکێشا (2+2=1) ە، ئانکو کوردستان ئەگەر ل سەر نەخشەیا سیاسی چوار پارچەکری بیت، لێ وەکو وەلات هەر ئێکە و ددل دایە! (4)
کەڤال کارەکێ هێماگەریێ سەر ب خواندندگەها هێماگەری دگەل دەربڕینکەریێە، کو نیگارکێش گرنگیێ ب ڤەگۆهاستنا ژیواری ناکەت هندی گرنگیێ ب رەوشا هەستەوەری و هزرێن فەلسەفییێن ل پشت دێمێن کەسان ددەت، کەڤال کارەکێ بینڕایێ بهێز و سەرکەفتییە دراکێشانا بینەری دا بۆ دەڤەرا تێهزرینا کوور، نیگارکێشێ … کەڤال کرییە دوو پشک یان دوو جیهان کو پەروازێ بازنەیێ ژێکجودادکەت، ئەو چوارچوڤە دبیت پەنچەر یان دەرازینکا هشی بیت، لایەک «ئەز» یا هشیار بچاڤێن ڤەکری تەماشەی دەرڤە دکەت، ل لایێ دی (دچارچوڤەی دا) «نەهش» دێمێن دوبارەکری ژ ژنا بنەرەتی هایدانێ ددەت ب کەساتیێن جودا دئێک خۆیەتی دا، دبیت نیشانا بەرەبابێن پێشین یان رەوشێن دەروونی بیت، ئەڤ «خەما گراڤی» بەرجەستەبوونا « ململانا ناسنامەیێ» یە، هەچکو ئەو راستیێن یێن دی نەبینن دزانیت.
رەخنە:
بابەتێ نشتەرگەریێ (Anayomy) وەک لاوازی یان نەپویتەپێدان دپتریا کەڤالێن پیشاندای دا دهێتە تێبینیکرن، نیگارکێش هەولددەن ب رەنگان و پڕکرنا رووبەرێ کانفاسی وێ لەکەیێ ڤەشێرین، لڤێرە سەرباری هێزا دلینییا کەڤالی، لێ لاوازییا لایەنێ نشتەگەری سستی پەیداکرییە، وەکو درێژییا ستویێ ژنێ، گرجییا ملان، لەپی ل سەر زەندکێ و تبلێن سێڤ گرتی، جورە هشکییەک دایە لەشی.
* دیسان وندابوونا سیبەرێ و نەدیاربوونا کوریژکێن کراسی..کو نیڤا ژێری ژ کەڤالی خاڤ هێلایە وەکو رووبەرەکێ نەتمامکری، تنێ لەوەندی و ئێلەکی ناسنامەکا کوردی دایە کەڤالی.
* روویێن هەر چوار ژنان هەمان چاڤنوقاندنە، هەبوونا هەر چوار روویان ل لایەکی و بهەمان دەربڕین، دشیان دابوو هەر روویەک درەوشەک جودا دا ل کوژییەکێ بایە، دا وەک دانەیەک دوبارەکری ب ئێک رووی بەرچاڤنەببانە.
ژێدەر:
جه‌میل محه‌مه‌د شێلازی، پانزده ڤه‌كۆلینێن (فۆلكلۆری – ئه‌ده‌بی – دیرۆكی) یێن ده‌ڤه‌را به‌هدینان. پەرتووک بەلاڤنەبوویە.
(الجز‌ء الثالث… اڵالوان ودلالاتها فی فن الرسم، 7 رجب 1447، http://alwaght.n.
(پەندا کوردی)
سیاسەتڤانێ کورد وسمان بایدەمیر
