ناڤێن گیایێن خوارنێ و گیایێن ئاده (دهڤهرا بهروایا وهك نموونه)
جڤاتا زمانزانێن كۆرد ـ دهۆك
ناڤێن گیایێن خوارنێ و گیایێن ئاده (گیایێن بۆ دهرامهتی د زیانبهخش). ژ جڤاتا زمانزانێن كورد ـ دهۆك دیارینه؛ بۆ كهسێن كارێ فهرههنگێ دكهن، یان ڤهكۆلینان ل سهر گیایێن خوارنێ و گایێن زیوان دكهن، (زیوان: ئهو گیانه ئهوێن دبهر چاندنێ را شین دبن). ئانكۆ بۆ كهسێن رۆژانێن وان ل چهلوچیا، دڤێن بنیاسن و مفای ژێ ببینن. یان بۆ كهسێن زمانزان و كهسێن حهز ژ زمانێ خوه یێ شرین دكهن مفای ژێ ببینن. ئانكۆ بهێنه پاراستن و ل ژبیركرنێ و نهنیاسینێ قورتال ببن.
یهكهم: ناڤێن گیایێن خوارنێ؛
ئهڤ رهنگه گیایه ل دهڤهرا بهرواریان دخوارن؛ هندهك ب خاڤی و هندهك كهلاندی دهاتنه خوارن و پرانی ژی ل بهر گرارا دكرن، لهوا دگۆتێ:
گرار: گرار: ژ گیا یار هاتیه،”گرارێ، ب گیایێ بهارێ. یان: بهاره خوارن گراره”؛ واته گیا ههڤالێ وێ خوارنێ یه “وهكی بێژی: “خیار، بهیار، بههار.. خیار: ب خوێ خۆشتر لێ دهێت، لهو گۆتیه خیار؛ خوێ ههڤهلا وی، یارا وییه (یار: گهلك واته ههنه وهك: ههڤال، دلدار، ئهڤیدار شهیدا. یان: یار، یارو، یارێ؛ (عشیق/ عشیقه). “هندیكه پاشگرا (ار)؛ پرانی یا وێ ژ بنیات یا ژ (یار) هاتی، یان یا ژ (وار) هاتی و سڤك بووی، ڤێ هزرێ ژێ بكه، ب ساناهی واتا وێ پهیڤا (ار) پێڤه دێ زانی”. ههلبهت هندهك گیا ژی ل سهر پێ دهاتنه خوارن یان دهاتنه مێژتن. ژبهر رهنگ و گرنگیا وان ناڤێن هندهك گیا
د ناڤ سترانان، مهتهلۆك و پهندا دا دهاتن گۆتن، وهكی ب هندهك خوارنێن ئاسایی را دگۆتن: ب نموونه: “پهلاڤه، زهریا گهردهن زراڤه؛ ( پهلاڤ: واته پهلۆك یێن د ناڤدا، یان پهلۆك دبهر ههنه، (پهلۆك وهك؛ لۆبی، نۆك، ماش و نیسك ..تد. (پهلۆك: البقولات). ههكه نه گیا و نه پلۆك؛ دبهر برنجی نهبن، دبێژنێ: برنج یان برنجا رویس”. یان وهكی دبێژن: (سووفكێ ددان تیژ، گویز خۆشترن. یان مێویژ..). ئهڤجا ههر وهسا بۆ گیایێن خوارنێ ژی دهاتنه گۆتن، یان ژ بۆ نیاسینا جهێ وان یان ژ بۆ رهنگێ وان دهاتن دگۆتنێ؛ وهكی ئهڤێن ل خوارێ:
“روی روونێ مینا شویشێ
ته بهژن؛ ژ نێركا لۆیشێ.”
یان وهكی ب جهێ رێڤاسێ را دبێژن:
“رێڤاسێ؛ رێڤاسێ
ته دبینم،
ل چیا یێن ئاسێ.
یان:
رێڤاسێ دێ بینی
ل زنارێن ئاسێ”.
ناڤێن هندهك گیا وهك مهتهلۆك (مامك) ژی دهێنه گۆتن:
“چوومه لاتهكێ ژ لاتێن ئاسێ
نهشیام ب دوریم،
ژ بهر نێركێ رێڤاسێ، (مامك)”.
یان ب سێ بسكێ را دگۆتن:
“سێ بسكێ، سێ تایێ
ل ناڤ حهوشێ رازایێ
بۆ كازم و زهكیایێ”.
و هندهك گیا ل دووڤ كارێ وان پێرا دهاته دگۆتن وهك:
” كهنگرا؛ دكهنه د بهر
كۆتل هویرا..”.
یان وهكی “گۆتنێن مهزنان” ژی ناڤێن هندهك گیا دئینان:
“بای بهراش دبرن،
پسیارا كرنگ پهرا دكرن”.
جاران ژی هندهك گۆتنێن روماسی بكارێ گیا را دهاتنه گۆتن، وهكی ب چوولینێ را دگۆتن:
“كچێ جانێ، وهره،
بچینه چوولینێ،
چوولین نهبیت،
دهست دهین دخوینێ”.
جاران ژی ناڤێ بههارێ و گیای ڤێكرا دئینان:
“گرارێ، ب گیایێ بههارێ.
بهاره، خوارن گراره”.
گلوگیا ل دهڤهرا بهرواری مشه د نیاسین و د خوارن و هشك ژی دكرن و ههر چوار وهرزێن سالێ د هاتنه خوارنێ. ئهز باوهرم، ههر خوارنهكا گیا ل بهر ههبیت دبێژنێ: گرار. رهنگه ناڤێن ئهڤان گیا یێن ل ژێری ناڤێن وان هاتین ئیناین، ل هندهك دهڤهرێن دی ژی یێن كوردستانێ ههنه، لێ رهنگه ناڤێن وان ب ههمان شێوه یان ب شێوهك دی ببێژنێ و د هێنه ناڤكرن. ((بهلكی ل پرانیا دهڤهرا بههدینان ژی ئهڤ رهنگه گیایه هاتینه خوارنێ و دیسا ب هندهك ناڤێن دی بنیاسن، گهلهك ژ ڤان گیایێن خوارنێ ناڤێن خۆ یێن زانستی ژی ههنه و جیهانینه)). ئهڤجا ئهو گلوگیایێن خوارنێ ژی ناڤێن وان ئهڤێن خوارێ نه:
1ـ لویش
2ـ سۆڕیاز
3ـ كاری كهلهوی
4ـ كاری پههنك
5ـ كاری چچك
6ـ چوینگ
7ـ سترك
8 ـ تۆلك (تۆلكا كهرا)
9ـ تۆلهترش
10ـ بندارك/ بادم
11ـ سێبسك
12ـ كهڤلهپیر
13ـ ترشۆك
14ـ مارۆژی
15ـ برهدهق/پیسپیزۆك/ فهریك
16ـ گێزبهلۆك
17ـ شهكرۆك
18ـ رزیانك
19ـ بهرههل/ بهرحهل
20ـ سپنگ
21ـ كویزماز/ كویز/ پیز
22ـ تهرحا دریێ
23ـ بنكێ گێزه گیای
24ـ نان چویچك
25ـ بنكێ دهلاڤی یێ تهر
26ـ هنگهدان
27ـ سیرك
28ـ ترشۆك (ترشۆكا كاكهرا)
29ـ كرنگ/ كنگر
30ـ گیابهند
31ـ كۆلیلكا بهێ
32ـ فسگۆرگ
33ـ گویرسك/ كویزرك
34ـ پێرپوینه
35ـ كهرافس
36ـ پوینگ
37ـ رهشاد
38ـ قوراد
39ـ گهنمۆك (رهنگهكێ گیایه)
40 ـ گێژنگ
41 ـ پهركهوك/ پێكهوك
42 ـ پهرۆپێ ( دیلستانك)
43 ـ بنكێ قهرهمی/ لهڤهنی
43 ـ خوشخوهشك
45 ـ تهرحا خهلهندوری
46 ـ گرگێچكا/ شهكرۆكا سهرتهشیكی
47 ـ سهرمێوك/ قرمێوك
48 ـ كهربهشك
49 ـ مهژی بهرخك
50 ـ رێڤاس
50 ـ قونخۆریك
52 ـ پیننگهسۆر
53 ـ كهنگر زهر
54 ـ كرنكر رهش
55 ـ شیرگڤه
55 ـ بهردوخوینك
56 ـ گیا زاڤاك
57 ـ بۆسیر
58 ـ جاتر
58 ـ چوولین
51 ـ رحانا سپی
60ـ چهڤر
61ـ كڤارك
62ـ قوپكێ ههلزێ
63ـ بابهلیسك
64ـ چنارۆك
65ـ حهسهنیسك/ ههسهنیسك
66ـ مێژمێژۆك
67ـ پیڤۆك
67ـ كهركۆل
68ـ تمامیتك
69ـ بهقل
70ـ بنكێ ههلزێ
71ـ كهلی ههسپ
72ـ كهلی زهرك
73ـ كهلی گێژك
74ـ كهلی هنبان
75ـ كهلی خیزك
دووهم: ناڤێن گیایێن ئاده، ئانكۆ بۆ چاندنێ (كشتوكالی) د زیانبهخش.
ئێك: ئهڤ ئاده ئانكۆ گیایه دناڤ برنجی شین دبوون:
1ـ بهرا بنرج/ داریجان
2ـ چرك
3ـ دهرزیلۆك
4 ـ زهنگلۆك
5 ـ كهڤز
6ـ قهرهم
7 ـ گیاشۆك.
دو: ئهڤ ئاده، ئانكۆ گیایه د ناڤ گهنمی شین دبوون:
1ـ زیوان
2ـ گێزهگیا
3ـ بیڤێر
4ـ كرنگ
5ـ سهرتهشیك
6ـ سڤێری
7ـ كۆنجرك.
سێ: ئهڤ ئاده، ئانكۆ گیایه د ناڤ باجان و خیاراندا شین د بوون:
1ـ گۆرگههـ (گهلهك یا ترسناك بوو/ خهتهر بوو)
2ـ پوینگ
3ـ دهلاڤ
4 ـ فرویزی
5 ـ كاریش
6ـ پێر پوینه
7ـ گێژنگ
8 ـ لێڤلاڤك
9ـ تهڤنهزهرك
10 ـ داریجان.
دووماهی: ئهڤان گیایێن خوارنێ (گیایێن شرین)، ئانكۆ ئهوێن دهێنه خوارن و ئهوێن ئاده هاتنه گۆتن و تۆماركرن. بهلێ هێژ یا پێدڤیتر مایه. ئهو ژی ئهوه؛ ههر گیایهكی ژ وان پێدڤیه وێنێ وی ل گهل ههبیت، دا خهلكهك بنیاسیت و پشتراست بهێنه خوارن، كۆ چ ئهنجامێن نهرێنی ژێ چێ نابن، ئهڤه ما ل هیڤیا ئهوان كهسێن گیاناس، ئانكۆ ئهوێن ل گوندا دژین و د ڤی بیاڤی دا د شارهزا، وێنێن ڤان گیا یێن ناڤبری بگرن ل سهر ناڤێن وان دانن. (1)
جڤاتا مانزانێن كورد ـ دهۆك
