مه‌سعود بارزانی

پشكا هه‌فتێ

115

پشتی سه‌ره‌دانا وان بۆ ده‌ڤه‌را مه‌ریوان بۆ لێكۆلینێ‌ د زانیاریێن لقا چار دا ل دۆر ره‌فتار و هه‌لوه‌ستێن ئیرانێ‌ ل هه‌له‌بجه‌، رۆژا 22ی ئادارا 1988ێ‌ عه‌بدولموهه‌یمه‌ن بارزانی و حاجی حاجی برایم ڤه‌گه‌ریان، ئاشكرا بوو كو كاره‌ساته‌كا مه‌زن روودایه‌، لێ‌ تا ڤێ‌ ده‌مژمێرێ‌ زیان ب ته‌مامی ناهێنه‌ زانین.

رۆژا 23ی ئادارا 1988ێ‌ ژ سپێدێ‌ هه‌تا چارێ‌ ئێڤاری، دوژمنی پێنج هێرش كرنه‌ سه‌ر چیایێ‌ گله‌زه‌رد و ده‌ربه‌ندیخان، ل گۆره‌ی برووسكه‌كا لقێن سێ‌ و چار، هه‌موو هێرش هاتینه‌ شكاندن و نه‌چار كرینه‌ پاشڤه‌بزڤرن.

رۆژا 24ی ئادارا 1988ێ‌، هێرشا دوژمنی ل سه‌ر چیایێ‌ گله‌زه‌رد هه‌تا ده‌ربه‌ندیخان به‌رده‌وام بوو، پێشمه‌رگه‌ و هێزان به‌رگریه‌كا قه‌هره‌مانانه‌ كر، هه‌رچه‌نده‌ هێزێن حزبا شیوعی و بزاڤا ئیسلامی جهێن خوه‌ چوول كرن، لێ‌ هێرشێن دوژمنی شكه‌ستن. ب مخابنی ڤه‌ دوژمنی ب دژواری گوندێن ده‌ردۆرا ده‌ربه‌ندیخان (سێوسێنان) كیمیاباران كر كو د ئه‌نجام دا شێست و هه‌شت وه‌لاتی شه‌هید و پێنجی و سێ‌ كه‌س ژی بریندار بوون، گوند ژی وێران بوو.

هه‌تا ئیراقێ‌ كوێت داگیرنه‌كری، زلهێز هه‌مبه‌ری وێ‌ كاره‌ساتا بێ‌ وێنه‌ بێ‌ هه‌لویست بوون، وه‌لاتێن دی ژی چاڤێن خوه‌ ل وێ‌ تاوانێ‌ نقاندن، خو هه‌تا هنده‌ك وه‌لاتان داكۆكی ژی دكر كو ئیراقێ‌ تاوانه‌كا ب ڤی شێوه‌ی ل هه‌له‌بجه‌ نه‌كریه‌، هنده‌كان ژی ئیران تاوانبار كر كو هه‌موو بێ‌ رامان و بێ‌ بنه‌ما بوون. د راستی دا پشتی ژناڤچوونا رژێمێ‌ ژی ل سالا 2003ێ‌ ئه‌مریكا و ئه‌ورۆپا د ڤی بابه‌تی دا گه‌له‌ك خه‌مسار بوون. ب هه‌ر ره‌وشه‌كێ‌ بیت كیمیاباران هاته‌ كرن و زارۆك و ژنێن كورد بوونه‌ قوربانی.

پشتی داگیركرنا كوێتێ‌، وه‌لاتان ب ده‌نگێ‌ بلند گۆتن، ئه‌ڤه‌ تاوانه‌كا مه‌زن بوو، كۆمكوژیه‌ و ل گۆره‌ی هه‌موو قانوونان سزا ل سه‌ر هه‌یه‌، گه‌له‌ك ژ كۆمپانیێن ئه‌ورۆپی بۆ دروستكرنا چه‌كێ‌ كیمیایی هاریكاریا ئیراقێ‌ كریه‌، ب مخابنی ڤه‌ هاتنه‌ به‌رده‌پۆش كرن.

سالا 1989ێ‌ من ژ رۆنامه‌ڤانه‌كێ‌ ئه‌لمانی یێ‌ دۆستێ‌ كوردان، ب ناڤێ‌ دیشنه‌ر، نڤیسه‌رێ‌ پرتووكا (أحفاد صلاح الدین) پرسیار كر، دێ‌ چاوا شێین سكالایێ‌ ل سه‌ر چه‌ند كۆمپانیێن ئه‌ورۆپی تۆمار كه‌ین یێن هاریكاریا ئیراقێ‌ كری بۆ دروستكرنا چه‌كێ‌ كیمیایی؟ گۆتی: “به‌لگه‌ هه‌نه‌؟ من گۆت: مه‌ زانیاریێن ته‌مام و پشتراستكری یێن هه‌ین. گۆتی: هه‌كه‌ به‌لگه‌ نه‌بن دبیت هوون ل دادگه‌هێ‌ تاوانبار ده‌ربكه‌ڤن .!  ئه‌ڤه‌ یا سه‌یره‌.

پێدڤیه‌ ئاماژه‌ ب رۆل و هه‌دار و وێره‌كیا رۆژنامه‌ڤان، گوین رۆبرت، بهێته‌ كرن كو پێخه‌مه‌ت لێگه‌ریان و دیتن و وه‌رگرتنا نموونه‌یا ئاخێ‌ ل جهێ‌ كیمیابارانكرنێ‌ گیانێ‌ خوه‌ ئێخسته‌ مه‌ترسیێ‌ و پاشی ل تاقیگه‌هێن ده‌رڤه‌ ب كارئینانا چه‌كێ‌ كیمیایی هاتیه‌ پشتراست كرن و ئه‌گه‌ره‌كێ‌ گرنگ و مه‌زن بوو بۆ ئاگه‌هداركرنا رایا گشتی یا ده‌رڤه‌ ل دۆر وێ‌ ئێكێ‌ كو كوردستان هاتیه‌ كیمیابارانكرن.

پێدڤیه‌ ل ڤێرێ‌ ئاماژه‌ بكه‌م كو ئه‌م وه‌كو كورد نه‌شیاین ب باشی ڤێ‌ تاوانا مه‌زن یا رژێمێ‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا ملله‌تێ‌ خوه‌ بكاربینین و دووڤچوونا به‌رده‌وام و قانوونی ل دۆر تاوانباران بهێته‌ كرن و قه‌ره‌بۆیا قوربانیێن ئه‌نفال و كیمیابارانێ‌ بهێته‌ كرن. نها ژی ده‌لیڤه‌ مایه‌، پێدڤیه‌ رژدتر بین و دووڤچوون و لێكۆلینێن زێده‌تر ل دۆر وێ‌ تاوانێ‌ بكه‌ین، ژ به‌ر كو حكومه‌تێن ئیراقێ‌ یێن پشتی 2003ێ‌، میراتگرێن حكومه‌تا به‌عسن و پێدڤیه‌ به‌رپرسایه‌تیا قانوونی و ئه‌خلاقی ب ستۆیێ‌ خوه‌ڤه‌ بگرن.

ل گۆره‌ی برووسكه‌كا لقێ‌ چار ل رۆژا 25ی ئادارا 1988ێ‌، دوژمنی چه‌ند ده‌ڤه‌ره‌ك داگیركرن، وه‌كو ده‌ربه‌ندی فه‌قره‌ و ئاوه‌كه‌ل. ده‌مژمێر شه‌شی ئێڤاری ژی پێشمه‌رگه‌یێن قه‌هره‌مان د هێرشه‌كا به‌رۆڤاژی دا شیان هه‌موو وان جهان بگرن یێن دوژمنی ده‌ست ب سه‌ردا گرتی. د وێ‌ سه‌ركه‌فتنێ‌ دا سه‌ید سالح ب سڤكی بریندار بوو.

38- رۆژا 30ی ئادارا 1988ێ‌، لقێن سێ‌ و چار ب برووسكێ‌ ئه‌م ئاگه‌هداركرین كو دوژمنی ل به‌ره‌یێن بازیان، سه‌نگاو، ده‌ربه‌ندیخان و گله‌زه‌رد هێرش ئینایه‌ و شه‌ره‌كێ‌ دوژار به‌رده‌وامه‌. پشتی نیڤرۆ ده‌نگوباس بۆ مه‌ هاتن كو دوژمن گه‌هشتیه‌ قه‌ره‌داغێ‌. مه‌ ژی لقێن سێ‌ و چار ئاگه‌هدار كرن كو هندی بشێن به‌رگرییێ‌ بكه‌ن، لێ‌ هه‌كه‌ نه‌چار ژی بوون هزر د خوه‌ڤه‌كێشانێ‌ دا بكه‌ن و ب هه‌ماهه‌نگی ل گه‌ل ئالیێن دی بڕیارا دروست بده‌ن.

39- رۆژا 25ی خزیرانا 1988ێ‌، دوژمنی بزاڤه‌كا مه‌زن دكر ل به‌ره‌یێ‌ مێرگه‌سۆرێ‌ پێشڤه‌ بهێت. شه‌ڕه‌كێ‌ گران و دژوار روودا، پێشمه‌رگه‌ی به‌رگریه‌كا قه‌هره‌مانانه‌ كر. ب مخابنی ڤه‌ د ڤێ‌ به‌رگرییێ‌ دا خاتو ئاره‌ب، ئیبراهیم شێخۆمه‌ر كانیه‌لنجی، سه‌عید حسێن مه‌مۆلی و عه‌لی خدر ئیبراهیم شه‌هید بوون و گه‌هشتنه‌ كاروانێ‌ نه‌مرێن گه‌لێ‌ مه‌.

40-  داستانا سۆتكێ‌، فه‌وجا 143:

رۆژا 13ی ئادارا 1988ێ‌، لقێ‌ ئێك ب برووسكێ‌ ئه‌م ئاگه‌هداركرین كو د هێرشه‌كا قه‌هره‌مانانه‌ دا، پێشمه‌رگه‌ی ده‌ست ب سه‌ر باره‌گه‌هێ‌ فه‌وجا سه‌د و چل و سێ‌ یا جاسم سلێڤانه‌یی دا گرتیه‌. د وێ‌ هێرشێ‌ دا موقه‌دم كه‌مال مه‌جید هاته‌ كوشتن و سێ‌ كه‌س ژی ب ئێخسیری هاتنه‌ گرتن. ب مخابنی ڤه‌ د وێ‌ چالاكیێ‌ سێ‌ پێشمه‌رگه‌یێن قه‌هره‌مان و گیان ل سه‌رده‌ست شه‌هید بوون و نه‌هێن دی ژی بریندار بوون. ل رۆژا 26ی ئادارا 1988ێ‌ لقێ‌ ئێك ب برووسكه‌كێ‌ ئه‌م ئاگه‌هدار كرین كو دوژمن ب نیازا هێرشكرنێ‌ یه‌ بۆ سه‌ر باره‌گه‌هێ‌ لقێ‌ ئێك. لقێن سێ‌ و چار ژی ئه‌م ئاگه‌هدار كرین كو د گه‌ل ئێكه‌تیێ‌ و سۆشیالیستێ‌ بڕیار دایه‌ بۆ هێلا نوو پاشڤه‌بزڤرن و ب رێككه‌فتن.

رۆژێن 27 و 29ی ئادارا 1988ێ‌، هێرشا دوژمنی بۆ سه‌ر ده‌ڤه‌را قه‌ره‌داغ به‌رده‌وام بوو و ژبلی به‌ره‌یێ‌ شاره‌زوور و ده‌ربه‌ندیخان، ل چیایێ‌ كه‌دۆشیش هێرش ئینایه‌ و پێشره‌وی كریه‌، شه‌ڕه‌كێ‌ گران هه‌یه‌ و چه‌ندین هێرشێن دوژمنی هاتینه‌ تێكشكاندن.

چالاكیێن سیاسی و پارتیزانی یێن پێشمه‌رگه‌ی

د ناڤبه‌را چریا دویێ‌ یا سالا 1979ێ‌ هه‌تا هه‌یڤا گلاڤێژا سالا 1980ێ‌، پێشمه‌رگه‌ی سه‌د و هه‌شت چالاكی ل دژی رژێمێ‌ كرن و د هه‌موویان دا زێده‌تر ژ هه‌شتسه‌د و پێنجی ئه‌فسه‌ر و له‌شكری ز هاتنه‌ كوشتن و دو هزار و هه‌ژده‌ كه‌س ژی بریندار بوو، چل و نه‌هـ ترۆمبێلێن له‌شكری هاتنه‌ تێكشكاندن و ده‌هـ تۆپ ژ كارئێخستن، چالاكیێن لقان ب ڤی شێوه‌یێ‌ خارێ‌ بوون:

لق / هێز  چالاكی

لقێ‌  ئێك  32

لقێ‌  دو    28

لقێ‌  سێ‌  8

لقێ‌ چار   7

لقێ‌ سێ‌ و لقێ‌ پێنج ب هه‌ڤپشكی 1

لقێ‌ سێ‌ و لقێ‌ چار و لقێ‌ پێنج ب هه‌ڤپشكی  2

لقێ‌ سێ‌ و هێزا سه‌ركردایه‌تیێ‌ ب هه‌ڤپشكی 1

لقێ‌ سێ‌ و لقێ‌ چار ب هه‌ڤپشكی 1

هێزا بارزان 24

هێزا برادۆست  19

لقێ‌ پێنج 8

ده‌ستكه‌فتێن پێشمه‌رگه‌ی د ڤان چالاكیان دا پێكهاتی بوون ژ:

چه‌ك               ژماره‌                  چه‌ك             ژماره‌

دۆشك                2                    نارنجۆك           92

بڕنۆ                 37               گولله‌یێن 81ملم            50

كلاشینكۆف        7               گولله‌یێن دۆشكێ‌           2500

گرینۆف                   3        گولله‌یێن گرینۆفێ‌          1000

دیكتاریۆف               3             گولله‌یێن رۆسی       29000

تۆپ                   1                  فیشه‌كێن برنۆیێ‌    4000

تۆپێن 60ملم            2             رۆكێتێن ئار بی جی                44

ئار بی جی               2             مه‌تاره ‌                                    50

ترۆمبێل                   1             كه‌لوپه‌لێن دی                          45

بێته‌ل                      3

دووربین                  5

د وی ده‌می دا 38 پێشمه‌رگه‌یێن قه‌هره‌مان شه‌هید بوون و 28 پێشمه‌رگه‌ ژی بریندار بوون، هه‌ژمارا شه‌هید و بریندارێن لقان ب ڤی شێوه‌ی بوون:

لق/ هێز        شه‌هید          بریندار

لقێ‌ ئێك            9                    ـ

لقێ‌ دو            11                 17

لقێ‌ سێ‌        7                     2

لقێ‌ چار        5                      6

لقێ‌ پێنج         5                     2

هێزا برادۆست     1                               1