ل شه‌ڤا بوری ب ئه‌گه‌رێ لێچون و ته‌قینا سیسته‌مه‌كێ غازێ ل ئێك ژ پشكێن نافخۆیی ل دهۆكێ، سێ پولیس و قوتابیه‌ك و كرێكاره‌كێ گیانێ خوه‌ ژ ده‌ست دا و نێزیكێ 40 كه‌س ژی برینداربوون كو پرانیا وان قوتابیێن پشكێن نافخۆیی بوون، رێڤه‌به‌رێ گشتیێ پولیسێن پارێزگه‌ها دهۆكێ ژی دیاركر كو ب بریارا سه‌رۆكێ حوكمه‌تێ سیسته‌مێ غازێ هاته‌ راگرتن. عه‌قیدێ‌ مافپه‌روه‌ر بێوار عه‌بدولعه‌زیز، ئاماژه‌ ب وێ‌ یه‌كێ‌ دا، ئه‌ڤ سیسته‌مێ‌ غازێ‌ ب شاشی ڤه‌ هاتینه‌ دانان و دڤێت نه‌بنه‌ مه‌ترسی ل سه‌ر وه‌لاتیان، چونكو هه‌ر قنینه‌كێ‌ غازێ‌ هه‌كه‌ ب په‌قیت به‌رامبه‌ر ئێك كیلۆیا تێنتیێ‌ یه‌، مه‌ترسیا مه‌زنتر ئه‌وه‌ ئه‌ڤ تانكێن غازێ‌ یێن دناڤ مالان و كارگه‌ه و فرنان دا دهێنه‌ دانان ژ ته‌نه‌كێ‌ ده‌ستپێ دكه‌ن و هنده‌ك هه‌تا ده‌هـ ته‌نانه‌ و ئه‌گه‌ر ب په‌قیت دێ‌ رێژا وێ‌ به‌رامبه‌ر چه‌ند كیلۆیێن تێنتیێ‌ بیت!؟.

به‌رهه‌ڤكرن

ئه‌میر ئه‌ترووشی، نه‌وزاد هلوری و له‌زگین جوقی

د. عه‌لی ته‌ته‌ر، پارێزگارێ دهۆكێ دیاركر، ئه‌و ب ناڤێ  خه‌لكێ پارێزگه‌ها دهۆكێ و دام و ده‌زگه‌هێن وێ سه‌ره‌خوشیێ ل كه‌سوكارێن قوربانیان دكه‌ت و سلامه‌تیێ بۆ برینداران دخوازیت و گۆت: (شڤێدی ل ده‌مێ دروستبوونا ته‌قینێ هه‌تا نوكه‌ ئه‌م وه‌كو كارگێریا پارێزگه‌ها دهۆكێ، دیسان سه‌رۆك بارزانی و سه‌رۆكێ هه‌رێمێ و سه‌رۆكێ حوكمه‌تێ ژی هاتینه‌ ل سه‌ر خه‌ت و هه‌ر پێدڤیه‌ بۆ سلامه‌تیا برینداران و وه‌لاتیان گرتیه‌به‌ر، دیسان مه‌ لژنه‌كا تایبه‌تمه‌ند بۆ دووڤچوون ل سه‌ر روودانێ پێكئینایه‌ و دێ پێرابوونێن قانونی گرینه‌به‌ر، دا كو ئه‌ڤ روودانه‌ دووباره‌ نه‌بن، ژ به‌ر كو بۆ مه‌ سه‌رومالێ وه‌لاتیان ژ هه‌ر تشتی گرنگتره‌).

مه‌سرور بارزانی، سه‌رۆكێ‌ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ‌ بریارا راگرتنا سیسته‌مێ‌ غازێ‌ دا ل رۆژا 22/11/2022ێ‌ دا و كومبوونه‌كا به‌رفره‌ه ل هه‌ولێر دگه‌ل لایه‌نێن په‌یوه‌ندیدار ل سه‌ر سیسته‌مێ‌ غازێ‌ ئه‌نجامدا.

بێوار شێخكی، هه‌ڤالێ سێ ژ وان قوتابیان كو بریندار بووینه‌ بۆ ئه‌ڤرۆ گۆت: (سێ ژ هه‌ڤالێن مه‌ یێن قوتابی ل به‌ر روودانێ كه‌فتنه‌ و ره‌وشا وان باش نیه‌، ئه‌م دخوازین دووڤچوونێن جدی ل سه‌ر روودانێ هێنه‌كرن، ژ به‌ر كو مه‌ چو گونه‌ها خوه‌ نینه‌ ببینه‌ قوربانیێ هنده‌ك كارێن بازرگانی).

سه‌رحه‌د دوسكی، كه‌سوكارێ ئێك ژ شه‌هیدان بۆ ئه‌ڤرۆ گۆت: (جهێ داخێ یه‌ قوربانیێن ته‌قینێن سیسته‌مێن غازێ ل كوردستان و دهۆكێ ژی یێ زێده‌ دبن، زۆر د دلگرانین بۆ ژ ده‌ستدانا كه‌سوكارێن خوه‌، ئالیێن شوله‌ ژێ هه‌ر چ پێدڤی یه‌ دڤێت ب گه‌ره‌نتی بۆ پاراستنا وه‌لاتیان بكه‌ن، چونكه‌ دیاره‌ شاشی ژ سیسته‌می یه‌).

سه‌باح ئێك ژ وه‌لاتێن گه‌ره‌كا گرێ باسێ و شاهد حالێن روودانا ته‌قینا دهۆكێ بۆ رۆژناما ئه‌ڤرۆ گۆت: (ئه‌م ل ئێك ژ دوكانێن نێزیكێ روودانێ د روونشتی بووین و سه‌حا یاریێن موندیالێ دكر، ژ نیشكه‌كێڤه‌ ده‌نگه‌ك هاته‌ گوهێن مه‌، مه‌ بزاڤ كر خوه‌ نێزیكێ جهێ ده‌نگی بكه‌ین، به‌ری زۆر نێزیك بین مه‌ هه‌ند دیت گورمێنه‌كا زۆر مه‌زن هات و ئاگر ل هه‌ر جهی چو و ساجمه‌ بۆ ده‌وربه‌رێن مه‌ هاتن، ئه‌م هه‌موو ره‌ڤین، پاشان بۆمه‌ دیاربوو كو ته‌قین ژ سیسته‌مه‌كێ غازێ دروست بوویه‌).

ئه‌یاز دوسكی، ئێك ژ نونه‌رێن خودان فرنێن پارێزگه‌ها دهۆكێ بۆ رۆژناما ئه‌ڤرۆ گوت: (جهێ داخێ یه‌ كو ته‌قین ژ ئێك ژ سیسته‌مێن غازێ یێن فرنه‌كا دهۆكێ ل گرێ باسێ دروست بوویه‌ كو ل سه‌ر ئاڤاهیه‌كێ چوار نهومی یێ پشكێن قوتابیان هاتبوویه‌ دانان، ئه‌م سه‌ره‌خوشیێ ل وان كه‌سان دكه‌ین یێن گیانێ خوه‌ ژ ده‌ست دای و داخوازا سلامه‌تیێ بۆ برینداران دخوازین، وه‌كو فرنێن دهۆكێ ل ده‌ستپێكا سالا 2017ێ مه‌ ده‌ست ب دانانا سیسته‌مێ غازێ كریه‌، ل ده‌ستپێكێ زۆر ب رێكخستی بوو، به‌لێ پشتی سیسته‌م زۆر هاتیه‌ بكارئینان، جهێ داخێ یه‌ دووڤچون وه‌كو پێدڤی نینه‌ و زۆر خه‌مساری هه‌یه‌، نوكه‌ پتری 80% ژ خارنگه‌هـ و فرنێن پارێزگه‌ها دهۆكێ كار ب سیسته‌مێ غازێ دكه‌ن، ژ به‌ر كو ئه‌و كومپانیا ب ئه‌ركێ دانانا سیسته‌می رابووی، بێ به‌رامبه‌ر سیسته‌می ددانیت، به‌لكو تنێ ئه‌م وه‌كو خودان فرن غازێ ژ وان دكرین).

فه‌خری ئه‌حمه‌د، رێڤه‌به‌رێ پولسێن پارێزگه‌ها دهۆكێ بۆ ئه‌ڤرۆ گۆت: (ب ناڤێ خوه‌ و پولیسێن پارێزگه‌ها دهۆكێ، سه‌ره‌خوشیێ ل قوربانیان دكه‌ین و داخوازا سلامه‌تیێ ب برینداران دخوازین، پشتی چه‌ند ته‌قین ژ سیسته‌مێن غازێ دروست بووی، ب تایبه‌تی ل سلێمانیێ و شه‌ڤا بۆری ژی ل دهۆكێ، سه‌رۆكێ حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ بریار دا ئه‌ڤ جۆره‌ سیسته‌مێ غازێ بهێته‌ راگرتن، هه‌تا كو دووڤچوونه‌كا جدی ل سه‌ر دهێته‌كرن، له‌وا هه‌ر ئه‌ڤرۆ بریار دێ هێته‌ بجهئینان پێخه‌مه‌ت پاراستنا گیانێ وه‌لاتیان).

ده‌رباره‌ی زیانێن روودانێ، ناڤبری گۆت: (هه‌تا نوكه‌ سێ پولیس و قوتابیه‌ك و كرێكاره‌كێ گیانێ خوه‌ ژ ده‌ستدایه‌، پتری 40 كه‌س ژی برینداربویه‌، پرانیا برینداران قوتابیێن پشكێن نافخوه‌ی بوون، ره‌وشا هنده‌ك ژ برینداران خراپه‌ و ل ژێر چاڤدێریا نوژداران دایه‌، هنده‌ك ژی باشن، هنده‌ك ژی هاتینه‌ ره‌وانكرن بۆ مالێن وان، لژنه‌كا تایبه‌تمه‌ند كو پێكهاتیه‌ ژ پولیسی و ئاسایش و به‌ره‌ڤانیا باژێری و چه‌ند ئالیێن دی یێن شوله‌ژێ بۆ دووڤچوونا ئه‌گه‌را ته‌قینێ و زیانێن وێ یێن گیانی و ئابووری).

ژبلی زیانێن گیانی هه‌ڤده‌م زیانێن ماددی ژی هه‌بووینه‌ كو ئه‌و ژی تێكچونا نێزیكێ ده‌هـ ترومبێل و ئاڤاهیه‌كێ چوار نهومی كو پتری 20 دكان و پتری 20 شوقیه‌یان بخوڤه‌ دگرت، ل گه‌ل زیان گه‌هاندن ب تۆرا كاره‌با نیشتمانی و ده‌رگه‌هـ و په‌نجه‌رێن مالێن نێزیكێ روودانێ ب دووراتیا سه‌د مه‌تر ل ده‌ورۆبه‌ران.

عه‌قیدێ‌ مافپه‌روه‌ر بێوار عه‌بدولعه‌زیز، په‌یڤدارێ‌ رێڤه‌به‌ریا به‌ره‌ڤانیا باژێری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ بۆ رۆژنامه‌یا ئه‌ڤرۆ دیار كر، چه‌ند ساله‌كه‌ بكارئینانا غازێ‌ ژلایێ‌ وه‌لاتیان ڤه‌ بۆ چه‌ند كاران دهێته‌ بكارئینان و ئه‌گه‌ر ب هوور و ووردی سه‌ره‌ده‌ری ل گه‌ل غازێ‌ نه‌هێته‌ كرن، دێ‌ هه‌رده‌م هه‌مبه‌ر روودانێن مه‌زن و دلته‌زین و كاره‌ستان دا بین.

ناڤبری ئاشكرا ژی كر، سۆپێن غازێ‌ ئه‌وێن نوكه‌ دهێنه‌ بكارئینان گه‌له‌ك ب مه‌ترسینه‌ و ئه‌و پانزینخانێن نوكه‌ كارێ‌ داگرتنا غازێ‌ بۆ ترۆمبێلان دكه‌ن گه‌له‌ك مه‌ترسی ل سه‌ر ترۆمبێلان هه‌یه‌، چونكو غاز یا ب ره‌خ پانزینێ‌ ڤه‌ و د ئێك جهدانه‌ و وایرێن كاره‌بێ‌ ل هنداڤ رادچن بێی مه‌رجێن خوه‌ پاراستنێ‌، هه‌روه‌سا سۆپێن غازێ‌ ب چو ره‌نگان ب تایبه‌ت ب شه‌ڤێ‌ نابیت دناڤ مالان دا بهێنه‌ بكارئینان و ئه‌ز دگه‌ل هندێ‌ نینم هه‌ما ب ئێكجاری ژی بهێنه‌ بكارئینان، چونكو مه‌ترسیێن مه‌زن ل سه‌ر هه‌نه‌ و هه‌رده‌م ل به‌ر ده‌ستێ‌ زارۆیانه‌.

عه‌قیدێ‌ مافپه‌روه‌ر بێوار عه‌بدولعه‌زیز، ئاماژه‌ ب وێ‌ یه‌كێ‌ دا ئه‌ڤ سیسته‌مێ‌ غازێ‌ ب شاشی ڤه‌ هاتینه‌ دانان و دڤێت نه‌بنه‌ مه‌ترسی ل سه‌ر وه‌لاتیان، چونكو هه‌ر قنینه‌كێ‌ غازێ‌ هه‌كه‌ ب په‌قیت به‌رامبه‌ر ئێك كیلۆیا تێنتیێ‌ یه‌، مه‌ترسیا مه‌زنتر ئه‌وه‌ ئه‌ڤ تانكێن غازێ‌ یێن دناڤ مالان و كارگه‌ه و فرنان دا دهێنه‌ دانان ژ ته‌نه‌كێ‌ ده‌ستپێ دكه‌ن و هنده‌ك هه‌تا ده‌هـ ته‌نانه‌، و ئه‌گه‌ر ب په‌قیت دێ‌ رێژا وێ‌ به‌رامبه‌ر چه‌ند كیلۆیێن تێنتیێ‌ بیت و گۆت: ئه‌گه‌ر بچووكترین چریسكا ئاگری ژ بۆریا غازێ‌ یا ماله‌كێ‌ ب ده‌ركه‌ڤیت، ئاگره‌كێ‌ مه‌زن دێ‌ په‌یدا بیت و ده‌رگه‌ه دهێنه‌ په‌قاندن و هه‌روه‌كی مال هه‌موو هاتیه‌ تێنتیكرن، وه‌كو وان كاره‌ساتێن ل دهۆك و ل سلێمانیێ‌ په‌یدابووین.

په‌یڤدارێ‌ رێڤه‌به‌ریا به‌ره‌ڤانیا باژێری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ بۆ رۆژنامه‌یا ئه‌ڤرۆ ئه‌و یه‌ك ژی دیار كر، دڤێت سنووره‌ك بۆ دانانا هێلێن غازێ‌ دناڤ مالان دا بهێته‌ دانان و مه‌ چه‌ندین جاران ژی كۆمپانیێن غازێ‌ ئاگه‌هداركرینه‌، ده‌مێ‌ غازێ‌ بۆ مالان دادگرن دڤێت پلا گه‌رمێ‌ یا گونجایی بیت و یا بلند نه‌بیت، به‌لێ‌ مخابن گه‌له‌ك جاران د وه‌رزێ‌ گه‌رمێ‌ دا ڤی سیسته‌مێ‌ ڤالان دكه‌ن و پڕ دكه‌ن و ل سه‌ر جادێ‌ و خوه‌ جلوبه‌رگێن خوپاراستنێ‌ ژی ل به‌ر نینن.

زێده‌تر گۆت: دڤێت كۆمپانی ب خوه‌ پێداچوونێ‌ د كارێ‌ خوه‌ دا بكه‌ن، دڤێت ژوورێن تایبه‌ت بۆ تانكێ‌ غازێ‌ چێكه‌ن و سه‌ره‌دانا مه‌ بكه‌ن ئه‌م مه‌رجێن وان ژووران بۆ ده‌ست نیشان بكه‌ین و سیسته‌مێ‌ ئوتوماتیكی و یێ‌ ئاگر ڤه‌مراندنێ‌ ل هنداڤ هه‌بن، دا كو ل ده‌مێ‌ ئاگره‌ك په‌یدا دبیت ئه‌و سیسته‌مه‌ ب خوه‌ كۆنترۆلێ‌ ل سه‌ر بكه‌ت و دوو دیوار بن، دیوارێ‌ نیڤه‌كێ‌ خیزی و ئاخێ‌ بكه‌تێ‌، بۆ هندێ‌ ده‌مێ‌ ل په‌یدابوونا هه‌ر روودانه‌كێ‌ ئه‌م بشێی كونترۆلێ‌ ل سه‌ر بكه‌ین.

ئه‌و یه‌ك ژی نه‌ ڤه‌شارت، ده‌مێ‌ غاز د ژووره‌كا مالێ‌ دا به‌لاڤ دبیت 1% غازا میسان یا كریێ‌، دا مرۆڤ هه‌ست ب بێهنا غازێ‌ بكه‌ت و ل وی ده‌می دڤێت مرۆڤ ئێكسه‌ر ڤێ‌ كێشێ‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ت، ل ده‌ستپێكێ‌ سه‌را وی جهی بكه‌ی ئه‌وێ‌ غاز ژ به‌ر دچیت و ئه‌و كێشه‌ بهێته‌ چاره‌كرن و ل وی ده‌می نابیت ب چو ره‌نگان ئاگر دناڤ مالێ‌ دا بهێته‌ هه‌لكرن و خوه‌ گلۆپ ژی ناهێته‌ ڤه‌كرن و گرتن، چونكه‌ بچووكترین چریسك د وی ده‌می دا دێ‌ دێ‌ تێنتیه‌ك مه‌زن د مالێ‌ دا په‌یدا بیت.

عه‌قیدێ‌ مافپه‌روه‌ر بێوار عه‌بدولعه‌زیز خویاكر كو ل ده‌ستپێكێ‌ ده‌مێ‌ ڤێ‌ كۆمپانیا دانانا سیسته‌مێ‌ غازێ‌ دانای دڤێت پێرابوونێن یاسایی ل گه‌ل وان هاتبانه‌ دانان، ژ به‌ر كو بێی رازه‌مه‌زندیا رێڤه‌به‌ریا به‌ره‌ڤانیا باژێری و رێڤه‌به‌ریێن دی یێن حۆكمه‌تێ‌ یێن په‌یوه‌ندیدار ئه‌ڤ سیسته‌مێ‌ دهێته‌ دانان و ب شێوازه‌كێ‌ شاش سیسته‌می ددانن و مه‌ گازی وان كریه‌ كو ڤی سیسته‌مێ‌ ب شێوه‌یه‌كێ‌ ب رێك و پێك بدانن و سوزنامه‌ ژی ل سه‌ر خوه‌ چێكرینه‌ كو ئێدی ب شێوه‌یه‌كێ‌ ب رێك و پێك سیسته‌می بدانن.

د. عه‌لی ته‌ته‌ر، پارێزگارێ‌ دهۆكێ‌ راگه‌هاند: بۆ وه‌غه‌را دووماهیێ‌ یا هه‌ر پێنچ قوربانیێن روودانا دلته‌زینا باژێری دهۆكێ‌، دوو رۆژان ماته‌مینا گشتی یه‌ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ و جهێ‌ قوربانیان به‌هه‌شتا به‌رین بیت.

بێوار عه‌بدولعه‌زیز، په‌یڤدارێ‌ به‌ره‌ڤانیا باژێری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ دیار كر، ئه‌و تانكێ‌ غازێ‌ یێ‌ شڤێدی ل دهۆكێ‌ په‌قی 1700 لیترێن غازێ‌ دناڤدابوون و تانك هه‌یه‌ 10 ته‌نێن غازێ‌ دناڤدانه‌ ل سه‌ر بانیێن خانیان هاتینه‌ دانان بێ‌ جهه‌كێ‌ پاراستنی بیت و مه‌رجێن خۆ پاراستنی هه‌بن ئه‌ڤه‌ یا مه‌ترسیداره‌”.

ناڤبری زێده‌تر گۆت: گه‌له‌ك تانكێن غازێ‌ یێن هاتینه‌ دانان بێ‌ مه‌رج و رێنمایێن خۆپاراستی دناڤدا هه‌بن، هه‌تا ژی بێ‌ ئاگه‌هداریا به‌ره‌ڤانیا باژێری یێن هاتینه‌ دانان، ئه‌ڤه‌ یا خه‌ته‌ره‌ و دێ‌ د پاشه‌رۆژێ‌ دا گه‌له‌ك روودانێن دلته‌زین ژێ‌ په‌یدابن، له‌ورا ژی بریارا راگرتنا سیسته‌مێ‌ غازێ‌ ل هه‌رێما كوردستانێ‌ ژلایێ‌ سه‌رۆكێ‌ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێ‌ ڤه‌ پێنگاڤه‌كا زۆر باشه‌، بۆ پێداچوونێ‌ د سیسته‌مێ‌ غازێ‌ دا، ئه‌م هیڤیدارین وه‌لاتی رێنمایان بجه بینن، دا كو تووشی روودانێن دلته‌زین نه‌بن”.

په‌یڤداری رێڤه‌به‌ریا به‌ره‌ڤانیا باژێری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ ئاشكه‌را كر، ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ گه‌له‌ك تانكێن غازێ‌ بێ‌ مه‌رجێن خۆ پاراستنی یێن هاتینه‌ دانان، ئه‌ڤه‌ جهێ‌ مه‌ترسیێ‌ یه‌ ل سه‌ر ژیانا وه‌لاتیان و ئه‌م به‌رده‌وام ئاموژگاریان ل خه‌لكێ‌ خۆ دكه‌ین، ده‌مێ‌ سیسته‌مێ‌ غازێ‌ بكاردئینن مه‌رج و رێنمایان بجه بینن”.

زێده‌تر گۆت:” هنده‌ك تانك یێن هاتینه‌ دانان دوو قات ژ سه‌نگا وێ‌ پتر غاز تێدا هاتیه‌ بكارئینان، ئه‌ڤه‌ جهێ‌ مه‌ترسیێ‌ یه‌ و نابیت بهێته‌ كرن و پێدڤیه‌ كه‌سێن تانكێن سیسته‌مێ‌ غازێ‌ بكاردئینن هه‌موو ل ژێر چاڤدێری و بجهئینانا رێنمایان بیت، مخابن هنده‌ك جه هه‌نه‌ تانكێن غازێ‌ یێن د ناڤ ماتوور و تایر و گلێشی دا هاتیه‌ دانان، ئه‌ڤه‌ دێ‌ چه‌وا چێبیت و دێ‌ كاره‌سات ژێ‌ په‌یدابن”.

د. عه‌بدوللا ئیحسان، رێڤه‌به‌رێ‌ نه‌خۆشخانا ته‌نگاڤیان ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ دیار كر: 33 بریندار ژ ئه‌نجامێ‌ په‌قینا غازێ‌ ل دهۆكێ‌ شه‌ڤا 21 ل سه‌ر 22/11/2022ێ‌  گه‌هشتینه‌ نه‌خۆشخانا ته‌نگاڤیان و ل رۆژا  22/11/2022ێ‌ هه‌موو نوشدار و ستافێ‌ نه‌خۆشخانێ‌ دناڤ برینداران كرن، ئه‌وێن ره‌وشا وان باش هه‌موو ژ نه‌خۆشخانێ‌ هاتنه‌ ده‌رئێخستن”.

رێڤه‌به‌رێ‌ نه‌خۆشخانا ته‌نگاڤیان ل پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ دیار كر، ژ سه‌رجه‌مێ‌ 34 برینداران ره‌وشا سێ‌ برینداران باش نه‌بوو، ب مخابنی رۆژا 22/11/2022ێ‌ برینداره‌كێ‌ دێ‌ یێ‌ روودانا په‌قینا تانكێ‌ غازێ‌ گیانی خۆ ژده‌ستدا  هه‌ر تشته‌كێ‌ پێدڤی بیت بۆ برینداران هاته‌ كرن و گۆت: ژبه‌ر رێژا سوتنێ‌ برینداره‌ك بۆ نه‌خۆشخانا سۆتن و جوانكاریێ‌ ل دهۆكێ‌ هاتیه‌ ره‌وانه‌كرن، هه‌ر تشته‌كێ‌ پێدڤی بیت دێ‌ ل نه‌خۆشخانا ته‌نگاڤیان بۆ برینداران هێته‌ كرن”.

د روودانا په‌قینا تانكێ‌ غازێ‌ دا ل دهۆكێ‌ پێنچ قوربانێ‌ هاتنه‌ دان، ئه‌و ژی كوڤان محه‌مه‌د سه‌عید و رائید عه‌لی به‌رواری چێگری رێڤه‌به‌رێ‌ پولیسێن هه‌وارهاتنا دهۆكێ‌ و غه‌فور عومه‌ر پولیسی هاوارهاتنا دهۆكێ‌ و نیهاد عه‌لی قوتابیێ‌ كولیژا په‌روه‌ردی بنیات ل دهۆكێ‌ و ئه‌یاد سعود كرێكار.

ساخله‌میا پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ دگه‌ل په‌یدابوونا روودانی تیمێن هاوار هاتنێ‌ ره‌وانه‌ی جهێ‌ روودانێ‌ كرن و 33 بریندار بۆ نه‌خۆشخانێ‌ هاتنه‌ ڤه‌گوهاستن، دوو بریندار ژبه‌ر سۆتنێ‌ بۆ نه‌خۆشخانا سوتنێ‌ هاتینه‌ ڤه‌گوهاستن و رێژا سۆتنا ئێك ژ وان 95% یه‌ و رێژا سۆتنا ئێكی دێ‌ 25% یه‌ ل دووڤ راپۆرتا ساخله‌میا پارێزگه‌ها دهۆكێ‌ راگه‌هاندی.

مه‌سعود بارزانی

پشكا پێنجێ

93

په‌یوه‌ندیێن پارتی و لیبیا

كۆنگره‌یێ‌ بزاڤێن رزگاریخوازێن جیهانێ‌ ل رۆژێن 15 هه‌تا 18ی 1986ێ‌، ب به‌رهه‌ڤبوونا نوونه‌رێن زێده‌تر ژ سێسه‌د ته‌ڤگه‌ر و رێكخستن و ده‌وله‌تان ده‌ست ب كارێن خوه‌ كر، شانده‌كێ‌ مه‌زن یێ‌ جڤاتا بلندا ئیسلامییا ئیراقێ‌ ژی ب سه‌رۆكایه‌تییا ئیبراهیم جه‌عفه‌ری ب مه‌ره‌ما پشكداریكرنێ‌ د وی كۆنگره‌ی دا راسته‌وخۆ ژ ته‌هرانێ‌ ب فرۆكه‌یه‌كا تایبه‌ت گه‌هشتنه‌ لیبیا.

رۆژا ده‌ستپێكرنا كۆنگره‌ی، شاندێ‌ جڤاتا بلندا ئیسلامییا ئیراقێ‌ نێزیكی پێنجی ــ شێست كه‌سان بوون، هه‌ر زوو چوونه‌ ناڤا هۆلا كۆنگره‌ی و هه‌موو ئه‌ندامێن شاندی ل رێزا پێشیێ‌ روونشتن و جهێ‌ شاندێن فه‌رمی گرت. به‌رپرسێن رێڤه‌به‌رنا كۆنگره‌ی گه‌له‌ك بزاڤ كرن كو جهێ‌ كه‌سێن ئێكێ‌ چوول بكه‌ن، لێ‌ ئه‌و به‌رهه‌ڤ نه‌بوون جهێن خوه‌ بهێلن. پێشكێشكارێ‌ به‌رنامان ده‌ست ب خواندنا به‌رنامێ‌ كارێ‌ كۆنگره‌ی كر و راگه‌هاند كو نها گۆتارا به‌ره‌یێ‌ جود دێ‌ ژ ئالییێ‌ مه‌بده‌ر ئه‌لوه‌یسی ڤه‌ هێته‌ خواندن.

ژ نشكه‌كێ‌ ڤه‌ هه‌موو ئه‌ندامێن شاندێ‌ جڤاتا بلند هۆلا كۆنگره‌ی بجهـ هێلا و ڤه‌گه‌ریانا جهێ‌ ڤه‌حه‌ویانا خوه‌ ل ئۆتێلێ‌. مووسا و موختار ژ رێڤه‌به‌رییا كۆنگره‌ی داخواز ژ من كر كو سه‌ره‌دانا شاندێ‌ جڤاتێ‌ بكه‌م بۆ وێ‌ یه‌كێ‌ ڤه‌گه‌رنه‌ ناڤ كۆنگره‌ی و گۆتی پترییا عه‌ره‌بان ژ مه‌ دلگرانن ژبه‌ر پشته‌ڤانییا مه‌ بۆ ئیرانێ‌ ل دژی ئیراقێ‌ د شه‌ری دا، نها ژی ئه‌و هه‌مان سه‌ره‌ده‌ری دكه‌ن و بۆ مه‌ گه‌له‌ك نه‌خۆش و نه‌شرینه‌.

ده‌مێ‌ من ل ئۆتێلێ‌ سه‌ره‌دانا وان كری و من داخواز ژێ‌ كری ڤه‌گه‌رنه‌ ناڤا هۆلا كۆنگره‌ی، ره‌ت كر ڤه‌گه‌رن. ده‌مێ‌ من پرسیارا ئه‌گه‌ران ژێ‌ كری، د به‌رسڤێ‌ دا گۆتی دێ‌ چاوا پشكداریێ‌ د كۆنگره‌یه‌كی دا كه‌ین كو سڤكاتی ب مه‌ بهێته‌ كرن؟! بۆ من ژی یا سه‌یر بوو، من گۆتێ‌ سڤكایه‌تییا چ؟ گۆتی ئه‌رێ‌ چاوا چێدبیت كابره‌یه‌كێ‌ مه‌سیحی ژ پێش مه‌ڤه‌ گۆتارێ‌ پێشكێش بكه‌ت؟! من ژی گۆتی مه‌سیحیێ‌ چ؟ كا مه‌سیحی؟ گۆتی ئه‌رێ‌ ما مه‌بده‌ر لویس نه‌ مه‌سیحی یه‌؟ من گۆتێ‌ كاكه‌ هوین شاش تێگه‌هشتینه‌، كابرا عه‌ره‌به‌ و ناڤێ‌ وی مه‌بده‌ر ئه‌لوه‌یسه‌، نه‌ك لویس. عه‌ره‌به‌كێ‌ نه‌ته‌وه‌یی یه‌ و گه‌له‌ك یێ‌ مه‌رده‌ ژی. پاشی گۆتی ب مه‌رجه‌كی دێ‌ ڤه‌گه‌رینه‌ ڤه‌ كو به‌رپرسێن كۆنگره‌ی داخوازا لێبوورینێ‌ بكه‌ن. ده‌مێ‌ من بابه‌ت د گه‌ل به‌رپرسێن كۆنگره‌ی به‌حس كری، گۆتن ب چ شێوه‌یه‌كی داخوازا لێبوورینێ‌ ناكه‌ین و بلا ڤه‌نه‌گه‌رن، ئه‌و بوو شاندێ‌ جڤاتا بلندا ئیسلامییا ئیراقێ‌ ب فرۆكه‌یه‌كا تایبه‌ت ڤه‌گه‌ریانه‌ ئیرانێ‌. ل رۆژا ئێكێ‌ یا كۆنگره‌ی سه‌رۆكێ‌ لیبیا گۆتاره‌ك پێشكێشكر و گرنگییه‌كا مه‌زن ب كێشا كوردی دا، بۆ دیاركرنا چاره‌نڤیسێ‌ خوه‌.

ل رۆژا دویێ‌ یا وێ‌ كۆمبوونێ‌ ب نوونه‌رایه‌تییا پارتی و حزبێن كوردستانیێن پشكدار، من گۆتاره‌ك پێشكێش كر. شاندێ‌ به‌ره‌یێ‌ (جود) ژی پشكداری كۆنگره‌ی بوو و گۆتاره‌ك ژی پێشكێش كر. بۆ جارا ئێكێ‌ د دیرۆكێ‌ دا ب ڤێ‌ هه‌ژمارێ‌، ئالیگرییا مافێ‌ چاره‌نڤیسێ‌ نه‌ته‌وه‌ییا كورد هاته‌ كرن. ل رۆژا دوماهیێ‌ یا كۆنگره‌ی ب نوونه‌رایه‌تییا هه‌موو بزاڤێن رزگاریخواز و ئه‌و شاندێن پشكداری د كۆنگره‌ی دا كری، پرۆژه‌بریارێن كۆنگره‌ی مه‌ خواندن.

د ناڤا شاندێن ئیراقی دا ب تنێ‌ مه‌ چاڤ ب قه‌زافی كه‌فت و د دیداره‌كێ‌ دا سه‌ره‌رای گه‌نگه‌شه‌كرنا ره‌وشێ‌، من داخواز ژێ‌ كر پێشوازیێ‌ ل شاندێ‌ به‌ره‌یێ‌ جود بكه‌ت، ب وێ‌ داخوازێ‌ رازی بوو، لێ‌ پشتی هینگێ‌ ل ژێر كارتێكرنا عه‌لی حیجازی و ئه‌حمه‌د قه‌زافولده‌م و سه‌عه‌د موجبری، لێڤه‌بوو. من ژی نامه‌یه‌كا ره‌خنه‌یی بۆ هنارت و ئه‌م ڤه‌گه‌ریاینه‌ دیمه‌شقێ‌.

پشتی چه‌ندین دیدار و كۆمبوونان ل لیبیا و پشكداریێ‌ د كۆنگره‌یێ‌ (المپابه‌ العالمیه‌) دا ئه‌ز ڤه‌گه‌ریامه‌ دیمه‌شقێ‌. ل ده‌مێ‌ مانا من ل دیمه‌شقێ‌ ئه‌ز هاتمه‌ ئاگه‌هداركرن كو قه‌زافی دخوازیت دیسان سه‌ره‌دانا لیبیا بكه‌م. من ژی چ ئه‌گه‌رێن به‌رچاڤ بۆ وێ‌ سه‌ره‌دانێ‌ نه‌دیتن، لێ‌ لیبی رژد بوون كو وێ‌ سه‌ره‌دانێ‌ بكه‌م. به‌لاڤبوونا ده‌نگۆیێ‌ لێدانا لیبیا ژ ئالییێ‌ ئه‌مریكا ڤه‌ ره‌وش ئالۆز كر بوو. كاك ئدریسی نامه‌یه‌ك نڤیسیبوو و هزار سووند دانه‌ به‌ر من كو سه‌ره‌دانان لیبیا نه‌كه‌م.

سوورییان ژی پێ‌ باش نه‌بوو وێ‌ سه‌ره‌دانێ‌ بكه‌م، لێ‌ ژبه‌ركو من سۆز دابوویێ‌، پشتی به‌رهه‌ڤییان دیسان ل رۆژا 14ی نیسانا 1986ێ‌، ئه‌ز ڤه‌گه‌ریامه‌ لیبیا و بریار بوو رۆژا پاشتر قه‌زافی ببینم و ڤه‌گه‌رمه‌ دیمه‌شقێ‌، شه‌ڤه‌كێ‌ ل ئۆتێلێ‌ بووین و سه‌عه‌ت 2ی به‌رێ‌ سپێده‌هییا رۆژا 15ی نیسانێ‌، په‌قینه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن ده‌ڤه‌ر هه‌ژاند. ئه‌م هه‌موو ژ ئۆتێلێ‌ ده‌ركه‌فتین. من به‌رێخوه‌ دا ئاسمانی، لێ‌ چ به‌رگرییه‌ك ژ ئالییێ‌ هێزێن دژه‌ئاسمانی یێن لیبیا ڤه‌ نه‌بوو.

پشی ده‌مه‌كی كه‌سه‌كێ‌ ماقویل و كه‌شخه‌ هات و گۆته‌ مێهڤانێن ناڤا ئۆتێلێ‌: ئه‌ز نوونه‌رێ‌ وه‌زاره‌تا ده‌رڤه‌ مه‌ و داخوازا لێبوورینێ‌ ژ هه‌وه‌ دكه‌ین. مانۆره‌كا سه‌ربازی یه‌ و ڤه‌گه‌ریا ڤه‌. ئه‌م ژی چووینه‌ ژوورێن خوه‌ و من دزانی راست نابێژیت. بۆ جارا دویێ‌، ل سه‌عه‌ت پێنجی به‌رێ‌ سپێدێ‌ په‌قینه‌كا دی ته‌رابلوس هه‌ژاند و هه‌موو جهـ بوونه‌ ئێك پارچا رۆناهیێ‌ و خه‌لك دیسا چوونه‌ ده‌رڤه‌.

ره‌وشه‌كا نه‌لبار و ب ترس بوو. كه‌س یێ‌ ب كه‌سێ‌ نه‌بوو. كه‌سێ‌ پرسیارا مه‌ نه‌كر. رۆژا سیێ‌ مه‌ سه‌ره‌دانا قه‌زافی كر، لێ‌ یێ‌ دیار بوو یێ‌ شه‌پرزه‌ و په‌ریشان بوو. ده‌مێ‌ ئه‌م چووینه‌ نك گۆته‌ من: “كاك مه‌سعوود، تو دبینی وی كافری (ره‌یگان) چ ب سه‌رێ‌ مه‌ئینا؟!”. من ژی گۆت: “گه‌له‌ك ره‌وشێن وه‌سا ب سه‌رێ‌ مه‌ هاتینه‌، ژبه‌ر ره‌وش و روودانان، ئه‌و رۆژ یا وێ‌ نه‌بوو د كۆمبوونێ‌ دا به‌حسی چ تشتان بهێته‌ كرن”.

فرۆكه‌یه‌كا ئه‌مریكا ژ جۆرێ‌ (ئێف 111)، ئێخسته‌ خار و بۆمبه‌بارانێ‌ هه‌ژماره‌كا كوشتی و برینداران ل پشت خوه‌ هێلان و هێرشا ئه‌مریكا ب ناڤێ‌ (ئه‌لرۆ و دادۆ) بوو. پێنج فرۆكه‌یێن ئالیۆشن و چارده‌ فرۆكه‌یێن شه‌ركه‌رێن ژ جۆرێ‌ (مێگ 23) و دو هێلیكۆپته‌رێن لیبی ژ ناڤ چوون، پشتی ده‌مه‌كی ل رۆژا 22ی گولانا 1986ێ‌ ئه‌م گه‌هشتینه‌ ئیرانێ‌.

پشتی پرۆسه‌یا ئازادییا ئیراقێ‌ من بابه‌ت بۆ شانده‌كێ‌ ئه‌مریكی ڤه‌گێرا كو سه‌ره‌دانا مه‌ كربوو. ئێك ژ وان ب حێبه‌تی ڤه‌ پرسیار ژ من كر: بۆچی ما تو ل كیرێ‌ بووی؟ من گۆت: “ل ئۆتێلا (باب البحر) بووم”. ئه‌فسه‌رێ ئه‌مریكی ده‌ستێن خوه‌ ب سه‌رێ‌ خوه‌ دا ئینان و گۆت: “وه‌ی خودێ‌، ب راستی تو ل وێرێ‌ بووی؟” من گۆت: “به‌لێ‌”. گۆتی: “باوه‌ر بكه‌ ئێك ژ وان ئارمانجێن هاتینه‌ ده‌ستنیشانكرن كو بهێته‌ بۆمبه‌باران كرن ئه‌و ئۆتێل بوو، لێ‌ ژبه‌ركو هه‌ژماره‌كا رۆژنامه‌ڤان و ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ‌ لێ‌ بوون باش نه‌بوو و دا ده‌نگڤه‌ده‌ت، له‌ورا بریارا لێدانا وێ‌ هاته‌ هه‌لوه‌شاندن”.

هه‌ر د چارچووڤێ‌ بزاڤێن مه‌دا پێخه‌مه‌ت ب هێزكرن و پێشڤه‌برنا په‌یوه‌ندیێن مه‌ د گه‌ل وه‌لاتێن عه‌ره‌بی دا ل سالێن 1984 و 1986 و 2008ێ‌ من سه‌ره‌دانا لیبیا كر و من چاڤ ب موعه‌مه‌ر قه‌زافی كه‌فت. د كۆمبوونان دا ره‌وشا گشتی یا ده‌ڤه‌رێ‌ و ئیراقێ‌ هاته‌ گه‌نگه‌شه‌كرن و گرنگییا په‌یوه‌ندییان د ناڤبه‌را كوردان ب گشتی و پارتی ب تایبه‌تی  دگه‌ل وه‌لاتێن عه‌ره‌بی دا داكۆكی ل سه‌ر هاته‌ كرن.

ئه‌و دیدار و چاڤپێكه‌فتن فاكته‌رێ‌ گرنگ بوون بۆ پێشڤه‌برنا په‌یوه‌ندییان د ناڤبه‌را هه‌ردو ئالییان دا و گه‌هاندنا ده‌نگێ‌ گه‌لێ‌ كورد ب رایا گشتی و جاددا عه‌ره‌بی.

مانشێتێن ژ ناڤ دا

ل رۆژا ئێكێ‌ یا كۆنگره‌ی موعه‌مه‌ر قه‌زافی، سه‌رۆكێ‌ لیبیا گۆتاره‌ك پێشكێشكر و گرنگییه‌كا مه‌زن ب كێشا كوردی دا، بۆ دیاركرنا چاره‌نڤیسێ‌ خوه‌.

پشتی چه‌ندین دیدار و كۆمبوونان ل لیبیا و پشكداریێ‌ د كۆنگره‌یێ‌ (المپابه‌ العالمیه‌) دا ئه‌ز ڤه‌گه‌ریامه‌ دیمه‌شقێ‌. ل ده‌مێ‌ مانا من ل دیمه‌شقێ‌ ئه‌ز هاتمه‌ ئاگه‌هداركرن كو قه‌زافی دخوازیت دیسان سه‌ره‌دانا لیبیا بكه‌م.

پشتی بۆمبه‌بارانێ‌ قه‌زافی گۆته‌ من: “كاك مه‌سعوود، تو دبینی وی كافری (ره‌یگان) چ ب سه‌رێ‌ مه‌ئینا؟!”. من ژی گۆت: “گه‌له‌ك ره‌وشێن وه‌سا ب سه‌رێ‌ مه‌ هاتینه‌.