پ.د.عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی
كوردیكرن: محسن عەبدلڕەحمان

بەری چەند رۆژان من خواندنا پەرتووكەكا هەرەگرنگ، باش و تێر پێزانین و ب بەلگەنامەیێن دەگمەن بدووماهی ئینا، پەرتووك ب ناڤونیشانێ: تاوانێن ئەرەبكرنێ د بەلگەنامەیێن پارتا بەعس دا، هەولێر- 2026، دانەرێ وێ مامۆستا رێبوار تالەبانی، كو ژ (604) بەرپەران پێكهاتییە، تێدا ب دەهان بەلگەنامەیێن فهێت هەیین، تاكو خواندەڤان دەمێ دخوینیت شەرم دكەت، بەلگەنامە ب ئاشكرایی بێی خۆپاراستن یان شەرمكرن دانپێدانێ دكەن، چاوا پارتا بەعس ب هەمی رێك و شێوازان بزاڤا ئەرەبكرنا ناڤەند و دەوروبەرێن كەركووكێ دكر، ژ وانا:
1- گوهۆڕینا دیموگرافی یا نیشتەجیبوویان و دینی.
2- گوهۆڕینا نەخشەیا كارگێرییا پارێزگەها كەركووكێ.
3- دەستخستنا (استملاك) زەڤی و گەڕەكێن ئاكنجیبوونێ.
4- تاپۆكرنا مولك و ئاڤاهیێن ب سەر ئەوقافێ ڤە.
5- بەلاڤكرنا ئەردی ل سەر ئەوێن نەتەوەیا خۆ ژ كوردی و توركمانی بۆ ئەرەبی گوهارتی.
6- ڤەگوهاستنا تۆمارنامەیێن بارێ باژێری (جنسیە) یێن ئەرەبێن هاوردە بۆ كەركووكێ و ڤەگوهاستنا تۆمارنامەیێن بارێ باژێری یێن خەلكێ كەركووكێ بۆ دەرڤە.
7- دەست ب سەرداگرتنا زەڤی و خانیێن كوردان.
8- دەست ب سەرداگرتنا زەڤی و خانیێن كوردان یێن ب هەڤكاریێ ل گەل بزاڤا نیشتیمانییا كوردی د تاوانبار.
9- گۆهاڕتنا ناڤێن گوند و گەرەكێن ئاكنجیبوونێ یێن كوردان بۆ ئەرەبیێ.
10- هاندانا نە ئەرەبا كو خۆ تۆمار بكەن، ئەرەب و سزادانا هەر ئەربەكێ نەتەوەیا خۆ بگوهۆڕیت.
و هندەك كارێن دی یێن سەیر و سەمەرێن نە ل بیر و نە ل هزرا گەنیتر شۆفینی، كاروكریارێن وەك وان د فەرهەنگ و شێوازێن رژێمێن د میژوویێ دا بەرنیاس نەهێنە دیتن، ئەڤە هەمی ب بەلگە و سەلماندن و ب واژوویا مەزنە بەرپرسان و ل سەر سەرێ وان سەدام حسێن د پەرتووكێ دا چەسپاندیە.
یا سەرەنجراكێش و خۆش ژبووی ل بەر بەرزەكرنێ د نڤیسارێن خۆ دا فەرمان دایە، ب گوهۆڕینا پەیڤا (سوودمەند) ـ مەبەسی پێ ئەو ئەربێن ل كەركووكێ ئاكنجیكری هەنبەر هندەك دەستكەفتان، بۆ پەیڤا (هاوردەیان) ئانكو ئەوێن هاوردەكرینە دەڤەرێ! هەروەسا فەرمان دا پەیڤا (ئەرەبكرن) ب پەیڤا (گەشەكرن) بگەهۆڕن، ئانكو ئەرەبكرنا دەڤەری ب مەبەستا گەشەكرنا وێ بوو. د پێشەكییا پەرتووكا خۆ دا مامۆستا رێبوار تالەبانی گەنگەشەیا هەلوەستێ ئیسلامێ ژ گوهارتنا دیموگرافی كریە، ڤێچا ب متمانەیێ ل سەر ئایەتێن قورئانێ و فەرموودەیێن پێخەمبەری گەهشتە نەرەواییا وێ چەندێ و هاندانێ ل سەر بەرهنگاربوونا وێ. پەرتووك گەشتەكە د بیاڤێ ئەرەبكرنا پارێزگەها كەركووكێ دا، مامۆستا رێبواری د دانانا وێ دا زەحمەتی كێشایە و ئەو وەك خەلكێ كەركووكێ و دەمەكی سەرۆكێ جڤاتا پارێزگەهێ بوو، ژێدەرەكێ باوەرپێكری یە و باوەری لێ‌ دهێتە كرن، پشتراست ئەوی مفا ژ نێزیكبوونا خۆ ژ ژێدەرێ پێزانین و بەلگەنامەیان یێن پەرتووكێ هەڤپێچكرین كرییە.
پێشنیار و ئۆمێد دكەم ب زویترین دەم ئەڤ پەرتووكە بۆ زمانێ ئەرەبی بهێتە وەرگێڕان، دا كەسێن لایەنگر و هەر دادپەروەرەك ل سەر زۆردارییا كەفتییە سەر خەلكێ پارێزگەها كەركووكێ رابوەستن، بەلكو هەلوەستێن خۆ بگوهۆڕن و ژ باوەریێن خۆیێن شاش و ئاراستەیێن خۆ یێن پێشوەخت پاشڤەبزڤزن، بەلكو حوكمەتا ئیراقێ ب مەزلومیەتا راستەقینەیا كەفتییە سەر كوردان قایل ببیت و كار بۆ بجهئینانا ماددێ (١٤٠) یێ دەستووری بكەت، بۆ زانین جێبەجیكرنا وێ دێ د بەرژەوەندیا هەرێما كوردستانێ دا بیت و دێ بەرسڤ بیت بۆ ئەوێن ل دژی بجهئینانا وێ راوەستیاین. وەكو پەرلەمانتارا بەعسی (حەنان فەتلاوی ) ب ئاشكرای راگەهاند و ب هەمی شانازی دەمێ ل گەل دەستهەلاتدارێن بەغدا پەیڤی، گۆت: ئەز ژنەكم و بۆ ماوەیێ (٧) سالان بجهئینانا ماددێ (١٤٠) من راگرت!
هندی بابەتێ كوردستانییا كەركووكێ یە، بۆ كوردان بڕیارەك نەتەوەیییە و بابەتەك چارەنڤیسسازە، تاكو ئێك كورد لێ مابیت، ل دویڤ گۆتنا رێبەر مەلا مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩)، گۆت دەمێ هەولداین قایل بكەن دەست ژێ بەردەت و گوهۆڕینا وێ یا دیموگرافی بكەنە ژیوار و راستی.

پروفیسۆر. د. عبدالفتاح بۆتانی
و. محسن عەبدلڕەحمان

پەیدابوونا پارتێن ئیسلاما سیاسی ل كوردستانی نە ژ پێدڤییاتیێ بوویە و، كاودانێن مێژوویێن خۆیەتیێن بزاڤا رزگاریخوازا كوردی نەسەپاندینە، چنكو كورد مللەتەكی ئۆلدارە و چ ئارێشە دگەل دینی نینە و، چ بانخوازیێن بێباوەریێ – ئیلحادی – د جڤاكێ كوردیدا دیارنەبووینە، هەروەسا پتریا سەركردەیێن بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی ژ مالباتێن ئۆلیبوون یان ژ خێزانا شیخێن دینی بوون.
ڤێچا دەركەفتنا پارتێن ئیسلاما سیاسی، بەرێ و نها ب كارتێكرنا هۆكارێن دەرەكی یێن چاكی بو مللەتێ كورد نەڤێت بوویە، ئانكو ئەو چێكریێن وان دەولەتانن یێن كوردستان ل خۆ لێكڤەكری و ڤەدیتنا وان دێ كوردان ژ گرنگترین ئارمانجێن وان دویرئێخیت، ئەوژی دامەزراندنا دەولەتا كوردییە یا بۆ بجهئینانا وی ب هزاران خۆ كوریكری.
بێگۆمان بزاڤێن ئیسلاما سیاسی ل كوردستانێ دژی بزاڤا رزگاریخوازا كوردی كاردكەت، ب بەلگەیا كو پشتەڤانییا ماددی و مەعنەوی ژ دەولەتێن هەڤسویێن كوردستانێ ل خۆ پارڤەدكەن وەردگرن، بۆ نموونە: رژێما سەدام حسێنی ل 1/11/2002یێ، ئانكو ب چەند هەیڤەكا بەری كەفتنێ ئەڤ بڕەپارە دانە بزاڤێن ئیسلاما سیاسی ل هەرێما كوردستانێ:
1- بزاڤا ئیسلامی (150) هزار دۆلار
2- جەماعەتا ئیسلامی (250) هزار دۆلار
3- ئێكگرتوویا ئیسلامی (25) هزار دۆلار
سەركردەیێن هەر سێ پارتان بێی شەرمانە پشتی (10) سالان ژ هەلبژارتنا پەرلەمانێ كوردستانێ و راگەهاندنا فیدرالیێ و دامەزراندنا حوكمەتا كوردستانێ، كو د ئەوی پەرلەمان و حوكمەتێدا د پشكداربوون، پارە وەرگرتن و ژ كێ، ژ جەللادێ كوردستانێ، ژ سەرۆكێ پارتا گۆڕێن ب كۆم، سەدامی دانە وان و پڕسیار ل ڤێرە، بۆچی سەددامی ئەڤ پارە دانە ئەوان؟… بەرسڤ بۆ خواندەڤانێ رێزدارە، مخابن حوكمەتا هەرێمێ قانون دەرهەقی ڤان پارتان بجهنەئینا و لێپڕسین ل گەل نەكر، ڤیابوو دائێخستبانە، لێ ژبەر نەرازیبوونا دەولەتێن هەرێمی یێن پشتەڤانێن وان خۆ بێدەنگكر.
یا دوو كەس ل سەر ناكوك نەبن ئەوە: پارتێن ئیسلاما سیاسی باوەری نە ب دیموكراسی و فرەحزباتیێ، نە ب دەستاودەستكرنا دەستهەلاتێ، نە ب ئازادییا ژنێ و نە ب ئازادیێن كەسی و نە ب جڤاكێ مەدەنی نینە، لێ د بەگەمكرنا ڤان پرەنسیپان دا سیاسەتا خۆپاراستنێ دگریتەبەر، تاكو بگەهیتە دەستهەلاتێ، لێ فێلۆفیندێن وان بو تەبایا خەلكی و چەندین دەولەتان وەكو: تونس، مسر، ئوردون، كوێت، سووریا، بەحرەین، ئیمارات، جەزائیر، سعودیێ و یێن دی دیاربوو، هندەكا دەولەتان وەكو كۆمێن تیرۆرست دانەنیاسین، ئینا چالاكیێن وان راوەستاندن و دەستویریێن وان یێن حزبی ڤەكێشان، ل دووماهیێ ئیخوانا شكەستنا مەزن ل هەلبژاردنێن شارەوانیێن لیبیا ل تەباخا 2025ێ خوار، ڤێچا هەكە ئیخوان مەترستیبن ل سەر دەولەتێن ئەرەبی كو خودان كورسینە ل ئێكەییا گەلان، دێ رەوشا كوردستانێ چاوابیت، ئەگەر وەكو پێشەكی بو گرتنا دەستهەلاتێ، بازنەیا دەستهەلاتا وان زێدەبوو!؟ پێدڤیبوو دویڤەلانكییا ئیخوانا بو دەولەتێن هەرێمی هاتبا زانین، دەمێ پشكدارییا سەرهلدانا بهارا 1991ێ رەتكری، ئەوا تاكو فەوجێن جاشان تێدا پشكداربووین، مخابن مفادارێن هەرەمەزنن ژ دەرئەنجامێن سەرهلدانێ ئەوبوون.
ل7 ئادارا 1988ێ باژێرێ هەلەبجە هاتە كیمیابارانكرن و نێزیكی (5) هزار هاولاتیێن كورد بوونە قوربانی و پتری (10) هزاران برینداربوون، لدەمێ 20 ئادارا 1988ێ ل كوێتێ كۆنگرێ ئیسلامی هاتییە بەستن و هەمی پارتێن ئیسلامی تێدا پشكداربووین، د ناڤدا ئیسلامیێن كورد ژی هەبوون، كۆنگرەی هەمی كێشە گەنگەشەكەرن، ژ كێشا ئەفغانی تا دۆزا فلەستینی و تا ئارێشەیا تركێن بولگاریا و كۆنگرەی بڕیار دەربارەی ڤان كێشەیان وەرگرتن، لێ دۆزا كوردی د كارنامەیا كۆنگرەیدا نەهاتە دانان، یا تالتر ژ ڤێ كۆنگرەڤانان هەر ئاماژە نەكرنە كیمیابارانكرنا هەلەبجە و كەسەكی نەرازیبوون هەمبەر رژێما ئیراقێ دیارنەكر.
ل كۆنگرێ كۆپیتكا ئیسلامی یێ نەهێ ئەوێ ل قەتەر د (12-14 چریا ئێكێ 2000)ێ هاتییە بەستن، تێدا نوونەرێن كۆسۆڤۆ، كەشمیر، بەسنە و هرسك هاتنە ڤەخواندن، دا دەربارەی مافێن وان بپەیڤن، لێ نوینەرێن كوردێن هژمارا وان پتری (20) ملیون كەسان نەهاتە ڤەخواندن، یا گرنگ د بابەتیدا ئەوە ئیسلاما سیاسی تاوانا كیمیابارانكرن و كریارێن ئەنفالێ و تاوانێن دی یێن رژێما ئیراقێ هەمبەری كورد و كوردستانی كرین رسوانەكرن.
پڕسیار ل ڤێرێ: رۆلێ پارتێن ئیسلاما سیاسی ل كوردستانێ د دیاركرنا مەزلومییەتا كوردان بو برایێن خۆیێن نەكورد چییە!؟ و كانی درویشمێ (برایینییا ئیسلامی)؟ وەسا دیارە ئەڤ درویشمە وەكو باجێیە تنێ كورد ددەن!
داڤەگەرمە ئیراقێ، دەمێ هەوێن لەشكری بو ژناڤبرنا شۆرەشا كوردی د ماوەیێ (1961-1966)ێدا سەرنەگرتین، سەرۆكێ كۆماری عەبدلسەلام عارفی بو شەرێ شۆرەشا كوردی پەنا بو مەلایێن كورد و ئەرەب بر، ئەوژی بكارئینانا (چەكی دینی)، ئینا داخوازا بەستنا كۆنگرەكێ ئیسلامی ل بەغدا بناڤی (كۆنگرێ زانایێن موسلمان) ل 3 تیرمەها 1965 كر، شێخێ ئەزهەرێ و مفتیێ ئوردنێ ڤەخواندنێ و داخواز ژی كر، فەتوا ئەركرنا جیهادێ دژی كوردان بدەن، كو ئەو پشتەرێنە و شەرێ وان یێ رەوایە، ئینا مفتیێ ئوردن و (علی كاشف الغگا‌و) و دەستەیا كۆمەلەیا زانایێن دینی داخوازا وی بەگەمكر، ئەڤا خوینا كوردان حەلاكر، و شێخ (نجم الدین الواعڤ) كارێن كۆنگرەی ل دەستپێكا نیسانا 1965ێ بفەتوایا خۆ یا ناڤدار تانجكر، كو تێدا كورد ژ رژتنا خوینا موسلمانان بەرپڕسیاركرن و، داخوازا سەركۆتكرن و ژناڤبرنا (پشتەرێبوونا كوردان) كر، لی هەلویستێ زانایێن دینی یێن كورد یێ ئەرێنی بوو.
نڤێسینگەها هەردەمی یا كۆنگرێ ئیسلامیێ ئیراقی، كۆنگرێ ناڤبری رێكخست و ئەو ئێكەم چالاكییا وێ بوو، و ئیمیندارێ گشتیێ هەردەمی یێ نڤێسینگەهێ، (ابراهیم منیر المدرس) سەكردەبوو ژ كۆما ئیخوان لموسلمین.
ڤێچا سیاسیكرنا دینی یا دینداركرنا سیاسەتێ ژ لایێ پەیرەوكرنێڤە كریارەكا شاشە، هندی سیاسییە بۆچوون یان هەلوەستەكی پێشانددەت دشیاندایە بهێتە گەنگەشەكرن یان رەتكرن، لێ هەكە بۆچوون ب راپێچا دینی هات، گەنگەشەیا وێ ناهێتەكرن و ئەگەر گوهنەدەیێ، ئەو تە گۆهدارییا دینی نەكر، ئەڤە دیاردكەت كو «چەكی دینی» دژی بزاڤێن نیشتیمانیێن كوردی هەر چەكەكێ بهێز و كاریگەربوو، ل سەردەمێ ئوسمانییان هاتییە بكارئینان و هێژ دەولەتێن كوردستانی ل خۆ لێكڤەدكەن بكاردئینن و ئالاڤێ وان د بكارئینانا وێ دا پارتێن ئیسلاما سیاسینە ل كوردستانێ، ئەوێن هێزا خۆ ژ دینی و ڤان دەولەتان وەردگرن، ژبو ملكەچكرنا كوردان بو دەولەتێن وەلاتێ وان ل خۆ لێكڤەدكەن.

پ.د.عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی
كوردیكرن: محسن عەبدلڕەحمان

ئیخوان لمسلمین ب لق و هۆپێن خۆڤە ل مسرێ و سەرانسەری جیهانێ هەر ژ دیاربوونا وان ل ئادارا 1928ێ، چ هەلوەستەك هەنبەر دۆزا كوردی و مافێن كوردان یێن نەتەوەیی نەبوون، كاردكەر و دبەردەوامن هەچكو كورد نینن یان ئەو ل ئیراق، سوریێ، تركی و ئیرانێ خودانین دۆزەكا نەتەوەیینە، د ڤێ دا ئەو وەكو حزبا بەعسا ئەرەبییا ئیشتیراكی بوون، ئەوا ل 7نیسانا 1947ێ ل دیمەشقێ دامەزرای.
و ل ئیراقێ دامەزرێنەرێ ئیخوانان محەمەد مەحمود ئەلسەواف تا رۆژا مرنا خۆ ل سالا 1992ێ، تشتەك د بیرهاتنێن خۆدا كو گەهشتە 400 بەرپەران لدور دۆزا كوردی نەنڤێسیبوو، هندی جهگرتیێ وی د بەرپرساتییا جەماعەتێدا دكتور ئەبدلكەریم زیدان بوو، ئەوی ژبو ژناڤبرنا دەستهەلاتا عەبدلكەریم قاسمی د كودەتایا ٨ی شواتا 1963یا خویناویدا، هەڤپەیمانی دگەل حزبا بەعس كر و بەعسیا وەك وەزیرێ ئەوقافێ د ئێكەم حوكمەتدا دامەزراند.
و دەمێ بەعسیا ل 10ی خزیرانا 1963ێ بهەڤكاری دگەل سوریێ و ئیران و تركی دژوارتر هێرشكەرییە سەر شۆرەشا كوردی، دكتور عەبدلكەرین زیدانی تەتوا دا مەزنە سەركردێن ئیخوانان د سۆپایێ ئیراقێدا، كو فرمانان بجهبینن د كوشتن و هێرشكرنا كوردان و گوندێن وان ب بەهانەیا بجهئینانا درووشمێ جماعەتا ئیخوان لمسلمین»مصلحە الجماعە».
لێ هندی بەرپڕسێ ئیخوانان ل ئیراقێ (پزبا ئیسلامییا ئیراقی) دكتور ئوسامە ئەلتەكریتی، ئەوی تا چەند هەیڤەكا بەری 2002یێ پەیڤا كوردستان نەدگۆت، بەلكو زاراڤێ (شیمال ئەلعراق) ب باشتر ددیت و پتریا ئەفسەرێن ئیسلامی ب پێگیری ل سەر پەیرەوێ وی دچوون، كو پەیڤا كوردستان نەبێژن.
لەورا نەیا سەیر و بالكێشە، كو هژمارەك ژ ئەفسەرێن ئیخوانان و یێن ب سەر وانڤە و هەڤالێن وان، د دوڕندە و دژوارتربوون د سەرێ سۆرەشا كوردیدا، ژ وانا: (عبدالسلام محمد عارف، ناظم الطبقجلي، عبدالعزيز العقيلي، سعيد قطان، حسن مصطفى، رشيد مصلح، واللواء الركن كامل ساجت واللواء الركن اياد خليل زكي والفريق اول ركن نزار الخزرجي وغانم مصباح الامين وعبدالغني الراوي والطيار سالم البصو والعميد صديق مصطفى النعيمي) و یێن دی.
رێبەرێ ئیخوانان مەحمود محەمەد ئەلسەواف نیڤەندكاری كربوو، دا هندەك ژ ئەوێن ناڤهاتی ل كولیجا لەشكری ل سەردەمێ پاشاتی (1921- 1958) بهێنە وەرگرتن، هەڤپێجی سیاسەتا وی دا پاشی دەستهەلاتێ بگریت.
سەرپەرشتێ پەروەردێ مەلا نووری عەبدوللا سالح ئاغجەلەری د بیرهاتنێن خۆ دا دبێژیت: پتریا ئەفسەرێن لەشكرێ ئیراقێ ل سەربازگەها رانیە ل مایسا 1966ێ ژ جماعەتا ئیخوان لمسلمین بوون و، ئەوی د خیفەتا ئێكی ژ وانڤە پەرتووكا (ظلال القران) یا سەید قوتبی دیتبوو.
و د بیرهاتنێن حەمە كەریم هەورامی دا هاتییە: كو زەعیم سەدیق مستەفا النعیمی (ژ میسل) ل پرا زەلم و ل گوندی سیدارە ل سلێمانیێ (40) كەس د مزگەفتا گوندی نڤێژدكر كوشتن، و ئەفسەر غانم مسباح الامین ل دووەاهییا مایسا 1966ێ (22) كورد كوشتن.
هندی هەلوەستێ ئەفسەرێن ئیخوان لمسلمینە ل دویڤ هەلوەستێ سەركردایەتیا وان بوو، یا زانا كو سەركردایەتیا ئیخان لمسلمین ل 15/9/1961ێ بەلاڤۆكەك بدژی رابوونا شۆرەشا 11 ئیلونێ دەرئێخستبوو، و هندەك ژ وان چوونە بەغدا و گۆتنە سەرۆك كۆماری: پشتەڤانیا شۆرەشا كوردی ژلایێ شوعیاتی و شوعیانڤە دهێتەكرن و، لڤێرە ژبیرنەكەین كو سەوافی هزر و هەلویستێن خراب هەبوون.
هەلوەستێ ئیخوان لمسلمین هەنبەر شۆرەشا كوردی نەهاتە گوهۆڕین تاكو د شەرێ ئیراقی – ئیران دا (1980- 1988) و پشتی وێ، فەریق اول روكن نزار عەبدلكەریم الخەزرەجی د بیرهاتنێن خۆدا نڤێسی: لوا روكن كامل ساجت زەلامەكی ئۆلداربوو و ئەوی ناڤێ (انفال) ل سەر كونترۆلكرنا گوندێن مالومە، سەرگەلو، بەرگەلو و چیایێ پیرەمەگرون كر، ئەوژئ ب رێنیشاندانا سورەتا ئەنفال د قورئانێ دا(1).
ل ڤێرە بۆ مە دیاردبیت كو ئەفسەرەكی ژ ئیخوانان ناڤێ ئەنفال ل ئۆپراسیۆنێن قڕكرن و وێرانكرنا كوردستانێ كریە و حوكمەتا بەعس ناڤێ (ئەنفال) ل سەر هەر حەفت ئۆپراسیۆنێن د دویڤرا هاتین هێلایە (2).
و سەركردێ بەعسی تاهر توفیق ئەلعانی د بیرهاتنێن خۆدا ل دۆر كامل ساجتی دبێژیت: كامل ساجت فەرماندێ فەیلەقێ ئێكێ هێزێن تایبەت مرۆڤەكێ باوەردارێ ژ خەدێ ترسیای بوو، ب پاقژكرنا دەڤەرا ئوتونۆمی ژ پشتەرێێن یاخی (العصاة المتمردين)، و ئەوی پێنج مزگەت ژ بەخشیێن ژ سەدام حسێنی وەرگرتین ئاڤاكرنە(3)، دیسا د بیرهاتنێن خەزرەجی دا هاتییە: هندی لیوا روكن (ئەیاد خەلیل زەكی) یە، ئەوێ سەركێشییا كونترۆلكرنا پیرەمرگرۆنی كری، دەمێ خویندكار ب ژییاتییا خۆ بۆ ئیخوان لمسلمین هاتبوو نیاسین، و چنكو ئەوی داهێنان د كریارا ئەنفالا ئێكدا كر، لەورا كرنە فەرماندێ فەیلەقا پێنج سەرباری كو بەعسی نەبوو (3).
یا گرنك د بابەتی دا ئەوە كو چ پەیوەندیا حزبێن ئیسلاما سیاسی ب دینێ ئیسلامێ ڤە نینە، چنكو هندی دینن رۆژەكێ حزبێن سیاسی نەبووینە، لەورا هەر گۆتنا هەر حزبەكێ كو ئەو بناڤێ دینەكی یان ئۆلزایەكی یارەتكرییە و دورویاتییە، چنكو دین نە بەرنامێ حزبییە، ل ڤێرە گۆتنا بەرێز مەسعود بارزانی دكەم نموونە: حزبێن ئیسلاما سیاسی ل جیهانێ حزبێن سیاسینە و نەشێم ب حزبێن ئیسلامی بهژمێرم، ئەگەر د وەسابن، پێدڤیبوو ئێك حزببانە و دەستوورێ وان قورئان بایە، ناكۆكیێن وان ل سەر چییە دەقەكێ فەرموودێ یان دەقەكێ قورئانێیە؟ یان ل سەر هژمارا كورسیكێن پەرلەمانییە و كی ببیتە وەزیر وەكو هەر حزبەك سكۆلار.
(1) بنێرە بیرهاتنێن وی، (الحرب العراقية – الايرانية 1980-1988 )، مذكرات مقاتل (بيروت 2014 )ص463.
(2) یا ژ هەمیێ سەیرتر من ل دۆر ئەنفالێ خواندی، ئەوا وەزیرێ بەرەڤانیێ ل سەردەمێ بەعس گۆتنا هاشم سولتانی ئەوێ دادگەها تاوانان ب سیدارێ سزادای، ژبەر سەكردایەتیا وی بو ئەنفالا حەفت ل دەڤەرا سۆران: ئەنفال دەرڤەرەكە دكەڤیتە باكوورێ رۆژهەلاتێ سلێمانیێ و بدروستی د ناڤبەرا سلێمانی و دوكاندا، دەڤەرا (موت) چ گوند و كومەلگە‌هـ لێ نەبوون، هەر ژ سالا 1979ێ خەكێ وێ هاتبوو ئاوارەكرن، لەورا دەمی شەری روودای تنێ پێشمەرگە ل وێ دەڤەرێ بوو و ئەو د گەل ئیرانێ د هەڤكاربوون. ببنێرە: سولتان هاسم، زكری الحروب واسرارها، دیدارا ئێكانە دگەك وەزیرێ بەرەڤانیا ئیراقێ، پەیڤین لگەل دكتور علی السعدی، (بغداد،2022) ص32-33.
(3) بنێرە بیرهاتنێن وی، انهيار العراق المفاجئ و تداعياتة (لندن، 2021) ص155- 166.
(4) الخزرجي، المصدر السابق، ص362- 463.

پ.د.عەبدولفەتاح عەلی بۆتانی
كوردیكرن: محسن عەبدلڕەحمان

هەوالگێری دامەزراوەكا حكومییە، كارێ وی كومكرنا پێزانینان و شیكاركرنا وانە بۆ لایەنێن سیاسی و بریاردەر، بۆ پاراستنا ئاساییشا نەتەوەیی یا دەولەتێ، ئەو ب ئەركێ بەرەڤانی و هێرشكرنێ یا پەیوەندیدارە، هەروەسا ئێكە ژ ئامرازێن بجهئینانا قانونێ و سەپاندنا شكۆمەندییا دەولەتێ ل ناڤخۆ و دەرڤە.
تا سالا ١٩٦٨ ئیراقێ دەزگەهەكێ هەوالگێری نەبوو، هەمی كاروبارێن دەرەكی گرێدای هەوالگێرییا لەشكریبوون، ل سالا ١٩٦٤ سەدام حسێنی شانەیەكا ئاساییشێ – ئەمنی – بناڤێ (دەزگەهێ حەنین) د ناڤ پارتا بەعسدا و ئەوی ب خۆ برێڤەدبر، پتریا ئەندامین وێ ژ زڕتەكان – ‌اشقیا‌و – بوو، ژ وانا (ناظم طزار، سمير الشيخلي، فاضل البراك، برزان التكريتي، جبار و ستار كوردي).
تاكو بەعسییا ب كودەتایا ١٧ب تیرمەها ١٩٦٨ێ دەست سەر دەستهەلاتێدا، كارێ (حەنین) یێ بەردەوامبوو، ئینا پاشی ناڤێ وێ بۆ نڤێسینگەها پەیوەندیێن گشتی (مكتب العلاقات العامە) هاتە گۆهاڕتن و هەر ب سەرۆكاتییا سەدامی ب خۆ و د دویڤدا سەعدون شاكری.
ل ٩ی ئیلونا ١٩٧٥ێ سەرۆكاتییا هەوالگێرییا گشتی هات پێكئینان و یا گرێدای جڤاتا سەركردایەتییا شۆرەشێ بوو، ل سالا ١٩٨٣ێ ناڤی وێ بۆ دەزگەهێ هەوالگێری هاتە گوهۆڕین و سەرتیب روكن (لوا‌و ركن) هیشام سەباح الفخری وەكو ئێكەم رێڤەبەرێ دەزگەهێ هەوالگێریێ هاتە دامەزراندن و، دەزگەهـ ب كەفتنا رژێما بەعس ل ٩/٤/٢٠٠٣ێ بدووماهی هات.
د ڤێ پەرتووكێدا (هەوالگێرییا ئیراقی ١٩٦٨ – ٢٠٠٣ دیوار و نهێنی)ێدا پێزانینێن هەرگرنگ هەنە، چنكو دانەرێ وێ (سالم الجمیلی)(١) یە، ئەو ئەفسەرەكێ مەزنێ هەوالگێریێیە و ئەوا د پەرتووكا ویدا هاتی، ئەو تێدا دیدەڤان و پشكدارە.
میكانیزما پۆلینكرنا دەولەتێن هەرێمی: دەزگەهێ هەوالگێریێ دەولەتێن هەڤسوی ئیراقێ بۆ سێ جۆران پۆلینكرن: دوژمن، هەڤڕك، دۆست. دەولەتێن دوژمن ئیسرائیل، ئیران…، هندی تركییە ئەو وەكو هەڤڕكا بەردەوامە بۆ ئیراقێ هاتییە پۆلینكرن و دشیاندایە هەر گاڤەكێ ببیتە دوژمن، ژبەر هەبوونا ئارێشەیان وێ دگەل ئیراقێ د لێكڤەكرنا ئاڤا دیجلە و فوراتی و هەژمونێن وێ یێن مێژوویی د باژێرێن مویسل و كەركووكێ دا، لەرا نابیت تركی رۆژەكێ ببیتە دەولەتەكا دۆست.
رێڤەبەرییا چالاكیێن دوژمنكارانە: ل هەشتێیان ژ چەرخێ بۆری هاتە پێكئینان و كارێ وێ دویڤچوونا ئۆپۆزسیۆنا ئیراقیبوو ل دەرڤە، رێڤەبەریێ هۆپەك بۆ چالاكیێن كوردان و ب تایبەت چالاكیێن پارتی دیموكراتی كوردستان تەرخانكر.
ئیخوان لمسلمین و سەلەفی: ئیخوان لمسلمین و سەلەفییا ل ئیراقێ بشتەڤانی و بەخشنەدەك بەرفرەهـ ژ ئیرانێ وەردگرت، كو سالانە دگەهشتە (١٢) ملیون دۆلاران.
دەربارەی پەیوەندییا ئیخوان لمسلمین ب ئەورۆپاڤە: پترییا سەركردەیێن وان ل ئەورۆپا د نشتەجینە، ژ وانا (عصام العطار، ابراهيم الزيات، محمد طه صبري، عبدالحكيم صفريوي، محمد حنيش و صافي رمضان البنا نەڤیێ دامەزرێنەرێ كوما ئیخوان لمسلمین حسن بنا)ی، كو هژمارەك ژ وان هەلگرێن ناسنامەیێن ئەورۆپینە (بپ١٩٥).
دەربارەی پەیوەندییا ئیخوان لمسلمین ب بریتانیاڤە، د بپ٢٠٨ دا هاتییە» ئەو گەلەكا كەڤنە ڤەدگەڕیتە سەردەمێ جەمال عەبدلناسری، كو ئیخوانان پشتەڤانییا هەوالگێرییا بریتانی بدەستڤەئینا و پەنابەرییا سیاسی پێ بەخشی و پاراستن و پشتەڤانییا دارایی بۆ دابینكر، و بۆ تێكدانا رژێما جەمال عەبدلناسری ئەوا بوویە گەڤ ل سەر پەرژەوەندیێن بریتانی ل دەڤەرێ.
هەروەسا پترییا سەركرداتیێن ئیسلاما سیاسی ل بریتانیا و فرەنسا و سوێسرانە، ژ وانا راشد الغنوشی و ابو حمزە المسری، كو یێ داویێ ل بریتانییا یێ ئاكنجیبوو، پاشی بۆ ئەمریكا هاتە دەرئێخستن، كو سزایێ هەتاهەتایێ ل سەر هاتە سەپاندن، چنكو تیرۆرستەكێ كۆژەكە.
دگەل ڤێ هەمی ڤاڕێبوونێ د سەركردایەتیێن ئیخوان لمسلمین و بزاڤێن ئیسلامیدا، ئەوێن بریتانیا كرینە مەیدانا بۆ پێشوازی و بهێزكرنا رێكخستنێن تیرۆرستی، بریتانیا هێژ بنگەها سەرەكییە بۆ چالاكیێن وێ یێن سیاسی و دینیێن دژوار و تۆندرەو (بپ٢٠٧).
بزاڤا تیرۆركرنا دانیال میتیران: چنكو وێ پەیوەندیێن باش دگەل بزاڤا نەتەوەییا كورد دۆزا كوردی، لەورا هەوالگێرییا ئیراقێ هەولدا ل تیرمەها ١٩٩٢ێ تیرۆربكەت، دەمێ بڕیاردای سەرەدانا حەلەبچە بكەت، دەمێ بۆمپەك ب ترۆمبێلاوێڤە كری، لێ ئەو ب پەرجۆیەكێ – موعجیزە – ژ روودانی قورتالبوو، دەمی ب هەلكەفت لورییەك د ناڤبەرا وێ و بۆمپێدا بوری.
هەرێما كوردستانێ هۆكارێ هەرەشەیێ بۆ ئاساییشا نەتەوەیی: (بیرۆكەیا دامەزراندنا دەولەتا كوردی).
لژێر ڤی ناڤۆنیشانێ د(بپ٣٠١-٣٠٢)دا هاتییە، هەر ژ سالا ١٩٩١ێ هەرێم ژ كونترۆلا دەولەتێ دەركەفتییە و بوویە پەناگەهـ بۆ ئۆپۆزسیۆنا ئیراقی و هەوالگێرییا ئەمریكی، و هەرێم ل سالا ٢٠٠٢ێ بوویە جهەكێ هەرەشەكەر ل سەر ئاساییشا نەتەوەیی و قەوارەیێ دەولەتێ، ل هەوالگریێ گەنگەشە لدەربارەی هەلوەستێ ژ هەرێمی هاتییەكرن، تایبەت ئەگەر (داگیركرنا) ئەمریكی بۆ ئیراقێ روودا. و پێشنیارەك هاتییەدان ئەوژی ئیراق دانپێدانێ ب هەرێمێ د سنۆرێ كارگێریێ هینگێدا وەكو دەولەتەكا سەربەخۆ بكەت، دا كوردان بێخیتە پێش ئیران و تركی، لێ پتریا ئامادەبوویان هزر رەتكرن و گۆتن ئەو لێكڤەكرنا ئیراقێیە.
دانەر د شرۆڤەیا خۆدا ل سەر بابەتی زێدەدكەت: پاشی دیاربوو كە سەرۆك سەدام حسێنی د روونشتنەكا تایبەتدا دگەل ژمارەكا ئەندامین سەركردایەتیێ ل سالا ١٩٩٩ێ گۆتییە: نابیت ئەم گەلێ خۆیێ كورد نەچاربكەین ب خۆرتی لگەل مە بژین، ئەگەر جودابوون بڤێت، چ زیان نینە ئەم سەرخۆبوونێ بدەینێ. (بپ٣٠٢).
بیرۆكەیا دامەزراندنا دەولەتا كوردی ل كوردستانا ئیراقێ ل سەر هزرا سەركردایەتییا بارتا بەعس و حوكمەتا ئیراقێ بوو، ئەوژی نە ژ بنەمایەك سیاسی یان مرۆڤینی یان نەتەوەیی، بەلكو بۆ شەرمزاركرنا ئیران و تركی كو ب دوو هەڤڕكێن ئیراقی دهێنە هژمارتن، د ماوەیێ سەرهلدانا بهارا ١٩٩١ێ و پشتی كەفتنا پتریا باژێران د دەست خەلكیدا ژ وانا باژێرێ كەركووكێ، بالیۆزێ ئیراقێ ل تركی رافع دەحامی نامەیەك بۆ حوكمەتا تركی هنارت: دبیت ئیراق دەسیت ژ دەڤەرا كوردی بەردەت و رێ بدەت بۆ دەولەتەكا كوردی، ڤێچا كارڤەدان و بەرژەوەندییا وان تێدا چییە(٢).
هەژی ئاماژەپێكرنێیە كو ئیراقێ ل سالا ١٩٧٥ێ نامەك بهەمان شێوە بۆ شاهێ ئیرانی بهنارت، كو بۆ پالدەر دا پشتی چەند حەفتێیەكا ب رێككەفتنا جەزائیر رازی ببیت(٣).
د پەرتووكا هەوالگێرییا ئیراقێداپێزانین و روودان تێدا هەنە كو كەسێ نەبهیستینە ل دور: كارێ ڤی دەزگەهی كو نێزیكی (٦) هزار كەسان تێدا كاردكر، تێدا نهێنی هەنە ل دور ئارمانجگرتنا خومەینی، تیرۆركرنا مەهدی الحەكیم، حسێن كاملی، لەسكركێشییا سەر كوێتێ، پلاندانان بۆ تیرۆركرنا بۆشی و ئەمیندارێ گشتیێ ئێكەتییا گەلان دی كویلار، زێدەباری سرۆشتێ كارێ دەزگەهی و میكانیزما وی.

(١) ل سالا ١٩٧٥ێ ل دەڤەردارییا بێجی ژ خێزانەكا جوتیار بوویە، پشتی روخانا رژێما بەعس ل ٩/٤/٢٠٠٣ێ هاتە گرتن و پشتی سالەكێ هاتە ئازادكرن.
(٢) ینڤر، نزار حمدون، رحلە حیاە دبلوماسیە، (لندن، 2024)، ص436.
(٣) نفس المصدر، ص 436.