وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

نهۆ ئەم ل سەر پەڕاڤەکێینە ژ وان هەردو پەڕاڤێن ڕەق، دویکێلا ڕووباری وەکو سهەکێیە ل هنداڤی مە داکو ئاڤێ و هەردو پەڕاڤان بپارێزیت. وەک فیلامییان، دناڤبەرا ڤیسانت و بروجسدا کو ژ ترسا لێهمشتان بەنداڤەکێ چێدکەن کو وان ژ تووڕەبوونا دەریایێ بپارێزیت. یان وەک خەلکێ پادوا کو بەری گەرمیا بوهارێ دادەتە کیارنتانا، ئەو ب بەربەستەکێ ل سەر ڕووبارێ برینتا بەڕەڤانیێ ژ گوند و کەلهێن خوە دکەن(١). ئەو هەردو پەڕاڤە ژی ب هەمان شێوەی بوون، تنێ چێکەرێ وان -هەر کی بیت- ب وێ مەزناهی و بلندیێ نە نژاند بوو(٢).
ئەم گەلەک ژ دارستانا خوەکوژان دوورکەفتبووین، هەتاکو وی ڕادەی ئەگەر ل پشت خوە زڤڕیباین، مە نەدزانی کا ل کیڤەیە. ل وی دەمی، مە کۆمەکا گیانان ل سەر درێژاهییا پەڕاڤی دیتن، هەر ئێکی ژ لایێ خوەڤە سەح دکرە مە، مینا وان بەرێخودانان بوون ئەوێن خەلک ل بن سیناهییا هەیڤێ ل هەنگۆرییا ئێڤاران ل هەڤ دنێڕن، ئو کا چەوا پیرەمێرەکێ بەرگدروو ل کونا دەرزیکێ دنێڕیت، وان وەسا ب هووری هێڤ دکرە مە.
هەکو چاڤێن وێ خێزانێ ب من کەفتین(٣)، ئێکی ژ وان ئەز نیاسیم، ئەز ژ دەهمەنێڤە گرتم و کرە هەوار: «چەند سەیرە!»(٤). دەمێ دەستێ خوە ب نک منڤە درێژکری، من ب هووری مێزە دکرە دێمێ وییێ ئاگری خواری، لێ سەرەڕای وی دێمێ سۆتنێ کرییە تشابەت، هەر بیردانکا من شیا وی بنیاسیت. دگەل داهێلانا دەستێ خوە بۆ سەر دێمێ وی، من لێ ڤەگەڕاند:
– هێژایێ برونیتۆ!!(٥) ئەڤە توی ل ڤێرە؟
– بەلێ کوڕێ من، خۆزی د شیاندابا کو برونیتۆ پاشڤە زڤڕیبا و پیچەکێ دگەل تە مەشیا با و ئەڤ خەلکە ب ڕێڤە هێلا با، ئەگەر بۆ تە زیان نەبا.
– ژ هەمی دلێ خوە حەز دکەم، ئەگەر تە ڤیا بمینمە دگەل تەژی، دێ وەکەم، ئەگەر ئەڤێ ئەز دگەلدا یێ ڕازی بیت.
– کوڕێ من، هەر کەسەکێ ژ ڤی خەلکی، ئەگەر بۆ کێلیکەکێ ژی ڕاوەستیت، دێ سەد سالان ل جهێ خوە مینتە ڕازایی، بێی کو بشێت ئاگری ژ خوە ڤەدەت. لەوا تو ل سەر مەشا خوە یێ بەردەوام بە و ئەز ژی دێ ب دویڤ دەهمەنا تەڤە بم. پاشی دێ گەهمە هەڤالێن خوە یێن ژ عەزابا ئەبەدی دگریێن.
ئەز نەوێریام ژ ڕێکێ داکەڤم کو بگەهمە ئاستێ ڕێڤەچوونا وی، لێ ئەز هەر یێ سەرچەمیایی بووم وەک وی زەلامێ ب نەڤیشتن ب ڕێڤە دچیت. پاشی برونیتۆی دەست ب ئاخفتنێ کرەڤە:
– ئەو چ بەختە یان قەدەرە، بەری ڕۆژا تالیێ، تە ل ڤێ نهالا بێبن دهاژۆت؟ ئو ئەڤە کییە ئەوێ ڕێکێ نیشا تە ددەت؟
– ل وێ ژیانا تەنا یا ل هنداڤی مە، ل جیهانا بلندتر، بەری ژیێ من بگەهتە کاملانیێ، ئەز دناڤ گەلیەکیدا بەرزە بووم. دوهی سپێدێ(٦) من پشتا خوە دایێ و هەکو ئەز لێ پاشپاشکی بوویم، ئەڤ ڕێنیشاندەرە ل من پەیدا بوو، ئەوە من د ڤێ ڕێکێ ڕا دهاژۆت هەتاکو دگەهینە بنەجهێ(٧).
– کەواتە تو یێ ب دویڤ ستێرا خوە کەفتی، ئەگەر ئەوا من د ژیانا جواندا پێشبینکری، یا دروست بیت، دێ هەر گەهییە مەخسەد و بەندەرێ هەژی (نەمریێ). ئو ئەگەر ئەز بەری وەختێ خوە نە مربام و من دیتبا کو ئاسمان هۆسا دگەل تە یێ دلۆڤانە، دا هاریکارییا تە د کارێ تەدا کەم. لێ ئەڤ ملەتێ پیسێ نەیاندنا خوە ژ باشیێ دکەت، ئەوێ ل دێر زەمان ژبەر فیزۆلیڤە مایی(٨)، هێشتا سروشتێ چیا و کەڤری هەر پێڤەیە. ئەڤ ملەتێ هە، دێ ژبەر بەرهەمێن تە یێن جوان بیتە دژمنێ تە، کو نە یا بێ ئەگەرە، نێ نەیا گونجاییە کو هژیرا شرین دناڤ شاتوویێن ترشدا شین ببن. ڤێگەهەکا کەڤن وان ب کۆرەیێن ل سەر عەردی وەسف دکەت(٩)؛ ئەو ب خوە ژی ملەتەکێ قەلس و کومڕەش و دلڕەق و زۆردارە: ئاگەهدار بە! خوە ژ گیرەڤێن وان بەریبکە، دا بەختێ تە شەهنازییا تەیا بلند بپارێزیت. ئەڤ پارتە یان ئەوا هەنێ دێ ل بەر تە د ڕاوەستای بن؛ وەلێ بزن ناگەهتە گیای(١٠). ئەگەر هۆڤێن فیزۆلی ئێکودو بکەنە کایەکا هشک، لێ هەر نەشێن زیانێ بگەهیننە وی گیایێ هندەک ژێ ژ فێل و دلپیسیییا وان شین دبیت، هەکو ڕۆمانان ئەڤ هەڤشیێ کینا دژوار ئاڤاکری، تۆڤێ پیرۆزێ ئەوێن ل وێرێ مایی، ئەڤی گیای ڤەدژینیت(١١).
– ئەگەر حەزا من ب دروستی ب جھ هاتبایە، تو ژ سروشتێ مرۆڤان دوور نەدکەفتی و دا مینییە ساخ؛ ئەوا نهۆ من دئێشینیت دیتنا تەیە دناڤ ڤێ عەزابا ژانداردا، نێ میناکێ بابینییا تە یا خۆشەویست هێشتا د هزرا مندا جهگیر مایە، هەکو تە ئەز ب بەردەوامی فێر دکرم. ما چەوا مرۆڤ خوە نەمر دکەت؟ هندی ساخ بم، فەرە ئەزمانێ من ب ئاشکرایی دانپێدانێ ب قەنجیا تە بکەت. ئو ئەو پێشبینییا تە ل سەر چارەنڤیسێ من گۆتی، دێ تۆمارکەم و بۆ خوە هەلگرم، داکو بۆ من دگەل پێشبینی یێن دی شرۆڤە بکەی(١٢). دێ هەمیا زانی ئەگەر گەهشتمە خاتوونێ(١٣)، ب ڕاستی، من دڤێت ئەڤە ل دەڤ تە یا ئاشکرا بیت، ئو داکو وژدانا من یا تەنا بیت، یێ بەرهەڤم ژبۆ هەڤدیتنا بەختی کا چ ژ من دڤێت و چ دانایە د ڕێکا مندا. نێ ئەڤ پێشبینییە ژبۆ گوهێن من نە د نوونە: ئەڤجا کا چەوا بەختی دڤێت بلا خرخالا خوە بادەت، یێ گوندی ژی بلا هەر کار ب بڤرێ خوە بکەت(١٤).
ل وێ ناڤبەینێ، سەیدایێ من بەرەف لایێ ڕاستێڤە پاشڤە زڤڕی و هێڤکرە من، پاشی گۆت: «ئەوێ گوهلێڕاگرەکێ باش بیت، ب باشی تێ دگەهیت». لێ د سەر هندێ ڕا، ئەز هەر یێ ب ڕێڤە دچم و دگەل هێژایێ برونیتۆی دئاخڤم، یێ ژێ پرسیار دکەم کا ناڤدارترین هەڤالێن وی کینە و کی ژ هەموویان بهادارتر و ڕێزدارترە. وی گۆتە من: «باشە ئەگەر هندەکان ژێ بنیاسی، لێ ژبۆ هندەکێن دی نەگۆتن چێترە، چونکو دەم دێ ب ڤێ هەمی ئاخفتنێ کورت بیت. لێ ب ئێک پەیڤ بزانە، ئەو هەمی قەشە، وێژەڤانێن مەزن و ناڤدارن، د دنیایێدا ئەو ب ئێک شاشی هاتینە گونەهبارکرن.
پەریشان و فرەنچیسکۆ دئاکورسۆ دگەل وێ کۆما خەمدار دچن(١٥)، ئەگەر حەزکەی پیسییەکا وەک ڤێ ببینی، دێ شێی زانی کا خزمەتکارێ سەپانێن خودێ کی ژ ئارنۆ ڤەگوهاستییە باکیلیۆنی کو ناخێ خوەیێ قەڕمتی ل وێرێ هێلای(١٦). چەند حەز دکەم پتر باخڤم، لێ د شیانا مندا نینە ئاخفتن و ڕێڤەچوونا خوە بدۆمینم، ئەز یێ دویکێلەکا نوو دبینم، یا ژ خیزی بلند دبیت. دێ خەلکەک هێت فەرە دگەل وان نەبم(١٧): تە ئێمانەت کتێبا من (گەنجینە)، ئەوا هێشتا هێلایمە ساخ، ئو چ تشتێن دی ژ تە ناخوازم.
پاشی پاشڤە زڤڕی، وە خویا دکر کو ئەو ژ وان کەسان بوو یێن بەریکانیێیا گوندێ ڤیرۆنا ل سەر ئالایێ کەسک دکر(١٨)، وەسا دیار دبوو کو ئەو ئەوە یێ ب سەردکەڤیت، نە ئەوە یێ ددۆڕینیت.

دەهمەن:
(١) دانتی وی پەڕاڤێ ڕووبارێ فلیجیتونتی ب بەنداڤا دناڤبەرا هەردو باژێڕێن فلاندۆران دشوبهینیت؛ ڤیسانت: باژێڕەکێ بچووکە ل ڕۆژئاڤایا فلاندۆر. بروجس: باژێڕەکە ل ڕۆژهەلاتا فلاندۆر. هەروەسا خەلکێ پادوا ژی بەربەستەکێ ل سەر ڕووبارێ برینتا ل باکورێ ئیتالیا دروست دکەن، داکو هەکو دبیتە بوهار و بەفرا کیارنتانا کو دەڤەرەکا چیایێ ئەلپە، دحەلیێت، گوند و کەلهێن خەلکێ پادوا ژ لێهمشتێ د پاراستی بن.
(٢) مەرەم ب چێکەرێ پەڕاڤێن ڕووبارێ فلیجیتۆنتی؛ خودێیە کو نە وەکو یێن مرۆڤان بلند و مەزن هاتینە دانان.
(٣) دانتی پەیڤا خێزان بۆ کەسێن نێرباز بکار دئینیت، چونکو گرنگی ب هەڤبەندیێن خێزانیی نەددان.
(٤) چونکو دانتی ل سەر پەڕاڤێ ڕووباری بوو (پیچەکێ بلندترە)، یێ دی ل سەر خیزی بوو (نزمترە)، لەوا دگەهشتە دەهمەنا وی و یێ سەرسۆرمان بوو کو کەسەکێ ساخ (گیاندار) ل دۆژەهێ دبینیت.
(٥) برونیتۆ لاتینی (١٢١٠- ١٢٩٤ ز): ڕەوشەنبیر و سیاسەتمەدارەکێ فلورەنسییە، گەلەک کتێبێن هەمەجۆر نڤیسینە، هەڤالێ دانتی بوو، چاڤێن وی ل سەر گەلەک بابەتێن زانین و ڕەوشەنبیریێ و وەڵاتپارێزیێ ڤەکر بوون.
(٦) ئانکو سپێدەیا ٨ی نیسانێ ل سالا ١٣٠٠ێ، وی دەست ب وەغەرا خوە کربوو، یان ڕێ بەرزە کربوو.
(٧) هەتا بنەجهێ: ئانکو هەتا دگەهنە فیردەوسێ کو دانتی وەکو بنەجها خوە ددانیت.
(٨) دبێژن ل سەر دەمێ یولیۆس سیزەری، ڕۆمانییان دەست ب سەر (فیزۆلی)دا گرت و فلورەنسا ل بەرانبەری وێ ئاڤاکر، ئەڤجا ملەتێ وێ ژ بەرمایکێن فیزۆلییان و لەشکەرێ ڕۆمانییانە.
(٩) د چیڕۆکێن کەڤندا دبێژن کو پیزایێ، فێلەک ل فلورەنسا کر؛ دو ستوونێن رخامی یێن پویچبوویی وەکو دیاری بۆ هنارت بوون ژبۆ هاریکارییا وان د هەوا ل سەر گزیرتەیێن بلیاردا، لێ وان تێ نەئینادەر کو ئەو ستوونە د خراپبوویی و ژ کارکەفتینە، لەوا ب کۆرەتیێ دهێنە وەسفکرن.
(١٠) برونیتۆ وەکو بابەکی شیرەتان ل دانتی دکەت و بۆ دبێژیت کو هەردو پارتێن گویلفی (سپی و ڕەش)، دێ ل دژی وی بن، لێ چ جاران ناکەفتە دەستێ دژمنێن خوە.
(١١) ئانکو ئەگەر فلورەنسی ئێکودو پرتپرت بکەن، هەر نەشێن زیانێ بگەهیننە وی گیایێ ژ تۆڤێ پیرۆزێ ڕومانان ڤەدژیتەڤە. ل ڤێرە، ئەو دانتی ب گیای وەسف دکەت کو نیشانا خێرێیە دناڤ مللەتەکێ داگرتیی ب خرابیێ.
(١٢) ئانکو ئەو پێشبینییا بەری نهۆ فاریناتای بۆ کری و گۆتیێ کو دێ هێتە نەفیکرن.
(١٣) مەرەم پێ بیاتریشییە، بەری نهۆ ڤیرجیلۆی گۆتبوویێ کو دێ چیڕۆکا ژیان و چارەنڤیسێ خوە ژ بیاتریشیێ زانیت.
(١٤) ئەڤە گۆتنەکا پێشینانە ل فلورەنسا؛ ئانکو دێ خوە ل بەر بریارێن ئیرادەیا مرۆڤان گریت.
(١٥) پەریشان دا چیزاریا: مامۆستا و زمانزانەکێ ناڤدار بوو ل سەدێ شەشێ زایینی ل قوستەنتینیێ ژیایە. فرەنچیسکۆ جئاکورسۆ: کەسەکێ بولونیێ بنیات فلورەنسییە، مامۆستایێ یاسازانیێ ل زانینگەهێن بولونیا و ئیکسفۆرد، گەلەک کتێب ل سەر یاسایێ داناینە و کارێ ڕباخۆریێ ژی دکر.
(١٦) خزمەتکارێ سەپانێن خودێ: ئانکو پاپا بۆنیڤاچویێ هەشتێ کو ئەندریا دی موتزی یێ فلورەنسی ل سالا ١٢٩٦ێ، ژ سەر ڕووبارێ ئارنۆ ڤەگوهاستبوو ئەسقەفییەکا ل سەر ڕووبارێ باکیلیۆنی. ناخێ وی ژبەر گونەهێ قەڕمتییە و هێلانا وی ناخێ قەڕمتی ل وێرێ؛ ئانکو ل وێرێ مر.
(١٧) فەرە دگەل وان نەبیت، چونکو ئەو کۆمەکا دی یا گونەهکارێن توندوتیژییا ل دژی سروشتینە و ل گورەی پۆست و پلەیێن خوە هاتینە ژێکڤاڤارتن، ئەڤ کۆما نوی کۆما سیاسەتمەدارانە.
(١٨) بەریکانێیەکا غاردانێ ل نێزیکی گوندێ ڤیرۆنا دهاتە کرن، یێ سەرکەفتیی ئالایەکێ کەسک ددایێ. مەرەم پێ ئەوە کو برونیتۆیێ پیر و ڕەوشەنبیر هند بلەز غارددا هەروەکو سەرکەفتیێ وێ بەریکانێیە.