جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، د چارچۆڤەیێ زنجیرەیەك دیدارێن خۆ یێن سیاسی ل بەغدایێ، دوو كۆمبوونێن جودا ل گەل سەركردەیێن دیارێن ئیراقێ ئەنجامدان.
ئفەرهاد ئەترووشی ل گەل هادی عامری، ئەمینداری رێكخراوا بەدر كۆم بوو. د دیدارێ دا گەنگەشە ل سەر پێشهاتێن دووماهیێ یێن سیاسی و پرسا تەماوكرنا كابینەیا حوكمەتا فیدرال هاتە كرن.
جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا نوونەران دوپاتی ل سەر گرنگییا هەماهەنگییا د ناڤبەرا دەستهەلاتان دا كر داكو باشترین خزمەت بگەهیتە وەلاتییان. هەروەسا ناڤبری ئاماژە ب پێدڤییا چالاككرنا رۆلێ یاسادانانێ و چاڤدێرییا جڤاتا نوونەران و بەرهنگاربوونا گەندەلیێ كر داكو ئارامی و داخوازێن خەلكێ ئیراقێ بهێنە بجهـئینان.
ژ ئالییەكێ دی ڤە، شاندێ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان ب سەرۆكاتییا فەرهاد ئەترووشی، سەردانا قەیس خەزعەلی، ئەمینداری گشتی یێ بزاڤا عەسائیب ئەهلولحەق ژی كر. د ڤێ دیدارێ دا، هەردوو ئالییان ل سەر پێدڤییا بهێزكرنا هەماهەنگی و هاریكارییا دوو ئالی دوپات كر، ئەڤ چەندە ژی ب مەرەما خزمەتكرنا دۆسییێن نیشتمانی و پێشڤەبرنا پرۆسەیا سیاسی ل ئیراقێ.

ئابۆرێ ئیراقێ ب رێژەیا پتر ژ 90% پشت ب داهاتێ پەترۆلێ گرێدایە، لێ د ڤی دەمی دا ئالۆزیێن رۆژهەلاتا ناڤین ببوونە ئەگەرێ خەندقینا شادەمارێن ئابۆرێ وێ. ل دەمەكێ كو بەغدا ژ بەر مەترسیێن ئاڤتەنگا «هورمز» و كێشەیێن ئاڤتەنگا «بابولمەندەب» رووبڕووی قەیرانەكا مەزن یا هنارتنا پەترۆلێ بوویە، پێگەهێ جیۆپۆلەتیكی یێ هەرێما كوردستانێ و بۆرییا پەترۆلا كوردستان-جەیهان، وەكو تاكە دەرگەهێ سەلامەت و رزگاركەر بۆ گەهشتنا پەترۆلا ئیراقێ ب بازاڕێن جیهانێ دهێتە دیتن.
ئیراق پترییا پەترۆلا خۆ ب رێیا بەندەرێن باشووری دهنێریتە دەرڤە، كو كەشتییێن پەترۆلی نەچارن ب ئاڤتەنگا «هورمز» ی دا دەرباز ببن. دیسان ئەو كەشتیێن دچنە بازاڕێن رۆژئاڤا دڤێت ب ئاڤتەنگا «بابولمەندەب»ی دا دەرباز ببن، كو نۆكە ب ئەگەرێ گرژیێن چەكداری، تێچوویێ بیمەیا كەشتییان ب رادەیەكێ مەزن بلند بوویە و كارێ هنارتنێ ب رێژەیەكا مەزن كێم بوویە. ئەڤ رەوشە ئاسایشا ئابۆرییا ئیراقێ ئێخستیە پێشبەری مەترسییەكا مەزن.
ل بەرامبەر ڤی خەندقینا دەریایی، پێگەهێ جیۆپۆلەتیكی یێ هەرێما كوردستانێ گرنگییەكا ستراتیژی یا بێ وێنە هەیە. كوردستان دشێت وەكی پرەكا هشكاتی یا سەلامەت، پەترۆلا ئیراقێ ب رێیا بۆرییا (جەیهان) یا توركیا بگەهینیتە دەریایا ناڤەڕاست. ئەڤ رێڕەوە هەردوو ئاڤتەنگێن مەترسیدارێن هورمز و بابولمەندەب ددەتە پاش، دیسان دەم و تێچوویێ ڤەگوهاستنا ژی ب رادەیەكێ بەرچاڤ كێم دكەت.
د. گۆڤەند شێروانی، شارەزایێ بوارێ وزەیێ، دبێژیت» قەیرانا دائێخستنا ئاڤتەنگا هورمز گرنگییا ستراتیژییا بۆرییا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ئاشكرا كر. وی ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو تێچوویێ بەرهەمئینان و ڤەگوهاستنا ئێك بەرمیلا پەترۆلێ ل هەرێمێ د ناڤبەرا 20 بۆ 25 دۆلاران دایە، لێ د دەمێ قەیرانان دا كو بهایێ پەترۆلێ بلند دبیت، ئەڤ تێچوویە كارتێكرنێ ل سەر قازانجێ ناكەت و هەرێم دبیتە دەرگەهێ رزگاركرنا پەترۆلا ئیراقێ.
شێروانی دیار كر كو بۆرییا پەترۆلا كوردستانێ دشێت رۆژانە هەتا ئێك ملیۆن بەرمیلان ب ڤەگوهێزیت. هەكە كێشەیێن كۆمپانییان بهێنە چارەسەركرن، دڤێت ئیراق ب جددی هزر ل ڤی رێڕەوی بكەت و هەتاكو پەترۆلا باشووری ژی تێكهەلی پەترۆلا هەرێما كوردستانێ بكەت داكو زیانێن ئابۆری كێم ببن.
وی بسپۆرێ وزەیێ رەخنە ل وەزارەتا پەترۆلا ئیراقێ كر كو پشتی سالا 2003 پلانا ستراتیژی بۆ رێڕەوێن جهگر نەبوویە، ل دەمەكێ كو وەلاتێن وەكو سعودیە و ئیماراتێ بۆریێن جهگر دروستكرینە.

ئەندامەكێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان، راگەهاند كو پێشبینی دهێتە كرن تەماوكرنا كابینەیا حوكمەتا عەلی زەیدی گیرۆبیت، چونكی ئیراق نۆكە ب قەیرانەكا مەزن تر یا پەترۆلی ڤە مژوولە.
د. زیرك زێباری، ئەندامێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان گۆ»عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ د ڤان رۆژان دا دێ سەرەدانا توركیا، سووریێ و سعودیێ كەت، داكو دەرگەهەكێ بۆ هارتنا پەترۆلا ئیراقێ ببینیت، هەكە ئەڤ چەندە ب زووترین دەم نەهێتە كرن، ئیراق دێ تووشی قەیرانەكا دژوار یا دارایی بیت. هەكە ئەو دەرگەهێ كوردستانێ نەبا، ئیراق دا ژ بەرێ ڤە تووشی گەلەك قەیرانان بیت، لێ مخابن ئەڤە نەخۆشە بۆ زەیدی پشتی كۆمبوونا وی ل گەل كۆمپانیێن پەترۆلی، هێرش ل سەر وان هاتە كرن و كارێ وان هاتە راگرتن، لەوڕا كابینەیا نوو یا حوكمەتا ئیراقێ دێ ب ڤی رەنگێ نۆكە مینیت تا دەمەكێ نەدیار».
د. زیرەك زێباری ئاماژە ب وێ چەندێ ژی كر كو زەیدی دڤێت هەڤسۆزییا ئیرانێ ب دەست بێخیت داكو رێگریێ ل هنارتنا پەترۆلێ ب رێیا سعودیێ ڤە نەكەت، هەروەسا دڤێت توركیایێ و سووریێ ژی رازی بكەت.
ناڤبری دووپات كر كو هەرچەندە سووریێ، سعودیێ و ئوردەن وەلاتێن گونجاینە بۆ هنارتنا پەترۆلێ، لێ ئەڤ چەندە دەم دڤێت، چونكی پێدڤی ب رێككەفتنێن درێژخایەن و رازیبوونا پەرلەمانێن وان وەلاتانە، ژ بلی كو پەیوەندیێن ئیراقێ ل گەل سووریێ و سعودیێ هێشتا وەكو پێدڤی نینن.

دیدار/ دلۆڤان ئاكرەیی

د. ئاگرین عەبدوللا بریكارێ وەزارەتا ئاڤەدانكرن و ئاكنجیكرنێ ل هەرێما كوردستانێ دیار كر كو كێشەیا بودجەیا هەرێما كوردستانێ ل گەل حوكمەتا فیدرالا ئیراقێ كێشەیەكا سیاسییە و رەهەكا كوور هەیە و ب مخابنی ڤە پشتی سالا 2014ێ ب بەرفرهی ئەڤ كێشەیە سینگێ هەرێما كوردستانێ گرتییە و دەستهەلاتا سیاسی و وەلاتیێن هەرێمێ ژی ب پلەیا ئێكێ زیان پێ گەهشتییە و سەختی و ئەزیەت دیتینە و كێشەیا بودجەیا هەرێمێ كو د ناڤ دا بابەتی بودجەیا پرۆژەیان و مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێما كوردستانێ بخۆ ڤە دگریت بابەتەكێ چێكرییە و هەكە دەستهەلاتدارێن سیاسی ل ئیراقێ مەبەست ل دەف هەبیت چارەسەركرنا وێ ب زەحمەت نینە ب تنێ ڤەگەریان بۆ بنەمایێن دەستوورێ ئیراقێ و بجهئینانا وێ بەسە بۆ چارەسەركرن و راگرتنا وێ گڤاشتنێ ل سەر هەرێما كوردستانێ.
د. ئاگرین عەبدوللا گۆت» چنكو د ڤی بابەتی دا دو كەس ل سەر ناكۆك نینن كو یاری ب رێژەیێن بودجەیا هەرێمێ د یاسایا بودجەی دا هاتییە كرن بۆ نموونە هەتا سالا 2014ێ رێژەیا هەرێمێ 17% بوو پاشی بێ هەبوونا چ ئەگەرەكا قایلكەر هاتە كێمكرن بۆ 12،67% و نهۆ ژی كو سەرژمێرییا سالا 2024 ێ ب سەرپەرشتییا دامودەزگەهێن حوكمەتا فیدرالا ئیراقێ هاتییە كرن و رێژەیا هەرێمێ تێدا بوو 14،14% بەلێ دەستهەلاتدارێن فیدرال هێشتا هەر رەفتارێ ل گەل هەرێمێ ب رێژەیا 12،67% دكەن و هەكە ئەم وەسا دانین كو هەرێم ب 12،67% رازی بوو ئانكو پێدڤییە ئەم ڤەگەڕین بۆ بنەمایێ یاسایی یێ یاسایا بودجەیا سالا 2023ێ كو تێدا پشكا سالانەیا هەرێمێ پشتی كێمكرنێن جۆراوجۆر ببوو 60،16 تریلیۆن دینار كو مەهانە دبوو نێزیكی 3،1 تریلیۆن دینار
بەلێ حوكمەتا فیدرالا ئیراقێ نە تنێ ئەو پشكە ب رەوا نەدیت بۆ هەرێمێ بەلكو چەندین داهێنانێن نەگونجایێن چێكری دەرئێخستن ب رەخ مەرجێن یاسایا ئیدارەدانا دەولەتێ و چەندین مەرجێن دی ژی دانان بۆ هنارتنا مووچەیێ فەرمانبەرێن هەرێمێ و دیاركر هەكە هەرێم ب وان مەرجێن سەیر یێن د ناڤ یاسایا ئیدارەدانا دەولەتێ دا رازی بوو ئانكو پێدڤییە حوكمەتا فیدرال بهێت تەماشای داهاتێ ناڤخۆ یێ هەرێمێ بكەت كو ب رۆهنی و زەلالی د پەڕێن دۆكیۆمێنتێ تەرازییا پێداچوونا مەهانە دا دیارە چنكو نوكە هنارتنا پەتڕۆلێ و داهاتێ وێ ل دەف وەزارەتا پەتڕۆلا ئیراقێ یە ب هەماهەنگییا تەكنیكی ل گەل وەزارەتا سامانێن سروشتی ل هەرێما كوردستانێ.
دیار كر ژی كو ل وی دەمی بۆ نموونە هەكە داهاتێ ناڤخۆ 250 ملیار دینار بیت دشیێت نیڤا وێ ئانكو 125 ملیار دیناران ژ پشكا هەرێمێ ببڕیت و مەهانە 175،1 تریلیۆن دیناران بهنێریت و ژ بەر كو ل دووڤ پرۆسەیا هەژماركرنێ د یاسایا بودجەی دا پێدڤییە پاشماییێن مافێن دارایی بۆ پرۆژەیێن ئاڤەدانكرنێ بهێنە هنارتن بەلێ د راستیدا نە تنێ ئەو مافێ رەوا ب تەمامی ناهێتە هنارتن بەلكو داهێنانەكا نەگونجای ب سەر هەرێمێ دا سەپاندییە و تنێ رێژەیا مووچەی نێزیكی 960 ملیار دیناران بهنێریت ئەو ژی گرێدایی ب هنارتنا نیڤا داهاتێ نە-پەتڕۆلی یێ ناڤخۆ یێ هەرێمێ ڤەیە و هیڤیدارم دەستهەلاتدارێن سیاسی یێن ئیراقێ چاڤ ب ڤی بابەتی دا بخشینن و رێزێ ل بنەمایێن دەستووری یێن ئیراقێ بگرن و ل دووڤ یاسایێ بچن و نەبنە رێگر ل بەرامبەر پێشكەفتن و ئاڤەدانكرن و خۆشگوزەرانییا خەلك و ئاكنجییێن هەرێما كوردستانێ.

دهۆك، لەزگین جوقی

رێكخراوا «بەتریكور» یا مافێن مرۆڤی ل شنگالێ راگەهاند: بڕیارا دادگەها هەرێمی یا بلند ل میونیخ ل ئەلمانیێ هاتییە دەركرن، كو تێدا سزایێ زیندانكرنا هەتاهەتایێ بۆ»توانا هـ. س» یێ ناڤدار ب ناسناڤێ «ئەبو عەبدوللا» هاتییە بڕین، و سزایێ نەهـ سال و شەش مەهان زیندانكرن بۆ هەڤژینا وی «ئاسیا ر. ئە» ل سەر بنەمایێ یاسایا سنێلان یا ئەلمانی، پشتی كو هاتینە تاوانباركرن ب ئەنجامدانا تاوانێن جینۆساید، تاوانێن دژی مرۆڤاتییێ و تاوانێن شەڕی، ل گەل چەندین تاوانێن دی دژی دو كچێن ئێزدی. ئەڤ بڕیارە هێشتا دشێت بێتە تانەدان ل پێشبەری دادگەها داد یا فیدڕالی یا ئەلمانی.
ل دووڤ دەركەڤتنا راستییان ل پێشبەری دادگەهێ، هەر دو تاوانباران د ناڤبەرا سالێن 2015 و 2017 دا ل دەڤەرێن بن كۆنترۆلا رێكخراوا داعش ل ئیراقێ و سووریایێ ژیاینە. «توانا هـ. س» چەكدارەك بوو د رێزێن رێكخراوێ دا، د دەمەكێ دا كو هەڤژینا وی داخواز كربوو كچەكا ئێزدی یا دیل (كوێلە) بدەنێ. ل سالا 2015، ئەڤی هەڤژینی دەست ب سەر كچەكا ئێزدی دا گرت كو ژیێ وێ ژ شەش سالان كێمتر بوو، و پاشی ل سالا 2017 كچەكا دی یا ئێزدی كو ژیێ وێ 12 سال بوو كرە كویلە ل نك خۆ.
رێكخراوا «پەتریكۆر» یا مافێن مرۆڤی گۆت، ئەڤ بڕیارە دادپەروەرییەكا مەزنە بۆ قوربانی و رزگاربوویان و گرنگییا دەستهەلاتا دادوەرییا جیهانی دیار دكەت د سزادانا ئەنجامدەرێن تاوانێن جینۆساید، تاوانێن دژی مرۆڤاتییێ و تاوانێن شەڕی دا، هەتا هەكە ئەڤ تاوانە ل دەرڤەی ئاخا وێ دەولەتێ ژی هاتبنە ئەنجامدان یا كو دادگەهكرنێ ئەنجام ددەت.
رێكخراوا ناڤبری گازی ل دەولەت و ئالیێن دادوەری یێن پەیوەندیدار دكەت كو بەردەوام بن ل سەر دووڤچوونا هەموو ئەوان كەسێن دەست د تاوانێن دژی ئێزدییان دا هەین و هەڤكارییا بهێز بكەن د لێكگۆهارتنا بەلگە و پێزانینان دا، و مسۆگەر بكەن كو هاتنوچۆنا تاوانباران د ناڤبەرا دەولەتان دا یان دەربازبوونا سالان ل سەر ئەنجامدانا تاوانان نەبیتە ئەگەرەك بۆ دەربازبوون ژ سزایی كو‌ دادگەهكرنا بەرپرسێن ئەڤان تاوانان پشكەكا سەرەكییە ژ مافێ قوربانییان د گەهشتنا دادپەروەرییێ و ژ بزاڤێن یاسایی یێن كو ئارمانج ژێ دەرخستنا راستییا كو ب سەرێ جڤاكێ ئێزدی دا هاتی ژ سالا 2014 وەرە.