پەروین سەلاح:

راپۆرتێن نوو ئاگەهداری دایە کو کڕین یان کۆمکرنا کۆمپیوته‌ره‌کێ نوو د سالا 2026ێ دا دێ گەلەک گرانتر لێ هێت، ژ بەر پێشبینیێن بلندبوونەکا بەرچاڤ یا بهایان ژ ئەنجاما کێمبوونەکا چاڤەڕێکری د پێکهاتەیێن بیردانکێ دا، ئەڤە ل گۆر پێشبینیێن دەزگەهێ IDC یێ تایبەتمەند ب ڤه‌کۆلینێن بازارێ هەردیسان و ل گۆر راپۆرتا سێکتەرا تەکنۆلۆژیایێ دچیتە د وێ چەندێ دا یا ب «خولا زێدەیا بیردانکێ دهێتە نیاسین، کو تێدا داخوازیا ل سەر چیپێن DRAM و پێکهاتەیێن دی یێن بیردانکێ زێدە دبیت، ژ ئەنجاما گەشەکرنا مەزن د سێرڤەرێن زیرەکیا چێكری دا، و ئامیرێن کۆمپیوته‌رێ یێن پشتەڤانیا زیرەکیا چێكری دکەن، و ل گەل وێ یەکێ شەپۆلەکا نوو کرنێ یا بەرفرەهـ یا چاڤەڕێکریە ب نێزیکبوونا دووماهی هاتنا پشتەڤانیا سیستەمێ ویندۆز 10، ل بەرامبەر دا، لایێ پێشکێشکرنێ تووشی زەحمەتیان دبیت د گونجاندنا ڤێ داخوازیا زێدەبووی دا، ئەڤ چەندە ژی بوویە ئەگەرێ بلندبوونەکا پلە ب پلە د بهایێن بیردانکێ دا، د ناڤا نیشانێن زێدەبوونێن دی د دەمێ بهێت دا.
ئەڤ کاریگەرییە ب تنێ ل سەر کۆمپیوتەران راناوه‌ستیت، بەلکو دگەهیتە کارتێن گرافیکی، مۆبایلێن زیرەک، و ئامیرێن یاریێن دەستی ژی، ل گۆرەی راپۆرتەکێ کو مالپەرێ «gizmochina» بەلاڤکربوو، راپۆرتان دیارکریە کو کۆمپانیێن مەزن وەک «لینۆڤۆ»، «دێل»، «HP»، «ئایسەر»، و «ASUS» هۆشداری دایە دەربارەی رەوشەکا بازاری یا دژوارتر د دو سالێن بهێن دا هەروەسا، هندەک دابینکار خۆ ئامادە دکەن کو بهایان ب رێژەیا 15 بۆ 20% بلند بکەن، ژ نیڤا دویێ یا سالا 2026ێ وێڤە، ب هەڤدەم د گەل ژ نوو دانوستاندنکرنا گرێبەستێن دابینکرنێ،»IDC» پێشبینی دکەت کو رادەستکرنا کۆمپیوتەران ل سەرانسەری جیهانێ ب نێزیکی 4.9% کێم ببیت ل سالا 2026ێ، د گەل ئەگەرا خرابتربوونا ڤێ کێمبوونێ ئەگەر قەیرانا بیردانکێ (مێمۆری) توندتر ببیت، کۆمپانیێن مەزن یێن چێکرنا کۆمپیوتەران د رەوشەکا باشتر دا بن، ب شێوەیەکێ رێژەیی، ژ بەر شیانێن وان یێن مفاوەرگرتنێ ژ قەبارێ بەرهەمئینانێ و پێشکێشکرنا ئامیرێن ئامادە ب بهایێن پێشبڕکێکار، بەراورد ب کۆمکرنا ئامیرێن تایبەت کو راستەوخۆ هەست ب فشارا بهایان دکەن، کاریگەرییا راستەوخۆ ل سەر ئامیرێن زیرەکیا چێكری ئەڤ کێماسییە کاریگەریێ ل سەر بەلاڤبوونا وێ چەندێ ژی دکەت کو ب «ئامیرێن کۆمپیوتەرێن ب پشتەڤانیا زیرەکیا چێكری» دهێنە نیاسین، چونکی گەلەک تایبەتمەندی، د ناڤ دا پێدڤیێن Copilot+ یێن «مایکرۆسۆفت»، پشتێ ب قەبارێن بلندتر یێن بیردانکێ (مێمۆری) ڤە دگرن د گەل کێمبوونا دابینکرنێ، دڤێت هندەک کۆمپانی نەچار ببن کو تایبەتمەندیێن بیردانکێ د ئامیرێن خۆ دا کێم بکەن، د گەل زێدەبوونا گرنگیپێدانا کۆمپانیێن چێکرنا بیردانکێ ل سەر دابینکرنا داخوازیا قازانجدار ژ سێرڤەرێن زیرەکیا دەستکرد، دیارە کو بەرهەڤکارێ دووماهیێ دێ زیانمەندێ هەرە مەزن بیت.

رەنگە بکارئینانا وێبگەرێ تە بۆ پاراستنا په‌یڤێن نهێنی (passwords) گەلەک ب مفا و ب سانەهی دیار ببیت. میناکەکا دیار ژی وێبگەرێ “گۆگل کرۆم”ە، کو ئێکە ژ وان وێبگەرێن هەرە پتر دهێنە بکارئینان. دەمێ تو ل هەر پلاتفۆرمەکێ ناڤێ خۆ تۆمار دکەی، تو دشێی زانیاریێن چوونەژوورێ پارێزی. دەمێ جارەکا دی دچیە ژوور، دێ بینی په‌یڤا تە یا پاراستی یە و پێدڤی ناکەت جارەکا دی بنڤیسی، ئەڤە ژی دەمی بۆ تە دپارێزیت.
تو دشێی ڤێ چەندێ ل گەلەک مالپەران بکەی، وەک تۆرێن جڤاکی وەک فەیسبووک، و دکانێن ئەلەکترۆنی وەک ئەمازۆن و یێن دی. هەرچەندە هندەک جاران رەنگە پێدڤی ب “پشتراستکرنا دو-قۆناغی” هەبیت، ب تایبەتی بۆ هەژمارێن هەستیار وەک یێن بانکی، بەلێ ئەڤە نە مەرجە بۆ هەمی هەژماران. بەلێ، ئەڤ چەندە دشێت مەترسیەکا مەزن دروست کەت، وەک چەوا دێ ل خوارێ دیار کەین.
هندەک کێشەیێن ئیمناهیێ دێ پەیدا بن ئەگەر تە پەیڤێن نهێنی د وێبگەرێ خۆ دا پاراستن. هەرچەندە ئەم دێ ل سەر وێبگەرێ کرۆم ئاخڤین چونکی ژ هەمیان پتر دهێتە بکارئینان، بەلێ ئەڤە ل سەر هەر وێبگەرەکێ دی ژی دروسته‌. ئەڤە ژی هندەک ژ وان کێشەیێن ژ ئەنجامێ پاراستنا په‌یڤێن نهێنی د وێبگەرێ دا پەیدا دبن:

گەهشتنا فیزیکی بۆ ئامیرێ تە
مەترسیا ئێکێ ئەوە کو هەر کەسەکێ بشێت ب شێوەیەکێ فیزیکی دەستێ خۆ بگەهینیتە ئامیرێ تە، دشێت بچیتە د ناڤ کرۆمێ دا و بگەهیتە هەژمارێن تە. تنێ بەسە بچیتە سەر وێ لاپەرێ تە په‌یڤا وێ پاراستی، دێ شێت بێ چ کارەکێ دی یێ زێدە بگەهیتە زانیاریان. بۆ نموونە، دشێت بگەهیتە ئیمێلێ تە، هەژمارێن تۆرێن جڤاکی و یێن دی.
دروستە تو دشێی رێکان بکاربینی وەک دانانا پەیڤەکا نهێنی بۆ ڤەکرنا وێبگەری، بەلێ ئەڤ چەندە د کارێ رۆژانە دا نە یا بەلاڤە و گەلەک بکارئینەر هزرا وێ ناکەن، لەوما وێبگەر بێ بەرگری دمینیت.

بەرنامەیێن خراب (Malware) د وێبگەرێ دا
کێشەیەکا دی یا گۆمان لێکری ئەوە کو بەرنامەیێن خراب د وێبگەرێ دا هەبن، کو بشێن زانیاریێن تە یێن پاراستی بدزن. ئەڤە رەنگە روو بدەت ئەگەر تە “ئێکستێنشنەک” (extension) یان زێدەکرنەک دانلود كربیت و یا خراب بیت. ل وی دەمی زانیاریێن تە دێ ئاشکرا بن و هاکكەر دێ شێن بگەهنە هەژمارێن تە.
بۆ وێ چەندێ تو رێگریێ ل وێبگەری بکەی کو ڤان پەیڤان بۆ هاکكەران نەفرێکت، پێدڤیە مەترسیان کێم کەی ب رێکا دابەزاندنا وان “ئێکستێنشنێن” فەرمی و بێ مەترسی تنێ، بکارئینانا بەرنامەیەکێ دژە-ڤایرۆس یێ باش و بەردەوام نووکرنا (Update) وێبگەری. د گەل ڤێ چەندێ ژی، ئەڤ مەترسیە هەر دێ مینیت.

هەمی زانیاریێن تە د (Cloud) دا دهێنە هەڤدەمکرن
پێدڤیە تو وێ چەندێ ژی بزانی، ئەگەر تە پەیڤێن نهێنی د کرۆمێ دا پاراستن، ئەڤە تنێ د ئامیرێ تە دا نامینن، بەلکو د گەل “كلاودی” دهێنە هەڤدەمکرن (Sync). ئەڤە وێ رامانێ ددەت کو تو دشێی ل سەر ئامیرێن جودا بگەهیە هەژمارێن خۆ، وەک کۆمپیوتەر و مۆبایلێ.
ئەڤە مەترسیێ زێدەتر دکەت. رەنگە کۆمپیوتەرا تە یا پاراستی بیت، بەلێ مۆبایلا تە نە. ئەگەر هەر جۆرە بەرنامەیەکێ خراب هەبیت، دێ ئیمناهیا تە کەتە مەترسیێ. رەنگە پەیڤێن تە یێن نهێنی کەڤنە مەترسیێ بێی تو پێ بزانی.

دێ چ کەین؟
ئەم دشێین بێژین ئەڤە ب مەرج نینە ببیتە کێشەیەکا گەلەک مەزن بۆ ئیمناهیا تە، بەلێ مەترسی یێن دیارن. گۆگل کرۆم نەک بەرنامەیەکێ تایبەتە بۆ رێڤەبرنا پەیڤێن نهێنی، ئەو هندەک تایبەتمەندیێن بەرنامەیێن پسپۆر کێمە، وەک Bitwarden کو ئەم پێشنیار دکەین و ئێکە ژ باشترین رێڤەبەرێن پەیڤێن نهێنی.
ب ڤی رەنگی، تو دێ پشتبەستنێ ل سەر وێبگەرێ کەی بۆ پاراستنا پەیڤێن خۆ، بەلکو دێ پەیڤێن خۆ ب شێوەیەکێ دەڤەری (Local) پارێزی، ئەڤە ژی مەترسیێ کێم دکەت. بۆ نموونە مەترسیا بەرنامەیێن خراب د کرۆمێ دا کێم دبیت. هەمی زانیاریێن تە دێ پاراستی بن و ب شێوەیەکێ بێ ترس دشێی بگەهیێ.
ب کورتی، بکارئینانا گۆگل کرۆم بۆ پاراستنا پەیڤێن نهێنی نە هزرەکا باشە. باشترە تو بەرنامەیەکێ تایبەت بکاربینی (Password Manager)، و ئەگەر بشێی، هەمی زانیاریان ل سەر ئامیرێ خۆ پارێزی نەک د ناڤ كلاودی دا. چەند تو کێمتر زانیاریێن خۆ ل سەر ئەنتەرنێتێ دیار بکەی، هند بۆ تە باشترە.