وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (١٩)

هەیهۆ سیمۆنێ جادۆباز(١)، هۆ دویفکەفتی یێن بەلەنگاز، ئەی دزیکەرێن وە نیعمەتێن خودێ ب زێر و زیڤی پیسکرین، کو فەرە ب کارێن باشیێڤە هەڤبەند ببن و ب پارەی نەهێنە کڕین؛ مادەم هوون کەفتینە د خەندەکا سیێدا، فەرە نهۆ دەنگێ بۆقێ ژبۆ هنگۆ بلند ببیت(٢). ئەم هلباسک ببووینە خەندەکا د دویڤدا، ژ وی لایێ پرا بەرینی ئەوا دکەفتە سەر ناڤەڕاستا خەندەکێ. ئەی پەندەوەرییا بلند، ئەڤە چ هونەرەکە تو عەرد و ئاسمان و جیهانا دۆژەهێ پێ نیشانددەی، تو منەت و پاداشت و سزایێن خوە ب چ دادپەروەرییەکێ بەلاڤ دکەی؟!
ل بەر لێڤان و ل بنێ خەندەکێ، من بەرێ تارییێ پڕ ژ کونان دیت، هەمی کون ئێکقەبارەیی و د گڕوڤڕ بوون. نە بچووکتر و نەمەزنتر بوون ژ کونێن سان جیۆڤانی (جهێ تەعمیدکرنا من یا جوان) (٣)، ئەوا بوویە جهێ وان یێ کارێ تەعمیدکرنێ دکەن. بەری نەدەمەک درێژ من کونەکا جهێ تەعمیدکرنێ تێکدا بوو، ژبەرکو زارۆکەک دا تێدا خەندقیت. بلا ئەڤە ببیتە جهێ نەمانا گۆمانا خەلکی کو من چ ڕێزگرتن ژبۆ ڤی جهێ پیرۆز نەبوو.
پییەکێ گونەهکار و پیقەکا هەتا گۆزەکێ ژ دەڤێ هەر ئێک ژ وان دەرکەفتبوو، ئەوێن دی هەمی ل بنی بوون. ئاگرەکێ زەییری ب بنێ پیێ هەر ئێک ژ وانڤە بوو، چۆکێن وان ب توندییەکا هند دژوار دلەرزین کو وەریسێن ژ گیایێ هشک و دارئالینۆکان ژی پێ دپچیان. کا چەوا ئاگر ل سەر ڕوویێن دەرڤەیی یێن زەیتکری بەر ب نافڤە دلڤیت، ئها وەسا ژ گۆزەکێن وان بەر ب لەپانڤە دچوو. من گۆتە سەیدایێ خوە:
– سەیدایێ من! ئەوێ هەنێ کییە دلەویێت و ژ هەمی هەڤالێن خوە پتر ڤەدلەرزیت، ئاگرەکێ توندتر و گەشتر وی دسۆژیت؟
– ئەگەر تە بڤێت، دێ تە بەمە وێ پەڕاڤا نزمترا ل خوارترێ، هینگی دێ ژ وی ب خوە زانی کا ئەو کییە و گونەها وی چییە.
– هەر تشتەکێ ب دلێ تە بیت، ل دەف من یێ جوان و قەبوولکرییە: تو سەمیانێ منی و ژ ئاخفتنا تە دەرناکەڤم. نێ تو وێ ژی دزانی، ئەوا د دلێ خوەدا هزردکەم.
ئەڤجا ئەم هاتینە پەڕاڤێ چوارێ: ل دەڤ وی بنێ تەنگ و کونکون. ل دۆر خوە زڤڕین و ل لایێ چەپێ، مە خوە داهێلا خوارێ. هێشتا سەیدایێ من یێ جوامێر ئەز ژ پشتا خوە نەدانا بووم، هەتاکو گەهشتینە بەر کونا وی ئەشکەنجەداییێ ب پی یێن خوە دگرییا(٤). من دەست ب ئاخفتنێ کر و گۆتێ: «تو ئەوێ کا تو کی بی، ئەوێ تە خوە سەرابنکری، ئەی ناخێ خەمگین و مینا قازۆخی هاتییە چاندن، ئەگەر تو بشێی باخڤە»(٥).
مینا وی قەشەیێ گوهدارییا دانپێدانا بکوژەکێ غەدرەکار دکەت و د دەمێ چاندنا وی د عەردی ڕا هەر گازی دکەتێ کو دەرفەتەکا دی یا ژیانێ بدەتێ(٦)، ل بەرانبەری وی ڕاوەستیام. پاشی نیکۆلای گازیکر: «تو ئەوێ ل وێرا هە ڕاوەستیایی، ئەڤە تویی بۆنیڤاچۆ؟(٧) ئەڤە ژ مێژەیە خێڤزانکان درەو ل من کرین. ئەرێ هۆسا بلەز تو ژ وی سامانێ تێر بووی؟ ئەوێ تە خاتوونا جوان ب فێلبازی پێ ب دەستڤەئینای و پاشی هەڕفتە و هەلوەشیایی هێلای(٨).
ئەز وەک وان لێ هاتم یێن تناز و تڕانە پێ هاتینە کرن، چونکو ئەز د بەرسڤا وی نەگەهشتم، لەوا من بێدەنگی هەلبژارت. ئینا ڤیرجیلۆی گۆت: «بلەز بێژێ ئەز نە ئەوم، ئەز نە ئەوم یێ تو هزردکەی». من ژی وە گۆتێ. ئەڤجا وی ئەشکەنجەدایی هەردو پی یێن خوە ب توندی هەژاندن و ب دەنگەکێ کزگریۆکی و مشت ئاخینکڤە گۆتە من:
– کەواتە تە دڤێت چ پرسیارێ ژ من بکەی؟ ئەگەر بۆ تە گەلەک یا گرنگ بیت بزانی کا ئەز کیمە، هەتاکو هۆسا بلەز هاتییە ڤی پەڕاڤی، بزانە کو ڕۆژەکێ من کراسێ مەزنێ پاپاییێ یێ کرییە بەر خوە، ب ڕاستی ژی ئەز کوڕێ هرچێ بووم، من ژ دل هەولددا کو هرچێن بچووک پێش بکەڤن(٩)، من ل سەلال مال کۆم دکر و جانێ من ژی ل ڤێ دۆژەهێیە. یێن بەری من ژی داردەستی سیمۆنیێ بووین، نهۆ دناڤ کونێن کەڤریدا ل بن سەرێ منن(١٠). هەکو ئەو دهێت یێ من هزرکری تویی و ئاخفتنا خوە یا ژ نشکاڤە بۆ ئاراستەکری، دێ بلەز داکەڤمە بنی. لێ ئەو دەمێ پی یێن من دسۆتن و ئەز هۆسا یێ بەرەڤاژ درێژترە ژ وی دەمێ ب پی یێن سۆتیڤە دهێتە چاندن. چونکو پشتی وی، ئێکێ دی دێ ژ ڕۆژئاڤای هێت، چ پویتە ب یاسایێ نادەت و دێ هند کریارێن نەپەسەند کەت کو تێرا ئەشکەنجەدانا من و وی هەردووان بکەت(١١). دێ بیتە جاسۆنەکێ نوو، ئەوێ د چیڕۆکا مەکابییاندا دهێتە خواندن، کا چەوا شاهێ وی ل هەمبەر وییێ لاواز بوو، شاهێ فرەنسا ژی دێ وەسا بیت(١٢).
– ئوووف! نهۆ بێژە من: ما هێژایێ خودێ (مەسیح) چەند گەنجینە ژ پەتروسێ پیرۆز خواست بوون، بەری هەردو کلیلان ڕادەستی وی بکەت؟ یێ پشتڕاستم کو چ تشت ژێ نەخواستییە، ژ بلی: «ب دویف من بکەڤە». نێ پەتروسی و یێن دی چ زێڕ و زیڤ ژ مەتتی نەستاندن، هەکو قەدەرێ ئەو هەلبژارتی ژبۆ وی مەقامێ ناخێ گونەهکار ئەو بەرزەکری(١٣). لەوا هەما ل ڤێرە بمینە، عەزابا تە یا گونجاییە؛ وی مالێ تە ب حەرامی دزی باش بهەلگرە، نێ ئەوە یێ وە ل تە کری کو ل سەر مەلیک شارلی وێرەک ببی(١٤). ئەگەر ڕێزگرتنا من ژبۆ وان هەردو کلیلێن مەزن نەبایە، ئەوێن تە د ژیانا خۆشدا هەلگرتین، دا هندەک پەیڤێن توندتر بکارئینم، چونکو چلێسییا تە ب چەوساندنا چاکان و بلندکرنا پلەیێن خرابان، دنیایێ هەمیێ خەمگین دکەت. یوحەننایێ ئینجیلی پێشبینییا چاڤدێرەکێ وەک تە کربوو، دەمێ دیتی کو ئەوا ل سەر ئاڤێ ڕوونشتی؛ ئەوا ب حەفت سەران ژ دایکبوویی و تێن و ڤەژەنا خوە ژ هەر دەھ شاخێن وێ وەرگرتی، ئو ژبەرکو هەڤژینێ وێ یێ پالدایە کریارێن چاک، ئەو کریارا ب شەرم دگەل شاهان دکەت(١٥). وە خودێیەک ژ زێڕ و زیڤی چێکر: ما جوداهییا وە دگەل بتپەرێسان چییە؟ تنێ ئەوە بتپەرێسی ئێک خودا هەیە و هوون سەدان دپەرێسن. ئاه ژبۆ تە قوستەنتین! ما چەند خرابی هاتینە خولقاندن، نە ژ مەسیحیبوونا تەیە، لێ ژبەر وێ مارەییێیە ئەوا ئێکەمین پاپایێ دەولەمەند ژ تە وەرگرتیی!(١٦).
هەکو من ب ڤان دێران بەرسڤا وی دای، نزانم کا چەند دگەل وی یێ دژوار بووم. لێ ل وی دەمێ من ئەڤ ئاوازە دستراندن، هەردو پی یێن وی بهێز هژیان، چ ژ ئێشانا وژدانێ بیت یان ژ لەقدانا تووڕەبوونێ بیت. ئەز وەسا باوەردکەم کو ئەڤە ب دلێ ڕێنیشاندەرێ من ژی بوو، چونکو هەکو گوهدارییا زڕنگێنا پەیڤێن من یێن ڕاستگۆ دکر، هەردەم گڕنژینەکا ڕازیبوونێ ل سەر لێڤێن وی بوو. لەوا وی ب هەردو دەستان ئەز ب نک خوەڤە کێشام و ب بەر سینگێ خوە ڤەنام. پاشی ژ وێ ڕێکا ژێ هاتییە خوارێ ب سەرکەفتەڤە. ئەز ل سەر پشتا وی بووم و ئەو ژ هەلگرتنا من نەدوەستیا، هەتاکو گەهاندیمە سەر پرێ، ئەوا دبیتە دەروازە ژبۆ بۆرینا دناڤبەرا پەڕاڤێن چوارێ و پێنجێدا. ل ڤێرە، وی ب دلوڤینی بارێ خوە دانا سەر وی کەڤرێ ل هنداڤی وێ کەندالا ب چەپوچویڕ، خو بۆ بزنێ ژی یا ب زەحمەت بوو کو تێڕا ببۆریت.
ل وێرێ خەندەکەکا نوو ژبۆ من خویا بوو.

دەهمەن:
(١) سیمۆنێ جادۆباز: ئەوە یێ ڤێیای گیانێ پیرۆز ب پارەی ژ هەردو پیرۆزان؛ پوترس و یوحەننای بکڕیت (کتێبا پیرۆز).
(٢) مەرەم ب بلندبوونا دەنگێ بۆقێ؛ دبیت خویاکرنا ئەنجامێن سزایێ دادرەسکرنێ بیت، دبیت ژی مەرەم پێ ئەو بیت کو دێ دەنگێ خوە بلند کەت داکو هەموو ئەشکەنجەدایی ببهیسن.
(٣) سان جیۆڤانی: گرنگترین کەنیسەیا فلورەنسا بوو بەری دروستکرنا کاتدرائیێ. کۆمەکا جهێن تەعمیدکرنا زارۆکان لێ هەبوون.
(٤) ئانکو پی یێن خوە ب توندی دلڤاندن وەکو دەربڕینەک ژ گریانێ، کو چ ڕێکێن دی نەبوون پێ بکەتە گری.
(٥) ئەڤە سزایێ وان کەسانە یێن ئایینێ پیرۆز ب پارەی فرۆشتین. مەرەم پیێ پاپا نیکۆلایێ سیێیە (١٢٧٧- ١٢٨٠ ز).
(٦) د سەردەمێن ناڤێندا سزایێ بکوژی ئەو بوو کو ب ساخی و سەرابن دکرنە د ئاخێڕا، لێ هەتا داوی چرکە ژی هەر چاڤێ وان ل ژیانێ بوو.
(٧) مەرەم پێ بۆچیڤانۆیێ هەشتێیە ئەوێ ل سالا ١٢٩٤ێ، چیلیستینۆ ژ سەر کورسیکا پاپاییێ لادای و چوویە جهێ وی. ئەو ب خوە ژی کەسەکێ قەلس و چلێس بوو. یا ژ نیکۆلایڤە ئەو بۆچیڤانۆیە دگەل دئاخڤیت (نە دانتییە).
(٨) خاتوونا جوان: ئانکو کەنیسە و کورسیکا پاپاییێ، پاشی ژبەر چلێسی و سومعەتا خرابا بۆنیڤاچۆی، هەیبەتا کەنیسێ هاتە ژ دەستدان و مینا هەڕفتەکێ نەکاریگەر ما.
(٩) مەرم ب هرچێ؛ درووشمێ نیکۆلایێ سیێ ژ بنەمالا ئورسینی یە ل ڕۆما.
(١٠) سیمۆنیی، سیمۆنیزم: ئانکو فرۆشتنا تشتێن پیرۆز ب پارەی. ئانکو هەموو پاپا یێن بەری من ئەڤ گونەهە کرین، نهۆ ل بن سەرێ منن و یێن د بن هەمان ئەشکەنجەدانا منڤە.
(١١) ڕۆژئاڤا ئانکو فرەنسا. مەرەم پێ کلیمەنتۆیێ پێنجێیە (١٣٠٥- ١٣١٤) کو دێ بیتە پاپا و چ پویتە ب یاسایێن دنیایی و ئایینی ناکەت، دێ هندەک گونەهان کەت کو تێرا ئەشکەنجەدانا دو کەسان بکەت.
(١٢) ئەو جاسۆن ئویاسۆنە کوڕێ سیمیۆنێ دووێ، کو ب بەرتیلێن ئەنتونیۆسێ شاهێ سۆریا پلەیا خوە یا ئایینی وەرگرتبوو. ئانکو کا چەوا شاهێ سۆریا پشتەڤانیا جاسۆنی کر، شاهێ فرەنسا ژی ب هەمان شێوەی دێ پشتەڤانییا کلیمەنتۆیێ پێنجێ کەت.
(١٣) ناخێ گونەهکار: مەرەم پێ یەهودایێ ئەسخەربۆتییە. ئو هەردو کلیلێن ئاسمانی، پەیڤا (ب دویف من بکەڤە)، پەتروس و مەتتی و یێن دی… هەمی ئاماژەنە بۆ هندەک ئایەت و فەرموودە یێن مەسیحی د ئینجیلێدا.
(١٤) دبیت مەرەم پێ هەلگرتنا دەهکا بارا کەنیسێ بیت کو وە ل نیکۆلایێ سیێ کری بشێت بەرهەلستییا سیاسەتا شارلێ مەلیکێ سیسیلی بکەت.
(١٥) ئەوا ل سەر ئاڤێ ڕوونشتی: کەنیسە. حەفت سەر: هەر حەفت ئاییردە. دەھ شاخ: هەر دەھ ڕاسپاردە. هەڤژینێ وێ: پاپایێ کەنیسێ.
(١٦) ئاماژەیە بۆ داگێڕانا (تنازل) قوستەنتینێ ئێکێ (٣٠٦- ٣٢٧ ز) ژ دەستەلاتا خوە یا دنیایی بۆ پاپا سیلڤیسترۆیێ ئێکێ (٣١٤- ٣٣٦ ز). لێ دانتی دانپێدانێ ب ڤێ داگێڕانێ ناکەت، چونکو ئەو وەسا هزر دکەت کو هەردو دەستەلاتێن گیانی و دنیایی ب ڕاستەوخۆیی ژ دەڤ خودێ دهێنە دان.