وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (23)

ئەم هەردو ب تنێ، بێدەنگ و بێ هەڤال ب ڕێڤە دچووین، ئەز ل پێشیێ بووم و ڤیرجیلۆ ژی ل دویڤ من دهات کو من ژ هەر هێرشەکێ بپارێزیت، مینا قەشەیێن مینۆری ل سەر ڕێکێ دچووین(١). ئەڤ شەڕێ بەری نهۆ، هزرا من بەر ب چیڤانۆکا ئیسۆپیڤە بر کو بەحسی بەقێ و مشکی دکەت(٢)؛ وەکهەڤییا «ڤێگاڤێ» و «نهۆ» نەپترە ژ وەکهەڤییا هەر ئێکێ بۆ یادی، ئەگەر ب مەژەکێ هۆشیار هەردوان دناڤبەرا دەستپێک و داویێدا پێکڤە گرێدەی. و کا چەوا هزرەک ژ ئێکا دی دبیت، هەروەسا دبیت چیڕۆکەکا دی ژی ژ ڤێ ببیت، ئەڤجا ترسا من یا ئێکێ پتر لێ هات (ئانکو ترسا ژ شەیتانان).
من هۆسا هزرکر: «ژ بەر مە، ترانە ب ئەڤان شەیتانان هاتنە کرن، ب شێوەیەکی زیان و تنازپێکرن ژێ دیت. یا ژ منڤە گەلەک پێ هەرشین و دلگران بوون. و ئەگەر تووڕەبووون ژی هاتە سەر ئنیەتا وان یا پیس، ئەو دێ ب دڕنداتییەکا هۆڤانەتر، وەک وی صەیێ ب دویڤ کڕۆشتنا کێڤرویشکەکا کویڤیڤە، ل دویڤ مە هێن. من وە هەستکر موویێن لەشێ من ژ ترسادا یێ گرژ دبن، ئەز ب ئاگەھ ل پاشیێ ڕاوەستیام و من گۆت:
– سەیدایێ من، ئەگەر تو من و خوە بلەز نەڤەشێری دێ گەهنە مە، نێ ئەز ژ شەیتانان د بەعجم: ئەو یێن ب دویڤ مەڤە، یێن دهێنە پێش چاڤێن من و ب ڕاستی یێ دەنگێ وان دبهیسم.
– ئەگەر ئەز خۆدیکەک بام، من هۆسا بلەز ڕوخسارێ تە نەددیت، هەروەکو وێنەیێ تەیێ نهۆ ژ ناڤدا دبینم. ب تنێ نهۆ هزرێن من و تە وەکهەڤ و هەڤگونجاینە، لەوا دێ هزرا پلانەکێ ژ هەردوان دانم. ئەگەر پەڕاڤێ لایێ ڕاستێ بەتەنەکا وەسا بیت کو بشێین خوە لێ بداهێلینە گەلیێ دی، ئەم دێ ژ وێ مەترسییا د هزرا مەدا ڕزگار بین.
هێشتا ژ خویاکرنا بڕیارا خوە تەڤاڤ نەبووی، من ئەو ب شاپەڕێن وان یێن ڤەکریڤە دیتن، بەر ب مەڤە دهاتن، گەلەک ژ مە د دوور نەبوون، دڤێیان مە بگرن. ڕێنیشاندەرێ من، وەک وێ دایکا ل سەر هەرایەکێ هشیار دبیت و گوڕییا ئاگرەکێ گەش ل نێزیکی خوە دبینیت، کوڕێ خوە هەلدگریت و بێی ڕاوەستان دڕەڤیت، تنێ بنکراسکەکێ دبەر و ئەو وی پتر ژ خوە دپارێزیت، ئها وی ژی وەسا ئەز گرتم و دپاراستم.
ل هنداڤی وی پەڕاڤێ ب چەپوچویر، وی بلەز خوە داهێلا و کەفتە سەر وی کەڤرێ لایەکێ گەلیێ د دویڤدا دگریت. چ ئاڤ ب وێ لەزاتییا وەک لەزاتییا سەیدایێ من، ژ سەروکانیێ نە هوڕیاینە بەر دمکێ خرخالا ئاشەکێ عەردی کو بلڤینیت. وی ئەز ب بەر سینگێ خوەڤە هەلگرتبووم هەروەکو ئەز کوڕێ وی، نە هەڤالێ وی.
هەکو پی یێن وی گەهشتینە بنێ نهالا ل خوارێ، ئەو شەیتان گەهشتبوونە هنداڤی مە، لێ ئەو ب وێ چەندێ نەشەپڵی؛ چونکو پەندەورییا بلندا خودایی ئەو کربوونە زێرەڤانێن خەندەکا پێنجێ و شیانێن ژێ دەربازبوونێ بۆ نەهێلا بوون، لەوا ئەم ب ئێکجاری ژ مەترسییا وان ڕزگاربووین.
ل بنێ نهالێ مە خەلکەک دیت جلکێن ڕەنگاوڕەنگ ل بەر بوون(٣)، ب پێنگاڤێن هێواش هێواش ل دۆر خوە دزڤڕین و دگریان، لاوازی و قەڕمتن ب سیمایێ وانڤە خویا دکر ژبەر گرانییا وان جلکێن ل بەر. هندەک عەبایێن کومدار ل سەر ملان بوون و کومێن وان دادلەقیانە پێش چاڤان، وەکو وان هاتبوونە چێکرن یێن قەشەیێن کلۆنی دکرنە بەرخوە(٤). ئەڤ کومێن هە، ژ دەرڤە ب زێڕی د ڕوویکری بوون کو چاڤ ب نک خوەڤە دکێشان، لێ ژ ناڤدا ب قورشۆنێ سەنگین (رەساس) د پڕکری بوون، وەسا خویا دکرن کو کومێن فریدریکی ل بەر وان ژ کایێ بوون(٥). کوورەهی ل تە بن ئەی جلکێ ئەزیەتدەر تا هەتاهەتایێ!
ئەم بۆ لایێ چەپێڤە دگەل وان چووین و مە گوهدارییا گرییا وان یا ب دلئێش دکر. لێ ئەڤ خەلکێ وەستیایی ب بارێن خوە یێن گرانڤە، هێدی هێدی ب ڕێڤە دچوون، هێواشییا مە ژ ڕێڤەچوونا وان بلەزتر بوو، لەوا د هەر لڤینەکا پێنگاڤێن مەدا، هندەکێن نوو دکەفتنە ل گەل مە، ئینا من گۆتە ڕێنیشاندەرێ خوە: «چاڤێن خوە ل ڤان دەوروبەران بگێڕە و هەولدە ئێکی ژ ناڤ وان بنیاسی، چ ب ناڤ بیت، یان ب کریارا وی بیت».
هەکو ئەشکەنجەداییەکێ ل پشت مە زمانێ تسکانی بهیستی، ئێکسەر گازیکر: «هوون ئەوێن د ڤی بایێ تاریدا دکەنە غار، پێنگاڤێن خوە گرانکەن، دبیت ئەوا هوون لێ دگەڕیێن ل دەڤ من ببینن». ڕێنیشاندەرێ من ئێکسەر ل دۆر خوە زڤڕی و دگۆتە من: «خوە ل ڤێرە بگرە»، پاشی ل گورەی پێنگاڤێن خوە ب ڕێ کەفت.
ئەز ڕاوەستیام، من دو کەس دیتن کاما حەز و تامەزروویەکا توند پێڤەیە یا دیار بوو کو بهێنە دگەل من، لێ بارێ وان یێ گران و تەنگییا ڕێکێ بەربەست بوون. ل دەمێ گەهشتین، مینا حەوێلان ب تیێ چاڤی ل من دنێڕین بێی یەک پەیڤ ژی ژ دەڤێ وان دەرکەڤیت(٦)، پاشی ل هەڤ زڤڕین و بۆ ئێکودو دئاخفتن: «وەسا دیارە ئەڤە مرۆڤەکێ ساخە، ژ لڤینا گەروویا وی یا دیارە، ما ئەگەر د مری بان؛ دا ب چ منەتەکێ هۆسا بێی کومێ ڤی عەبایێ سەنگین ب ڕێڤەچن؟». پاشی گۆتنە من:
– ئەی تسکانیێ تو هاتییە دەڤ ڤێ کۆما منافقێن بەلەنگاز، شەرم نەکە بێژە تو کییی؟!
– ئەز ل بەر لێڤا ئەرنۆ یا جوان یێ ژ دایکبوویم و پەروەردە بوویم، ل وی باژێڕێ مەزن، نهۆ ژی ب وی جەستەیێ هەردەم یێ من ل ڤێرەمە. لێ هوون کینە، هەروەکو دبینم ئێشانێ ڕۆندکێن وە ل سەر ڕوویان یێن کرینە جۆبار، ئەڤە چ جۆرە ئەشکەنجەیە دبینم ب هەوەڤە دبرسقیت؟!
ئێکی ژ وان بەرسڤا من دا و گۆت:
– ئەڤ جلکێن پرتەقالی ژ قورشۆنەکێ گەلەک چڕ هاتینە چێکرن، سەنگا وان هند یا گرانە ڤێ سیڕێنێ ژ چاڤان دئینیت (مە دگرینیت). ئەم قەشەیێن بەختەوەر بووین ژ پولۆنیا(٧)، ناڤێ من کاتالانۆیە و ئەڤێ هە ژی لودیرینگۆیە، باژێڕێ تە ئەم هەردو ب هەڤڕا وەرگرتین، یا باو ئەو بوو ئێکی ب تنێ ژبۆ پاراستنا تەناهیێ وەرگرن؛ لێ مە ب شێوەیەکی ڕەفتارکر هەتا نهۆ ژی ل دەردۆرا گاردینۆ یا مایی(٨).
– ئەرێ هوون ئەڤ هەردو قەشەیە، خرابکارییا وە….
لێ من چ دی نەگۆت، چونکو من ئەشکەنجەداییەکێ دی دیت، ل سەر عەردی یێ درێژکری بوو و ب سێ شەقلەیان هاتبوو ل خاچدان. دەمێ ئەز دیتیم هەرچوار لەپێن وی ژ شەرمادا دلەرزین و ئاخینک ڕادهێلان؛ ئو هەکو قەشە کاتالانۆی تێبینییا داخباربوونا من کری و ئەز وەسا دیتیم، گۆتە من: «ئەو کەسێ هە یێ د عەردی ڕا چکلاندی و تو گەلەک ب هووری لێ دنێڕی، وی ژبۆ فەریسییان پێشنیاز کربوو کو فەرە زەڵامەکێ ب تنێ ئەشکەنجە بدەن و بکەنە قوربانی مللەتی(٩). هەروەک تو دبینی، ئەو ب چپلاقی یێ هاڤێتییە د نیڤەکا ڕێکێدا، فەرە ل دەستپێکێ هەست ب سەنگا هەر ئەشکەنجەداییەکی بکەت، هەکو د سەر ڕا دبۆریت. هەر ب ڤی شێوەی حەموه (حەنان)(١٠) و ئەندامێن دی یێن وێ کوربەندا بوویە ئەگەرێ دەردەسەرییا جوهییان د ڤێ خەندەکێدا هاتینە ئەشکەنجە دان».
د وێ ناڤبەینێدا، من ڤیرجیلۆ دیت یێ سەرسۆرمانە ژبەر وی خاچداییێ ب ڤی شێوەیێ هێرسەنگ (المزری) و بێ ڕوومەت د مەنفایا ئەبەدیدا درێژکری. پاشی ل قەشەی زڤڕی و ئەڤ پەیڤە ئاراستەی وی کرن: «دبیت چ خرابی تێدا نەبیت و ئەگەر بۆ تە یا ڕەوا بیت بێژییە مە کا چ دەرز ل ڕەخێ ڕاستێ نینن، ئەم هەردو بشێین تێڕا ژ ڤێرە دەرکەڤین و دەرباز ببینە گەلیێ حەفتێ، بێی کو فریشتەیێن ڕەش نەچارکەین بهێن و مە ژ ڤێ کووراتیێ دەربێخن؟».
وی دەملدەست بەرسڤ دا: «کەڤرەکێ نێزیکتر ژ ئەوا تو هزردکەی، ژ بازنەیێ مەزن دەردکەڤیت(١١) و درێژ دبیتە هنداڤی هەمی گەلی یێن سەخت، لێ ڤێ خەندەکێ داناپۆشیت چونکو یێ پرتکییە، تو دشێی د سەر پرتێن وی ڕا ب سەرکەڤی کو ژ لایێ دیڤە لێژ دبیت، ئەو پرتێن ل بنی و ل سەرێک کۆمبوویی دێ تە بلند کەن».
بۆ کێلیکەکێ، ڕێنیشاندەرێ من سەرچەمیایی ڕاوەستا و پاشی گۆت: «ئەوێ ل لایێ دی ئەشکەنجەداییان ب قوڵاپکێن خوە دگریت، شاش گۆتبوو مە(١٢)». قەشە کاتالانۆی لێ ڤەگەڕاند: «من ل پولۆنیا بهیستبوو کو شەیتانان گەلەک بەدکاری هەنە، ئو من یا بهیستی کو ئێک ژ بەدکاری یێن وان درەوینن و بابێ درەوانن».
ل وی دەمی ڕێنیشاندەرێ من ب پێنگاڤێن فڕ د مەشی و سیمایێ وی، ژبەر درەوا شەیتانی لێ کری، ب تووڕەبوونێ تێکچوو بوو. ئەز ژی ب دویڤ شوونپی یێن وی یێن خۆشەویستڤە بووم.
ژ وان ئەشکەنجەداییان و سەنگێن وان دوورکەفتم.

دەهمەن:
(١) قەشەیێن مینۆری ئانکو فرەنچیسکیی، هەکو ژ جهەکی دچوونە ئێکێ دی، ب ڕێزەکا درێژ ل دویڤ ئێک دچوون.
(٢) چیڕۆکێن ئیسۆپێ یۆنانی ل سەرانسەری دونیایێ د بەربەلاڤن، ئەو ب خوە ل سەدێ شەشێ بەری زایینێ ژیایە. گەلەک چیرۆکێن دی ل سەر ناڤێ وی هاتینە بەلاڤکرن کو چیرۆکا مشکی و بەقێ ئێکە ژ وان، لێ یا ژ دانتیڤە چیرۆکەکا دروست یا وییە. ل ڤێرە بەقەک هەولددەت مشکەکی د سەردا ببەت کو دناڤ ڕووباریدا بخەندقینیت، لێ پاشی مشک ڕزگار دبیت.
(٣) جلکێن ڕەنگاوڕەنگ نیشانا دوڕوویاتیێیە (نفاق). پڕانییا گونەهکارێن دۆژەهێ د ڕویسن، تنێ منافق تێ نەبن.
(٤) ئانکو کومێن قەشەیێن بێندتی ل کلۆنی ژ دەڤەرا بورگۆنیا، ب ڤی شێوەی بوون.
(٥) دبێژن هەکو فریدریکێ دووێ تومەتبارێن ب خیانەتا مەزن سزا ددان، دا ب قەلغانەکێ قورشۆنێ ب سەنگ پێچیت و پاشی دا هاڤێتە دناڤ ئاگریدا.
(٦) ئەو ژ وەستیانێ نەدشیان باخڤن، و ژبەر وی کومێ دالەقیایە سەر چاڤێن وان، ب تیێ چاڤی و وەک حەوێلان ل دانتی دنێڕین.
(٧) ل سالا ١٢٦١ێ، پاپا ئوریانێ چوارێ سیستەمێ قەشەیێن کچینا ب ڕوومەت ل پولۆنیا دانا ژبۆ هاریکارییا هەژاران و بەلاڤکرنا ئاشتی و تەناهیێ ل هەمی باژێڕێن ئیتالیا، لێ قەشە ژ ڕێنماییێن ئایینی دەرکەفتن و دەست ب کارێن نەپەسەند کرن، لەوا خەلکی ناڤێن وان کربوونە قەشەیێن بەختەوەر و حالخۆش.
(٨) کاتالانۆ: قەشەیەکێ گویلفییە ژ پولۆنیا ل سەدەیێ سێزدێ گەلەک پلە و پۆست ل ئیتالیا وەرگرتبوون. لودیرینگۆ: هەڤدەم و هەڤشێوەیێ یێ بەری خوەیە تنێ ژ پارتا گیبلینییان بوو. ل سالا ١٢٦٦ێ، حکومەتا فلورەنسا ئەڤ هەردو قەشەیە داخوازکرن کو ب هەڤڕا ببنە پارێزگارێن فلورەنسا، ژبەرکو هەردو ژ دو پارتێن هەڤڕکن و ژ دەرڤەی فلورەنسانە، وە هزر کرن کو دێ بنە سەدەمێ بەربەلاڤبوونا ئاشتی و دادپەروەریێ. لێ ئەو نەبوونە ئالاهەلگرێن ئاشتیێ، چونکو ل بن کاریگەرییا پاپا کلیمەنتۆیێ چوارێ چوونە دگەل گویلفییان و بوونە سەرکردێن شۆڕەشەکا میللی ل دژی گیبلینییان و ژ فلورەنسا دەرێخستن. د ڤێ هەرایێدا تەلارێن بنەمالا ئوبرتی ل دەردۆرا گاردینۆ هاتنە سۆتن کو پاشی کرنە مەیدانکا سنیوریا و هەتا نهۆ ژی مایە.
(٩) مەرەم پێ قیافا- کایفاسە؛ ل سەردەمێ دادرەسکرنا مەسیحی، سەرۆکێ فەرمیێ کاهنێن جوهی بوو. ئەوە یێ کوربەندا کاهنێن فەریسیی شیرەتکرین کو ژبۆ پاراستنا ملەتی، قوربانیێ ب مەسیحی بدەن.
– فەریسیی (Pharisees): ئانکو ژێڤەبوویی، یان خوەسەر؛ کوربەندەکا توندڕەوا جوهییانە ل سەدەیێ دووێ پێش زایینێ پەیدا بووینە و هەتا سالا (٧٠ ز) ما بوون.
(١٠) حەموه یان حەنان- حەننا (Annas): خەزوورێ قیافایە، ژ سالێن (٩- ١٥ ز) سەرۆکێ کاهنێن جوهی بوو ل ئورشەلیم. هەکو مەسیح هاتییە گرتن ل دەستپێکێ ئینابوونە دەڤ حەننای ژبۆ تویژاندنێ و پاشی بربوونە دەڤ قیافای کو حوکمی ل سەر بدەت.
(١١) ئانکو ژ دیوارێ دەرڤەییێ ڤێ پشکا دۆژەهێ.
(١٢) ئانکو هەکو مالاکودا یێ شەیتان گۆتیێ کو پرەکا دی ژی د ڕێکێدا هەیە (درەو لێ کربوو).