وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

ئەز ل جهەکی بووم، دەنگێ کەفتنا ئاڤێ د خەلەکا دیدا دهاتە بهیستن، مینا دەنگێ بڤبڤا هەنگان بوو. کۆمەکا گیانان د بن بارانەکا ئاگری و عەزابەکا توند ڕا دبۆرین، سێ ڕەشە ب هەڤڕا ژ ناڤ وان دەرکەفتن و دکرنە غار. بەر ب مەڤە هاتن و هەر ئێکی ژ لایێ خوەڤە دکرە هەوار: «ڕاوەستە! تو ئەوێ ژ جلکێن تە د دیار، تو خەلکێ باژێڕێ مەیی، ئەو باژێڕێ پویچ و ڤاڕێبوویی!».
وەی مخابن، من چەندین برینێن کەڤن و نوویێن ب گوڕیێ هاتینە نەخشاندن، ل سەر ئەندامێن لەشێ وان دیتن! نهۆ ژی هەکو دهێنە بیرا من پێ دئێشم. سەیدایێ من، ئاگەھ ژ هاوار هاوارێن بوو، سەرێ خوە بەر ب منڤە بادا و گۆت: «خوە بگرە: فەرە مرۆڤ دگەل ڤان یێ دلۆڤان بیت. ئەگەر ژبەر وی ئاگرێ سروشتێ ڤی جهی دبارینیت نەبا، دا بێژمە تە؛ چوونا تە بۆ دەڤ وان باشترە ژ هاتنا وان بۆ دەڤ تە(١)».
دەمێ ئەم ڕاوەستاین، ئەو زڤڕینەڤە سەر نالین و کەوتکەوتا خوە یا کەڤن. ل وی دەمێ گەهشتینە دەڤ مە، وان هەرسێیان خوە کرە ئێک بازنە و ب بەردەوامی ل دۆر خوە دزڤڕین. هەروەکو قەهرەمانێن وەرزشا خوەلێکدانێ ب لەشێن خوە یێن ڕویس و زەیتکریڤە، بەری خوەلێکدەن و هەڤ بقوتن، دمیننە ل هیڤیا دەرفەتێن ب دەستڤەئینانا سەرکەفتنێ. هەر ئێکی ژ وان، د خولاندنا خوە یا بەردەوامدا، بەرێ خوە ب نک منڤە باددا هەتاکو ستۆیێن وان بەروڤاژی لڤینا پی یێن وان د لڤلڤین(٢).
ئێکی ژ وان دەست ب ئاخفتنێ کر: «ئەگەر بەلەنگازییا ڤی جهێ نەرم و دێمێن مە یێن ڕەش و تشابەتکری، بێزێ بهاڤێنە سەر مە و نڤێژێن مە، دبیت ناڤدارییا مە تە پالدەت کو بێژییە مە کانێ تو کیی؟ ئەی ئەوێ پی یێن تە ب ڤێ دلرەحەتیێ چریسکێن ژیانێ دناڤ دۆژەهێدا دڤەژینن. ئەڤێ تو دبینی ئەز ل سەر شووندەوسا وی ب ڕێڤە دچم، هەرچەندە یێ چپلاق و تشابەتکرییە، پایەدارەکێ هند مەزن بوو هەتا وی ڕاددەی کو تو نەشێی هزرا مەزناهییا وی بکەی: ئەو نەڤیێ گوالدڕادا قەنجدار بوو؛ ب ناڤێ گویدۆ گوەیرا دهاتە نیاسین، د ژیانا خوەدا گەلەک کارێن مەزن ب شوور و هزرا خوە کرینە(٣).
ئەوێ دییێ ل دویڤ من پێ ل خیزی دنیت، تێگیایۆ ئەلدوبراندییە، ئەوێ کو فەرە ناڤ و بیرئینانا وی ل وێ دنیایا ل هنداڤی مە یا باش بیت(٤). ئو ئەز ئەوێ دگەل وان کەفتیمە دناڤ ڤێ ئەشکەنجێدا، ئەز جاکوپۆ ڕوستیکۆچی بووم. تە ڕاستی بڤێت، هەڤژینا دڕندە من ژ هەر تشتەکێ دی پتر دئێشینیت(٥).
ئەگەر ئەز یێ ژ ئاگری پاراستی بام، دا خوە هاڤێمە خوارێ کو بچمە دەڤ وان، وە هزردکەم دا سەیدایێ من دەستویرییا وێ چەندێ دەتە من، لێ ژبەرکو دێ سۆژم و پیستێ من دێ قەلیێت، ترسێ ب سەر حەزا من یا ڕاستەقینەدا گرت و کرمە تامەزروویێ هەمبێزکرنا وان. پاشی من دەست ب ئاخفتنێ کر: «ڕەوشا وە چ بێزکرنێ ل دەڤ من ناچینیت، لێ خەمەکێ د مندا دئارینیت کو ئێشانا وێ بۆ ماوەیەکێ درێژ دمینیت هەتاکو ژ منڤە دبیت».
دەمێ سەمیانێ من هندەک پەیڤ ل سەر وان هزرێن د دلێ مندا بۆ من گۆتین، وە ل من کر کو سەرەدەریێ دگەل کەسانێن وەکو وە بکەم. بەلێ، ئەز ژ باژێڕێ وەمە، من هەردەم ب شەهنازیڤە بەحسی بەرهەم و ناڤێن وە یێن ڕەونەقدار کرییە و دکەم. ئەز تەحلییا بەروویان دهێلم و فێقیێ شرین دچێترینم، ئەو فێقیێ ڕێنیشاندەرێ من یێ ڕاستگۆ دگەل من گۆتی(٦)، لێ فەرە ل دەستپێکێ خوە داهێلمە بنێ دۆژەهێ.
پشتی هینگێ، ئەوێ ئەشکەنجەدایی گۆت: «هەر بژیت و ژی درێژ بی، هیڤی دکەم ناڤدارییا تە، پشتی تە ژی، هەروهەر یا ڕەونەقدار بیت. لێ بێژە من، ئەرێ هێشتا گەڕناسی و سنج دناڤ باژێڕێ مەدا ماینە، یان ژی ب تەڤاڤی ژێ دوور کەفتینە؛ چونکو گیوگلیلمۆ بۆرسییری، ئەوێ نەگەلەک ژ مێژە هاتییە دگەل مە(٧)، یێ ل وێرا هە دگەل هەڤالێن خوە دمەشیت، مە ب پەیڤێن خوە و نووچەیێن دلتەزینێن وەلاتی دئێشینیت.
من سەرێ خوە بلندکر و ب دەنگەکێ بلند گۆت: «قازانجێن بلەز و خەلکێ نوو حالخۆشبوویی، ستەمکاری و زێدەڕۆیی ب تەڤە کر فیورێنزا(٨)، هەتا نوکە ژی هەر ژبەر وێ چەندێ دنالی».
هەرسێ د ڤێ بەرسڤێ گەهشتن و ل هەڤ دنێڕین، مینا ئەوێن ژ نشکەکێڤە دکەڤنە هەمبەر ڕاستییەکا تەحل. ئەڤجا هەر سێیان ب هەڤڕا بەرسڤ دا: «ئەگەر ڕازیکرنا خەلکی د جارێن بەری نهۆ دا تو پیچەک دلگران کر بی، نوکە تو یێ بەختەوەری کو ب دلێ خوە دئاخڤی. لەوا ئەگەر تو ژ ڤێ زولماتێ دەرکەفتی و ڤەگەڕایە بەر دیتنا ستێرێن جوان، ئو تە ڤییا ڤێ وەغەرێ ب دلخۆشی ڤەگێڕی، وەسا کارکە کو ناڤێ مە بهێلییە دناڤ هزرا خەلکیدا.
هێژ من نەگۆتیێ «ئامین»، وان بازنەیێ خوە پچاند و پەڕ ب پی یێن وان یێن لەزگینڤە دهاتن، بلەز ڕەڤین و بەرزە بوون. سەیدایێ من وەسا دیت کو ژ وێرێ بچین. من ژی دا دویڤ؛ ئەم تبابەکێ چووین و دەنگێ ئاڤێ ژ مە نێزیک دبوو، ئەم هند نێزیکی وێ ئاڤێ بووین، دەنگێن مە ژبەر شڕشڕا وێ نەدهاتنە بهیستن.
وەک وی ڕووبارێ بەر ب ئێکەمین ڕێژگەها خوە یا خوەسەرڤە دچیت، ژ چیایێ ڤیزۆ بەر ب ڕۆژهەلاتێ ل لایێ چەپێ ژ چیایێ ئەپنین، د ڕێڕەوا خوە یا بلند دا بەری بگەهتە ڕێرەوا نزم دبێژنێ ئەکواکویتا، پاشی ناڤێ خوە ل فۆرلی ژ دەستددەت. دەنگێ ئاڤا ڕووباری ل هنداڤ سان بێنێدیتۆ ل چیایێ ئەلپ دەنگڤەددەت، پاشی دکەڤتە سەر نهالەکێ کو دبیت بنەجها هزار مرۆڤان با(٩).
ئها هۆسا، مە ئەو ئاڤا ڕەنگتاری (ڕووبارێ خوینێ) ل بنارا پەڕاڤەکێ بەتەن دیت، دەنگەکێ هند بلند ژێ دەردکەفت، چ نەما بوو د دەمەکێ کێمدا مە کەڕ بکەت. وەریسەک دگەل من بوو، د لەشێ من یێ ئالاندی بوو، جارەکێ من هزر کربوو وێ پلنگا پیست پنی پنی پێ بگرم(١٠). پشتی من هەمی ژ خوە ڤەکری، هەروەکو ڕێنیشاندەرێ من فەرمان دای، پاشی من ئەو وەریسە پێچا و داڤێ. ئەڤجا ئەو بەر ب لایێ ڕاستێڤە زڤڕی و ب دراژەکا کێم ژ سەر لێڤا بەتەنێ، وی وەریس بەردا خوارێ هەتاکو دناڤ وێ نهالا بێبندا غەوارە بووی.
من د دلێ خوەدا گۆت: «پێ نەڤێت دێ تشتەکێ نەهەچکوهەیی ژ ڤێ ئاماژەیا نوو دەرکەڤیت، کو سەیدایێ من هۆسا ب تەوقایی و چاڤ ڤەکری دویڤچوونێ بۆ دکەت». همممم، چەند یا فەرە مرۆڤ ل خوە هشیار بیت، ب نەمازەیی ل نێزیکی وان کەسێن نەتنێ کریاران دبینن، بەلکو ب ژیرمەندییا خوە دگەهنە هزرکرنێن مرۆڤی ژی. وی گۆتە من:
– نهۆ دێ ئێکسەر ب سەرکەڤیت، ئەوا ئەز ل هیڤیێ و یا هزرا تە خەونان پێڤە دبینیت: ئەوە یا کو فەرە ل بەر چاڤێن تە بلەز ئاشکرا ببیت.
هندی مرۆڤ بشێت، پێدڤییە ل هەمبەری وێ ڕاستییا ب میناکێ درەوێ خویا دبیت، هەردەم لێڤێن خوە توند دانتە سەرئێک، داکو بێی چ شاشیکرنەکێ نەکەڤتە بەر لۆمەیێن خەلکی. لێ، ل ڤێرە ئەز نەشێم خوە مت بکەم؛ خواندەڤانۆ… ئەز ب دێرێن ڤێ کومیدیایێ کەمە، ئەوا نە هەوجەی بەختی بۆ دۆمدرێژییا وێ، من بوونەوەرەک دناڤ وی بایێ چڕ و تاریدا دیت، ب مەلەڤانیا دهاتە سەلال، دیتنا وی، ترسێ د هەر دلەکێ وێرەک و خوەڕاگردا دئارینیت.
وەکو وی پارپۆرڤانی بوو یێ جارنا خوە دادهێلتە ئاڤێ داکو ئەنکورێ پاپۆرێ ژ پێڤەمانا بەرەکی یان هەر تشتەکێ دییێ ڤەشارتی د دەریایێدا بڤەڕسینیت.
هەردو پی یێن خوە ب ئەنکوریڤە دشدینیت و هەردو دەستێن خوە بەر ب سەلالڤە ڤەدکەت.
دەهمەن:
تێبینی: ئەڤ سروودە تەمامکارییا سروودا بەری خوەیە (ژمارە ١٥).
(١) ئەڤ هەڤسۆزییە ژبەر هندێیە چونکو ئەو ئەشکەنجەداییە کەسانێن هێژا و ماقویل و هەژی ڕێزگرتنێ بوون.
(٢) سزایێ وان ئەو بوو کو نە ڕاوەستن و هەردەم د لڤینێدا بن، لەوا خوە کرنە بازنە و ل دۆر خوە دزڤڕین، د هەمان دەمدا ژی بەرێ خوە ددانە دانتی دا ببینن و دگەل باخڤن، لەوا لڤینا پی یێن وان بەروڤاژی لڤینا سەرێن وان بوو.
(٣) گوالدڕادا (Gualdrada): هەڤژینا گویدۆ گوەیرایێ چارێ بوو کو فەرماندەیەکێ پارتا گیبلییان بوو. لێ نەڤیێ وێ گویدۆ گوەیرایێ شەشێ- Guido Guerra (١٢٢٠- ١٢٧٢ ز): هەڤوەلاتییەکێ فلورەنسی بوو ژ پارتا گویلفییان، سەرکردەکێ گەلەک زیرەک و قەهرەمانێ ملەتی بوو، ئەو ب خوە نە نێرباز بوو، لێ دانتی ئەو ژ گونەهکارێن وێ هەژمارتبوو.
(٤) تێگیایۆ ئەلدوبراندی (Tegghiaio Aldobrandi): فێرس و زەنگینەکێ وێرەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، وی حکومەتا فلورەنسا شیرەتکر کو شەڕێ سیینا نەکەن، لێ وان گوهێ خوە نەدایێ و شکەستن، لەوا دبێژیت فەرە نهۆ ڕێز ل شیرەتا وی یا هینگی بهێتە گرتن. ئەو ب خوە نە نێرباز بوو، لێ دانتی ئەو ژی وەکو گویدۆی ژ گونەهکارێن وێ هەژمارتبوو.
(٥) جاکوپۆ ڕوستیکۆچی (Jacopo Rusticucci): فێرس و قەهرەمانەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، ژ پارتا گویلفییان بوو، دەمێ گیبلی ب سەرکەفتین مالا وی سۆتبوو. ئو چونکو هەڤژینا وی نە یا باش بوو دگەل وی، لەوا ژن هێلا بوون و نێربازی دکر.
(٦) بەڕوویا تەحل نیشانا گونەهێیە و فێقیێ شرین نیشانا بەختەوەرییا ئەبەدییە ئەوا ڤیرجیلۆی دگەل دانتی گۆتی.
(٧) گیوگلیلمۆ بۆرسییری (Giuglielmo Borsiere): فێرسەکێ فلورەنسیێ سەدەیێ سێزدێ بوو، یێ دلۆڤان و سنجدار بوو، هەردەم ناڤبژیوانێ دکر ژبۆ لێکتێگەهشتنا خانەدانان. ئەو بەری سالا ١٣٠٠ێ مرییە، لێ یێن دی گەلەک ژ مێژە مر بوون.
(٨) ئانکو ئەو گوندی یێن هاتینە فلورەنسا و سامان و هێزدارییەکا بلەز بۆ پەیدا بووی، ستەمکاری و نەدادپەروەری بەلاڤکر.
(٩) ل ڤێرە، دانتی وەسفا ڕێڕەوا ڕووبارێ مونتۆنی دکەت کو بەری بگەهتە دەڤەرا فۆرلی دبێژنێ ئەکواکویتا (Acquaqueta)، پشتی فۆرلی دبێژنێ ڕووبارێ مونتۆنی (Montone). ل سەردەمێ دانتی ڕووبارێ ئێکانە بوو کو ڕاستەوخۆ دچیتە سەر دەریا ئەدریاتیک (لێ ل ڤی سەردەمی ڕووبارێ لامۆنی ئێکسەر دچیتە سەر دەریایێ). پاشی ئاماژە ب ڕێڕەوا وی یا ب ڕەخ دێرا سان بێنێدیتۆڤە دکەت، بەری بڕژیێتە سەر نهالەکێ کو ئەگەر ئاڤ ل وێرێ نەبا، بنەمالا گویدۆ گویدی دا کەتە وارێ نیشتەجێبوونا دویڤکەفتی یێن خوە یێن گویلفی.
(١٠) ئیشارەتە بۆ وێ پلنگا ل دەستپێکا ڤێ وەغەرێ کەفتییە د ڕێکا ویدا. وەریس ژی نیشانا یاسایێ یان باوەرداریێ و تەهارەتێیە.